Кіріспе

Кейбір шынайы жәндіктердің жалпы атауы – Sunn зиянкестері. Sunn зиянкестері – "қалқан жәндіктері" Scutelleridae туысына жататын бірнеше түрге жататын дәндік жәндіктердің зиянкестері, олардың ішінде Eurygaster integriceps түрі экономикалық тұрғыдан ең маңызды болып табылады. Sunn зиянкестері Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында, Батыс Азияның барлық өңірлерінде және Орталық Азияның көптеген жаңа тәуелсіз мемлекеттерінде кездеседі. Sunn зиянкесі Батыс Азияда бидай мен арпаның ең қауіпті зиянкестерінің бірі болып саналады, оны жоюға 42 миллионнан астам АҚШ доллары жұмсалады. Оның зиянынан өнімнің жоғалуы арпа үшін 20-30%, ал бидай үшін 50-90% деп бағаланады. Бұл жәндіктер жапырақтармен, сабақтармен және дәндермен қоректене отырып, осы егістерге зиян келтіреді. Тамақтану кезінде олар сонымен қатар зақымдалған бидайдан жасалған ұнның сапасын төмендететін химиялық заттарды енгізеді. Дәннің 2-3% зақымдалған жағдайда, ұнның дәмдік қасиеті жойылып, нан көтерілмейтін болғандықтан, барлық партиялар жойылған болуы мүмкін. Ауыр шабуылдар бидай сабақтарының орақ алдында сынуына әкеледі. Sunn зиянкесінің зияны тым ауыр болғандықтан, бидайдың үлкен аудандары жиналмай қалуы мүмкін. Бұл жәндіктер арпаға да шабуыл жасайды, бірақ зиян көбінесе аз болады. Sunn зиянкестерінің ірі ошақтары әдетте 6-8 жылда бір рет пайда болады және ондаған миллион долларлық өнім шығынына әкелуі мүмкін.

Артқы зиянкестерді жою

Қазіргі уақытта күнкөріс зиянкесін бақылау үшін ұлттық немесе жаһандық стратегия жоқ. Дегенмен, фермерлер осы жәндіктердің келтіретін зиянын азайту үшін бірқатар әдістерді пайдалана алады. Зиянкестердің популяциясын қадағалап отыру қажет; күнкөріс зиянкесінің саны климаттық жағдайларға байланысты жылдан жылға өзгереді. Жәндіктерге қарсы шашу қажеттігін анықтау үшін зиянкестердің популяциясын жыл сайын бақылау керек. Популяция деңгейін тіркеп отыру пайдалы. Ерте пісетін бидай сорттарын егіп, ерте жинау керек; бидай ересекке жеткенше жиналса, зиян азаяды. Ерте пісетін сорттарды өсіру және аймақтық біркелкі егу мерзімін белгілеу зиянды азайтуға көмектеседі. Ерте жинау әдістері жергілікті өндіріс тәсілдері мен ауа райы жағдайларына сәйкес жасалуы тиіс. Бидай егістіктерінің айналасында қорғау белдеулерін ұстап тұру керек. Табиғи жаулар күнкөріс зиянкесінің популяциясын азайтады және оларды көруге ынталандыру керек. Астық дақылдарын тауалды аймақтардағы маргиналды жерлерге егуге болмайды. Бұл жерлер гүлдер мен өсімдіктердің бұзылмаған ортасы ретінде сақталуы керек, олар баспана мен қосымша азық көзін қамтамасыз етеді, бұл пайдалы жәндіктердің тіршілігін жақсартады. Химиялық инсектицидтерді тек қажет болған жағдайда ғана қолдану керек. Таңдамалы инсектицидтерді зиянкестердің популяциясы экономикалық зиян келтіретін деңгейге жеткенде ғана қолдану керек. Өтініштер ересек жәндіктер астық егістіктеріне көшкен кезде жасалуы тиіс. Күнкөріс зиянкесін басқаруды дамыту және жақсарту үшін ондаған жылдар бойы зерттеулер жүргізіліп келеді. 1997 жылы Халықаралық құрғақ аймақтардағы ауыл шаруашылығы зерттеулер орталығы (ICARDA), Вермонт университеті және зардап шеккен аймақтағы ұлттық ауыл шаруашылығы зерттеушілері күнкөріс зиянкесін кешенді басқару жоспарын әзірлеу үшін бірлесіп жұмыс істеді.