Кіріспе
Гауа аралы (бұрын Санта-Мария аралы деп аталған) Вануатудың солтүстігіндегі Торба провинциясындағы Банкс аралдарының ең ірісі және халық саны бойынша екінші арал. Оның ауданы құрайды.
Gaua (formerly known as Santa Maria Island) is the largest and second most populous of the Banks Islands in Torba Province in northern Vanuatu. It covers .
География
Гауа жиі жер сілкіністері мен дауылдарға ұшырайды. Климаты ылғалды тропикалық, орташа жылдық жауын-шашын 3500 мм-ден аспайды. Аралдың ортасында орналасқан белсенді стратовулканның ең биік нүктесі – Гарат тауы (797 м), оның жер бедері тік жарлы. Соңғы жарылысы 2013 жылы болған. Жанартаудың 6 × 9 км-лік кальдерасы бар, оның ішінде Вануатудағы ең ірі көл – Леттас көлі орналасқан. Көлдің шығысында Сири шарлауығы (120 метрлік құлаумен) жатыр.
Геология
Гауаның геологиясы дамымаған жанартаулық арал доғасына тән. Аралдың ең көне бөлігі – оңтүстік-батыс бөлігі, ол негізінен бастапқы базальттар мен анкарамиттерден тұрады. Аралдың көп бөлігін Санта-Мария пирокластикалық қатары жабады, бұл кальдераны қалыптастырған жарылыстан пайда болған майда түйіршікті магмалық тау жынысы. Гауа майда түйіршікті магмалық тау жынысын қамтитын сирек аралдардың бірі, себебі көптеген жарылыстар көбінесе кремнийлі болады. Бұл жарылыс сақиналық жарықтардың белсенділігімен және жанартаудың жоғарғы беткейлеріндегі қосалқы жанартау конустарындарын құрумен де байланысты болды.
Халық және тілдер
2009 жылы аралда 2491 адам тұрды, ал жылдық өсім көрсеткіші 2,0 пайызды құрады. Тұрғындар аралдың батыс, оңтүстік және солтүстік-шығыс жағалауларындағы түрлі ауылдарға таралып орналасқан. Аралдың шығыс жағында иммигранттардан тұратын бірнеше шағын елді мекендер бар, олардың мүшелері Гауаның оңтүстік-шығысында орналасқан Мериг және Мерелава деген екі кіші аралдан келген. Гауадағы ең ірі ауыл – батыс жағалаудағы Жолап. Мверлап тілінен (иммигранттардың тілі) басқа, Гауада дәстүрлі түрде бес тіл қолданылады: Лакон (кейде Вурэ деп те аталады), Ольрат, Коро, Дориг және Нуме.
Экономика
Гауа халқының күнкөрісі Меланезияның барлық аймақтарында дәстүрлі болып келетін ауыл шаруашылығы экономикасына негізделген: балық аулау және егіншіліктің үйлесімі. Олардың басты экспорттық тауарлары – копра мен какао. Аралға Гауа әуежайы қызмет көрсетеді, ол аралдың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.
Аттар
Қазіргі Гауа атауы Вануатудың ортақ тілі – бислама тілінде, сондай-ақ француз және ағылшын тілдерінде айтылады. Жергілікті Банкс тілдерінде арал дәстүрлі түрде бір емес, екі атпен белгілі болған. Бір атасы прото-Торрес-Банкс тілінде *ɣaua түрінде қалпына келтірілсе, екіншісі *laᵑgona түрінде. Бұл атаулар аралдың солтүстік-шығыс жартысын және оңтүстік-батыс жартысын (онда Лакона шығанағы орналасқан және Лакон тілінде сөйлейтін) білдіреді. Осылайша, Банкс аралдарындағы көптеген жерлерді атау үшін миссионерлер қолданған Мота тілінде Гауа және Лакона; Ольрат және Лакон тілдерінде Гао және Лакон; ал иммигранттардың Мверлап тілінде Го және Лакон сөздері қолданылады. Басқа Торрес-Банкс тілдері екі этиманың да рефлекстерін қамтиды: Mwotlap Agō және Alkon; Vurës Gō және Lokon. Кейбір қазіргі тілдер осы екі этиманың біреуін бүкіл аралды атау үшін қолданады. Мысалы, Нуме тілінде Гог, Коро тілінде Го (екеуі де < *ɣaua), ал Дориг тілінде Лкон (< *laᵑgona) деп аталады. Екі этиманың тек бір рефлексін сақтайтын басқа Торрес-Банкс тілдеріне Hiw және Lo Toga Gawe (< *ɣaua), Vera'a Lōkōno (< *laᵑgona) және Mwesen Gō (< *ɣaua) жатады.
Some modern languages have generalized one of these two etyma to refer to the whole island. Thus it is called Gog in Nume, Gō in Koro (both < *ɣaua), and Lkon in Dorig (< *laᵑgona). Other Torres Banks languages that have only one reflex of the two etyma include Hiw and Lo Toga Gawe (< *ɣaua), Vera'a Lōkōno (< *laᵑgona) and Mwesen Gō (< *ɣaua).
Тарих
Гауа аралдарын еуропалықтар алғаш рет 1606 жылдың 25-29 сәуірінде Педро Фернандес де Киростың испандық экспедициясы барысында көріп шықты. Ол кезде арал Санта-Мария деп картаға жазылды.