Кіріспе
Италиялық математик және дін қызметкері Фра. Лука Бартоломео де Пачоли (кейде Паччоли немесе Пачиоло; 1447 – 19 маусым 1517) – итальяндық математик, францискан монахы, Леонардо да Винчимен ынтымақтас жұмыс істеген және қазіргі кезде бухгалтерлік есеп деп танылатын салаға алғашқы үлес қосушы. Ол бухгалтерлік есеп және кітап жүргізудің әкесі деп есептеледі және континентте қос жазба жүйесі бойынша кітап жүргізу туралы алғашқы еңбекті жариялаған адам болды. Ол сонымен қатар туған жері – Тосканадағы Борго Сансеполькродан Лука ди Борго деп те аталды.
Fra. Luca Bartolomeo de Pacioli (sometimes Paccioli or Paciolo; 1447 – 19 June 1517) was an Italian mathematician, Franciscan friar, collaborator with Leonardo da Vinci, and an early contributor to the field now known as accounting. He is referred to as the father of accounting and bookkeeping and he was the first person to publish a work on the double entry system of book keeping on the continent. He was also called Luca di Borgo after his birthplace, Borgo Sansepolcro, Tuscany.
Өмір
Лука Пачоли 1446 және 1448 жылдар аралығында Тоскананың Сансеполькро қаласында дүниеге келді. Ол Сансеполькродағы туған қаласында бала кезінде Бефольчи отбасымен бірге өмір сүргені айтылады. Ол 1464 жыл шамасында Венецияға көшіп, саудагердің үш ұлына тәрбиеші болып жұмыс істеп, өз білімін жетілдірді. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы кітабын – оқушыларына арналған арифметика туралы трактатты жазды. 1472-1475 жылдары францискан монахы болды. [[Summa de arithmetica (Венеция, 1494), Солтүстік Италия мектептерінде пайдаланылған оқулық. Бұл сол заманғы математикалық білімнің жиынтығы болды және халық тілінде (яғни, күнделікті сөйлеу тілінде) жазылған алгебра бойынша алғашқы басылған еңбек. Итальяндық Ренессанс кезеңінде венециялық саудагерлер қолданған есеп жүргізу әдісінің – қос жазбалы есеп жүйесінің алғашқы жарияланған сипаттамасын қамтығаны үшін де ерекше. Ол жариялаған жүйе бүгінгі күнгі есептік циклдің көп бөлігін қамтиды. Ол күнделіктер мен кітапшаларды пайдалануды сипаттап, дебет пен кредит мөлшері теңелмейінше адамның ұйықтамауы керектігін ескертті. Оның кітабында активтер (дебиторлық қарыз және материалдық қорлар қоса алғанда), міндеттемелер, капитал, кіріс және шығыстар – ұйымның балансы мен табыс-зығын есебінде көрсетілетін есептік санатар есептелген. Ол жыл сотындағы жазбаларды көрсетіп, кітапшаның дұрыстығын тексеру үшін сынақ балансын қолдануды ұсынды. Бұған қоса, оның трактаты есептік этикадан бастап өндіріс есебіне дейінгі көптеген мәселелерді қамтиды. Ол Нейпер мен Бриггстен 100 жылдан астам бұрын 100*ln 2 жуық мәнін пайдаланып 72 ережесін енгізді. Оның жаттығуларының көп бөлігі Пьеро делла Франческаның «Trattato d'abaco» атты ертерек кітабынан авторлық құқықсыз алынған. De viribus quantitatis (Болонья университеті, 1496–1508), математика мен сиқыр туралы трактат. 1496–1508 жылдары жазылған бұл еңбекте алғаш рет карталық фокустар туралы айтылады, сондай-ақ, ойын көрсетуге, отты жеуге және монеталарды билеуге қатысты нұсқаулар бар. Бұл Леонардоның солқолмен жұмыс істегенін көрсететін алғашқы жұмыс. De viribus quantitatis үш бөлімнен тұрады: математикалық есептер, жұмбақтар мен фокустар, сондай-ақ, мақал-мәтелдер мен өлеңдер жинағы. Кітап «Қазіргі заманғы сиқыр мен сандық жұмбақтардың негізі» деп сипатталған, бірақ ол жарияланбаған және Болонья университетінің архивінде сақталған, оны орта ғасырларда тек бірнеше ғалымдар көрген. Кітап математик Дэвид Сингмастердің 19 ғасырғы қолжазбада тапқаннан кейін қайта ашылды. 2007 жылы алғаш рет ағылшын тілінде жарияланды. Геометрия (1509), Евклидтің «Элементтері» еңбегінің латын тіліндегі аудармасы. Divina proportione (Миланда 1496–1498 жылдары жазылған, Венецияда 1509 жылы жарияланған). Бастапқы қолжазбаның екі нұсқасы сақталған, біреуі Миландағы Амброзиана кітапханасында, екіншісі Женевадағы Bibliothèque Publique et Universitaire кітапханасында. Еңбек математикалық және көркемдік пропорцияға, әсіресе алтын қатынастың математикасына және оның сәулет өнеріндегі қолданылуына арналған. Онда Пьеро делла Франческаның «De quinque corporibus regularibus» атты кітабының толық аудармасы авторлық құқықсыз енгізілген.
Пьеро делла Франческаның шығармасының аудармасы
"Арифметика сомасының" екінші томының көп бөлігі геометрия, пропорция және пропорционалдық туралы Пьеро делла Франческаның бір туындысының сәл өңделген нұсқасы болды. Пачолидің "Дивина пропорция" еңбегінің үшінші томы – Пьеро делла Франческаның латын тіліндегі "De quinque corporibus regularibus" кітабының итальян тіліне аудармасы. Пачоли екі жағдайда да Пьероға сілтеме жасамады. Осы үшін ол 16 ғасырдың өнер тарихшысы және биографы Джорджо Вазари тарапынан қатаң сыналып, плагиатта айыпталды. Р. Эммет Тейлор (1889–1956) Пачолидің аудармалық жұмысы "Дивина пропорция" жинағына қатысы болмауы мүмкін екенін, және ол тек оның еңбегіне қосымша ретінде берілген болуы мүмкін екенін айтты. Дегенмен, Пьеро делла Франческаның материалдарын Пачолидің "Суммасына" енгізуге қатысты мұндай қорғаныс ұсыныла алмайды.