Кіріспе

Вертхайм – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Германиядағы ірі универмагтар желісі. Ол Георг Вертхайм құрған және Берлинде, Ростокта, Штральзундта (оның негізі салынған қала) және Бреслауда бірнеше дүкендерді басқарды. 1933 жылдан кейін жаңа нацистік үкімет оның еврей иелерін мәжбүрлеп шығарып жіберді. Соғыстан кейін, иесі Карштадт Германия бойынша «Вертхайм» деген атпен көптеген дүкен филиалдарын ашты, бірақ олардың барлығы жабылды немесе «Карштадт» деп қайта аталды.

Құрылтай және алғашқы жылдары

1875 жылы Георгтың ата-анасы Ида мен де (кейде Адольф деп те аталған) Балтық теңізінің жағасындағы Стральзунд қаласында киім-кешек және өндірілген тауарлар сататын шағын дүкен ашқан. Отбасы мүшелерінің кең тармағы тауарларды төмен бағамен жеткізуді қамтамасыз етті. 1876 жылы, дүкен ашылғаннан кейін бір жыл өткен соң, екі үлкен ұлы Хьюго мен Георг (тиісінше 20 және 19 жаста) Берлинде оқыған шәкірттігінен кейін дүкенде жұмыс істеуге кірісті. Кейіннен үш кіші ұлы да оларға қосылды.

Кеңейту және өсу

Екі ағайынды дүкенге жаңа идеяларды жылдам енгізді: клиенттерге тауарларды ауыстыруға рұқсат берілді, тауар бағасы енді талқылауға жатпады, бірақ сенімді болды, ал сатып алулар қатаң түрде қолма-қол ақшамен жүзеге асырылды. Бұл тұжырым сәтті болды және Росток қаласында тағы бір филиал ашылғаннан кейін, 1885 жылы Берлиндегі алғашқы филиал (Розенталер көшесі) құрылды. Вертхайм индустрияландыру дәуірінде өсіп келе жатқан қаланың өзгеретін сұранысын тез түсінді және 1890 жылы Берлин Кройцбергтегі Морицплац/Ораниен көшесінде алғашқы нағыз универмаг ашты. Сауда залы көлемдірек болды және тауарларды сатуға қоюда одан да әсемдеп көрсетуге мүмкіндік берді, өнімдер көрмеге қойылды, ал үлкен партиялар төмен бағаларға әкелді. Дегенмен, дүкендердің ескі үлгідегі ғимараттардағы, аса үлкен емес бөлмелерде орналасуынан туындаған шектеулер одан әрі кеңейтуді қиындатты. 1892 жылы Лейпцигер көшесінде дүкен ашылды, ал 1894 жылы Ораниен көшесіндегі алғашқы мақсатты жоспарланған және салынған универмагта тауар сату басталды. 1896 жылы Лейпцигер алаңында ашылған Вертхаймнің флагмандық дүкені жоғары деңгейлі клиенттерді тартты, олар бұрынғыда барлық қажеттіліктерін бір шаңырақтың астында қанағаттандыратын универмагтарына барудан тартынған болатын. Келесі жылдары Мессел ғимаратты үнемі кеңейтуге мәжбүр болды. Розенталер көшесіндегі (1903), Кениг көшесіндегі (1911) және тағы Морицплацтағы (1913) дүкендер қайта жаңартылды немесе кеңейтілді. Морицплацтағы (Берлин) Вертхайм дүкені U-Bahn (жер асты) бағытын өзгертуге қаржы жұмсады (бәсекелесі Рудольф Карштадттың үлгісін көшіріп), бұл клиенттерге жер асты станциясынан тікелей кіреберіске өтуге мүмкіндік берді.

