Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вертхайм – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Германиядағы ірі универмагтар желісі. Ол Георг Вертхайм құрған және Берлинде, Ростокта, Штральзундта (оның негізі салынған қала) және Бреслауда бірнеше дүкендерді басқарды. 1933 жылдан кейін жаңа нацистік үкімет оның еврей иелерін мәжбүрлеп шығарып жіберді. Соғыстан кейін, иесі Карштадт Германия бойынша «Вертхайм» деген атпен көптеген дүкен филиалдарын ашты, бірақ олардың барлығы жабылды немесе «Карштадт» деп қайта аталды.
Wertheim was a large department store chain in pre World War II Germany. It was founded by Georg Wertheim and operated various stores in Berlin, one in Rostock, one in Stralsund (where it had been founded), and one in Breslau. Its Jewish owners were forced out after 1933 by the new Nazi government. After the war, owner Karstadt operated various store branches across Germany under the Wertheim name, all of which either closed or were rebranded Karstadt.
Құрылтай және алғашқы жылдары
1875 жылы Георгтың ата-анасы Ида мен де (кейде Адольф деп те аталған) Балтық теңізінің жағасындағы Стральзунд қаласында киім-кешек және өндірілген тауарлар сататын шағын дүкен ашқан. Отбасы мүшелерінің кең тармағы тауарларды төмен бағамен жеткізуді қамтамасыз етті. 1876 жылы, дүкен ашылғаннан кейін бір жыл өткен соң, екі үлкен ұлы Хьюго мен Георг (тиісінше 20 және 19 жаста) Берлинде оқыған шәкірттігінен кейін дүкенде жұмыс істеуге кірісті. Кейіннен үш кіші ұлы да оларға қосылды.
In 1875, Georg's parents, Ida and de (who sometimes went by the name Adolf), had opened a modest shop selling clothes and manufactured goods in Stralsund, a provincial town on the Baltic Sea. An extensive network of family members ensured a low priced supply of goods. In 1876, one year after the shop opened, the two eldest sons Hugo and Georg (aged 20 and 19 respectively), went to work in the shop following their apprenticeships in Berlin. Three younger sons later joined them.
Кеңейту және өсу
Екі ағайынды дүкенге жаңа идеяларды жылдам енгізді: клиенттерге тауарларды ауыстыруға рұқсат берілді, тауар бағасы енді талқылауға жатпады, бірақ сенімді болды, ал сатып алулар қатаң түрде қолма-қол ақшамен жүзеге асырылды. Бұл тұжырым сәтті болды және Росток қаласында тағы бір филиал ашылғаннан кейін, 1885 жылы Берлиндегі алғашқы филиал (Розенталер көшесі) құрылды. Вертхайм индустрияландыру дәуірінде өсіп келе жатқан қаланың өзгеретін сұранысын тез түсінді және 1890 жылы Берлин Кройцбергтегі Морицплац/Ораниен көшесінде алғашқы нағыз универмаг ашты. Сауда залы көлемдірек болды және тауарларды сатуға қоюда одан да әсемдеп көрсетуге мүмкіндік берді, өнімдер көрмеге қойылды, ал үлкен партиялар төмен бағаларға әкелді. Дегенмен, дүкендердің ескі үлгідегі ғимараттардағы, аса үлкен емес бөлмелерде орналасуынан туындаған шектеулер одан әрі кеңейтуді қиындатты. 1892 жылы Лейпцигер көшесінде дүкен ашылды, ал 1894 жылы Ораниен көшесіндегі алғашқы мақсатты жоспарланған және салынған универмагта тауар сату басталды. 1896 жылы Лейпцигер алаңында ашылған Вертхаймнің флагмандық дүкені жоғары деңгейлі клиенттерді тартты, олар бұрынғыда барлық қажеттіліктерін бір шаңырақтың астында қанағаттандыратын универмагтарына барудан тартынған болатын. Келесі жылдары Мессел ғимаратты үнемі кеңейтуге мәжбүр болды. Розенталер көшесіндегі (1903), Кениг көшесіндегі (1911) және тағы Морицплацтағы (1913) дүкендер қайта жаңартылды немесе кеңейтілді. Морицплацтағы (Берлин) Вертхайм дүкені U-Bahn (жер асты) бағытын өзгертуге қаржы жұмсады (бәсекелесі Рудольф Карштадттың үлгісін көшіріп), бұл клиенттерге жер асты станциясынан тікелей кіреберіске өтуге мүмкіндік берді.
The two brothers quickly brought new ideas into the shop: customers were allowed to replace goods, the price of a good was no longer debatable but reliable, and purchases were made strictly with cash. This concept was successful, and after the opening of another branch in Rostock, the first branch in Berlin (Rosenthaler Straße) was founded in 1885. Wertheim quickly realised the changing demand of the growing city in the period of industrialisation and in 1890 opened the first real department store on Moritzplatz/Oranienstraße in Berlin Kreuzberg. The shop floor was more generous in size and permitted more elaborate presentation of products for sale, products were put on display, and longer runs allowed lower prices. However, it increasingly appeared that the limitations, which arose due to the shops' locations within an older style structures with rooms that were not especially large and this made further expansion difficult. A store was established on Leipziger Strasse in 1892, and in 1894 began the sale of goods in the first purpose planned and built department store on the Oranienstraße. The flagship Wertheim store on the Leipziger Platz opened in 1896 and attracted an upmarket clientele, who until then had held back from patronising his department stores, with all their needs satisfied under one roof. In the following years, Messel had to constantly expand the building. Other stores on Rosenthaler Straße (1903), Königsstraße (1911) and, again, on Moritzplatz (1913) were rebuilt or expanded. The Moritzplatz (Berlin) Wertheim store helped to finance the redirecting of the U Bahn (Underground) (copying the model of his competitor Rudolph Karstadt) in order that customers could go directly from the underground platform to the entrance.
Лейпцигтің Плац дүкені
Желідегі ең танымал дүкен, Берлиндегі Лейпциг алаңында, сол кезде Еуропадағы ең үлкен сауда орталығы болды және Берлиндегі ең үлкен үш дүкеннің (Warenhäuser) бірі еді, қалғандары – Германн Тиц және Кауфхаус де Вестенс. Бұл дүкен 1896-1906 жылдар аралығында әйгілі сәулетші Альфред Мессел салған. Ол сонымен қатар фирма үшін басқа дүкендердің де жобасын жасаған, мысалы, Розенталер Штрассе 27–31 / Софиенштрассе 12–15 (ішінара сақталған) дүкені, ол 1903-1906 жылдар аралығында салынған. Ғимараттың жалпы ауданы 26 000 шаршы метрді құрады, ол Лейпциг көшесі мен Воссштрассеге қарап тұрды және Лейпциг алаңынан Вильгельмштрассеге дейін созылды. Салынысы кезінде түнгі электр жарығы мен болаттық мұрапаттар қызығушылық тудырды, ал дүкен 1897 жылдың 15 қарашасында ашылғанда Лейпциг көшесінде үлкен кептеліс орын алды. Жерден шатырға дейін тік бойымен созылған, терезелермен араластырылған тар бағаналардан тұратын жаңашыл фасады жоғары бағаланды, себебі ол ғимараттың мақсатына сілтеме жасады. Екі қабатты вестибюльден өткеннен кейін, 22 метр биіктігі мен 450 шаршы метр ауданы бар тікбұрышты жарық шұңқырына кіресіз. Қарсы қабырғада жоғарғы сауда залдарына апаратын әсем баспалдақ орналасқан. Алдында Людвиг Манцельдің "Еңбек" символдық мүсіні (6 метрлік/20 фут) тұрды, ал қабырғаның үстіңгі бөлігі Макс Кохтың ежелгі портын және де Морицтің заманауи портын бейнелейтін монументальді фрескалармен әсемделген. Ғимаратта 83 лифт және екі шыныдан жасалған шатыры бар атриум болды. 