Лейпцигтің Плац дүкені

Желідегі ең танымал дүкен, Берлиндегі Лейпциг алаңында, сол кезде Еуропадағы ең үлкен сауда орталығы болды және Берлиндегі ең үлкен үш дүкеннің (Warenhäuser) бірі еді, қалғандары – Германн Тиц және Кауфхаус де Вестенс. Бұл дүкен 1896-1906 жылдар аралығында әйгілі сәулетші Альфред Мессел салған. Ол сонымен қатар фирма үшін басқа дүкендердің де жобасын жасаған, мысалы, Розенталер Штрассе 27–31 / Софиенштрассе 12–15 (ішінара сақталған) дүкені, ол 1903-1906 жылдар аралығында салынған. Ғимараттың жалпы ауданы 26 000 шаршы метрді құрады, ол Лейпциг көшесі мен Воссштрассеге қарап тұрды және Лейпциг алаңынан Вильгельмштрассеге дейін созылды. Салынысы кезінде түнгі электр жарығы мен болаттық мұрапаттар қызығушылық тудырды, ал дүкен 1897 жылдың 15 қарашасында ашылғанда Лейпциг көшесінде үлкен кептеліс орын алды. Жерден шатырға дейін тік бойымен созылған, терезелермен араластырылған тар бағаналардан тұратын жаңашыл фасады жоғары бағаланды, себебі ол ғимараттың мақсатына сілтеме жасады. Екі қабатты вестибюльден өткеннен кейін, 22 метр биіктігі мен 450 шаршы метр ауданы бар тікбұрышты жарық шұңқырына кіресіз. Қарсы қабырғада жоғарғы сауда залдарына апаратын әсем баспалдақ орналасқан. Алдында Людвиг Манцельдің "Еңбек" символдық мүсіні (6 метрлік/20 фут) тұрды, ал қабырғаның үстіңгі бөлігі Макс Кохтың ежелгі портын және де Морицтің заманауи портын бейнелейтін монументальді фрескалармен әсемделген. Ғимаратта 83 лифт және екі шыныдан жасалған шатыры бар атриум болды. 1904 жылы Лейпциг алаңына қарап тұрған бұрыштық павильонды терең портигімен салып, Мессел прогрессивті сауда орталықтары архитектурасының бастауында тұрған нұсқасын жасады. Квази-шіркеулік мүсіндермен бірге дәстүрлі формальды тілді сыншылар "үлкен қате" деп сипаттады, бұл сол кезде салынып бітірілген Берлин соборымен (Кафедральді собор) салыстырылды. Фриц Шталь Лейпциг алаңындағы портиктің "скульптураны оның нақты архитектуралық байланысына қайтару үшін соңғы уақытта салынған алғашқы ғимарат" деп атады. Жаңа сауда орталығының жалпы халыққа және сәулетшілерге тигізген үлкен әсері газет-журналдардағы мақалаларда және танымал сәулетшілер мен олардың сыншыларының пікірлерінде көрсетілген. Олардың ішінде Питер Беренс, Генри ван де Вельде, Август Энделл, Бруно Таут, Людвиг Мис ван дер Ро, Герман Мутезиус, Карл Шеффлер, Уолтер Курт Берендт, Фриц Шталь, Альфред Лихтварк, Генрих Шлипман және тағы да басқалар бар. Брайан Лэдд оны "басты сауда көшесінің бағалы қазынасы" деп атады. Дүкен Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалмады. 1943 жылдың наурыз айында үш бомба жарылысынан зақымданды, ал оның толық жойылуына фосфорлы бомбадан туған өрт себеп болды. 1955-1956 жылдары қираған ғимараттар Берлиннің орыс секторын бөліп тұратын шекаралық аймақ үшін орын жасау мақсатымен тазартылды.

Нацистік кезең: қуғын-сүргін және арийлендіру

1933 жылы Германияда нацистер билікке келген кезде, Вертхайм сауда желісі мемлекет тарапынан мақсатқа алынды. Тиц дүкендері сияқты, бұл да еврей отбасының меншігінде болды. Компания "арийлендірілді", яғни еврей емес иелеріне күштеп өткізілді. Еврей қызметкерлері үкіметтің бұйрығымен лауазымдарынан алынды. Вертхайм отбасы компанияны бақылаудан шығармау үшін Георгтың әйелі Урсуланы негізгі акционер етіп тағайындауға тырысты, себебі ол нацистік заң бойынша "арий" саналды. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, тіпті олар акцияларды толығымен "арий" қолдарына беру үшін ажырасты. Отбасы барлық акцияларын төмен бағамен "арийлерге" сатуға мәжбүр болды, ал 1939 жылы дүкен Allgemeine Warenhandelsgesellschaft A. G. (Жалпы сауда корпорациясы) деген аббревиатурасымен AWAG деп аталды. Вертхайм отбасы нацистік Германиядан қашып кетті.

Соғыстан кейінгі

Жаңа иесі Карштадт Вертхайм деген атпен жұмыс істеді. Басты дүкені Курфюрстендаммда орналасқан. Ол 1969–71 жылдары салынды және 2008 жылы Карштадтқа айналдырылды. Екінші дүкені Штеглиц ауданындағы Шлоссштрасседе (Берлин Штеглиц) болды. 2009 жылы жаңа сауда орталығының құрылысы үшін бұзылып жатыр. Вертхайм отбасы нацистерден тартып алынған мүлікті қайтарып алуға талпыныс жасады. 2006 жылы бұрынғы Германия канцлері Гельмут Кольтің делдалдығымен Карштадт, Германия үкіметі, өтемақы талаптары жөніндегі конференция және Вертхайм отбасының мүшелері арасында күрделі келіссөздер нәтижесінде келісімге келді.