1904 жылы Лейпциг алаңына қарап тұрған бұрыштық павильонды терең портигімен салып, Мессел прогрессивті сауда орталықтары архитектурасының бастауында тұрған нұсқасын жасады. Квази-шіркеулік мүсіндермен бірге дәстүрлі формальды тілді сыншылар "үлкен қате" деп сипаттады, бұл сол кезде салынып бітірілген Берлин соборымен (Кафедральді собор) салыстырылды. Фриц Шталь Лейпциг алаңындағы портиктің "скульптураны оның нақты архитектуралық байланысына қайтару үшін соңғы уақытта салынған алғашқы ғимарат" деп атады. Жаңа сауда орталығының жалпы халыққа және сәулетшілерге тигізген үлкен әсері газет-журналдардағы мақалаларда және танымал сәулетшілер мен олардың сыншыларының пікірлерінде көрсетілген. Олардың ішінде Питер Беренс, Генри ван де Вельде, Август Энделл, Бруно Таут, Людвиг Мис ван дер Ро, Герман Мутезиус, Карл Шеффлер, Уолтер Курт Берендт, Фриц Шталь, Альфред Лихтварк, Генрих Шлипман және тағы да басқалар бар. Брайан Лэдд оны "басты сауда көшесінің бағалы қазынасы" деп атады. Дүкен Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалмады. 1943 жылдың наурыз айында үш бомба жарылысынан зақымданды, ал оның толық жойылуына фосфорлы бомбадан туған өрт себеп болды. 1955-1956 жылдары қираған ғимараттар Берлиннің орыс секторын бөліп тұратын шекаралық аймақ үшін орын жасау мақсатымен тазартылды.
The chain's most famous store, on Leipziger Platz in Berlin, was the biggest department store in Europe at the time, and was one of the three largest department stores (Warenhäuser) in Berlin, the others being Hermann Tietz and Kaufhaus des Westens. This store was constructed between 1896 and 1906 by the renowned architect Alfred Messel who also designed other stores for the firm, such as that at Rosenthaler Straße 27–31/Sophienstraße 12–15 (partially surviving) which was built between 1903 and 1906. At its full extent the building covered 26,000 square metres and faced both the Leipziger Strasse and the Voßstraße and stretched nearly all the way from the Leipziger Platz to the Wilhelmstraße. During construction the night time electric lighting and steel scaffolding caused a sensation, and when the store opened on 15 November 15, 1897, the result was traffic chaos on the Leipziger Straße. The innovative, vertically structured façade of narrow pillars extending from the ground floor to the roof and interspersed with windows received high praise, not least because it alluded to the building's function. After passing through a vestibule two storeys high, one entered a rectangular light well 22 meters high and 450 square meters in size. On the opposite wall an imposing stairway led to the upper sales floors. On the landing was a 6 meter high (20 ft) statue symbolizing “Labor” by Ludwig Manzel, and the wall above was decorated with monumental frescoes showing an ancient harbor by Max Koch and a modern harbor by de. It featured 83 elevators and two glass roofed atriums. With the construction of the corner pavilion on the Leipziger Platz frontage, with its deep portico, in 1904, Messel created nothing less than the incunabulum of progressive department store architecture. The traditional formal language, with the quasi ecclesiastical sculpture employed, was described by critics as a "positive catastrophe", contrasting with the much derided Berliner Dom (Cathedral), which was completed around the same time. Fritz Stahl made the comment that the Leipzigerplatz portico was the "first building of the time to restore sculpture to its true architectonic relationship". The tremendous impact of the new department store on the general public as well as on architecture experts is documented in newspaper and magazine articles and statements by famous architects and their critics. These included Peter Behrens, Henry van de Velde, August Endell, Bruno Taut, Ludwig Mies van der Rohe, Hermann Muthesius, Karl Scheffler, Walter Curt Behrendt, Fritz Stahl, Alfred Lichtwark, Heinrich Schliepmann amongst others. Brian Ladd called it “the crown jewel of the main shopping street." The store did not survive World War II. In March 1943 it was damaged by three exploding bombs, and its final destruction was caused by a fire started by a phosphorus bomb. The ruins were cleared away in 1955–56 to make way for a border strip demarcating the Russian sector of Berlin.
Нацистік кезең: қуғын-сүргін және арийлендіру
1933 жылы Германияда нацистер билікке келген кезде, Вертхайм сауда желісі мемлекет тарапынан мақсатқа алынды. Тиц дүкендері сияқты, бұл да еврей отбасының меншігінде болды. Компания "арийлендірілді", яғни еврей емес иелеріне күштеп өткізілді. Еврей қызметкерлері үкіметтің бұйрығымен лауазымдарынан алынды. Вертхайм отбасы компанияны бақылаудан шығармау үшін Георгтың әйелі Урсуланы негізгі акционер етіп тағайындауға тырысты, себебі ол нацистік заң бойынша "арий" саналды. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, тіпті олар акцияларды толығымен "арий" қолдарына беру үшін ажырасты. Отбасы барлық акцияларын төмен бағамен "арийлерге" сатуға мәжбүр болды, ал 1939 жылы дүкен Allgemeine Warenhandelsgesellschaft A. G. (Жалпы сауда корпорациясы) деген аббревиатурасымен AWAG деп аталды. Вертхайм отбасы нацистік Германиядан қашып кетті.
When the Nazis came to power in Germany in 1933, the Wertheim department store chain was targeted by the state. Like Tietz, it was owned by a Jewish family. The company was Aryanized—that is, forcibly transferred to non Jewish owners. Jewish employees were forced from their positions by government mandate. The Wertheim family attempted to avoid losing control of the company by making Georg's wife, Ursula, the principal shareholder, since she was considered "Aryan" under Nazi law. In the end this was unsuccessful, even though they divorced to keep the shares in purely "Aryan" hands. The family was forced to sell all their shares at reduced prices to "Aryans" and in 1939 the store was renamed AWAG, an acronym for Allgemeine Warenhandelsgesellschaft A. G. (General Retailing Corporation). The Werheim family fled Nazi Germany.
Соғыстан кейінгі
Жаңа иесі Карштадт Вертхайм деген атпен жұмыс істеді. Басты дүкені Курфюрстендаммда орналасқан. Ол 1969–71 жылдары салынды және 2008 жылы Карштадтқа айналдырылды. Екінші дүкені Штеглиц ауданындағы Шлоссштрасседе (Берлин Штеглиц) болды. 2009 жылы жаңа сауда орталығының құрылысы үшін бұзылып жатыр. Вертхайм отбасы нацистерден тартып алынған мүлікті қайтарып алуға талпыныс жасады. 2006 жылы бұрынғы Германия канцлері Гельмут Кольтің делдалдығымен Карштадт, Германия үкіметі, өтемақы талаптары жөніндегі конференция және Вертхайм отбасының мүшелері арасында күрделі келіссөздер нәтижесінде келісімге келді.
The new owner Karstadt operated under the Wertheim name. The flagship store was on the Kurfürstendamm. It was built in 1969–71 and was converted to a Karstadt in 2008. The other store was on the Schloßstraße (Berlin Steglitz) in the Steglitz district. It was demolished in 2009 for construction of a new shopping center. The Wertheim family filed claims to try to recover the property taken under the Nazis. Complicated negotiations mediated by former German Chancellor Helmut Kohl between Karstadt, the German government, the Claims Conference and members of the Wertheim family reached a settlement in 2006.