Кіріспе

Англиялық сабын өндіруші Чарльз Апфолд (15 желтоқсан 1834 – 14 наурыз 1919), әділет судьясы (9 қыркүйек 1887), Австралияда зор беделге ие болған ағылшын сабын өндірушісі еді. Ол сонымен қатар Aberdare Collieries Co. Ltd. компаниясының директоры және оның теміржолдары басқармасының төрағасы болды.

Отбасы және шыққан тегі

Чарльз Апфолд Гров-стритте, Уолворт-Коммон (екеуі де қазір жоқ), Суррейде (қазіргі Уолворт, Лондон) дүниеге келді, ол кезде гүлденген орта таптың ауданы болатын. Оның әкесі Джон Апфолд – қой терісін өңдеуші. Чарльз 1835 жылдың 7 қаңтарында Уолворттағы сэр Джон Соанның жаңа Әулие Петр шіркеуінде крещениеден өтті. Осы сәнді шіркеудің тамаша суретін Кристофер Хибберттің "Лондон шіркеулері" кітабының 206-бетінен табуға болады. Чарльз Апфолд Джон Найт және компаниясында Лондондағы Ваппинг сабын зауытында сабын жасаушы шәкірті болды, бұл Чарльздың әкесі тұрған және жұмыс істеген аудандардан өзен арқылы орналасқан. Knight's Castile сабыны бүгінге дейін сатылуда. Оның әпкесі Элиза Джеймс Найтқа үйленді. Чарльз кейін Knight компаниясының директоры болды. Чарльз 1851 жылғы Ұлыбритания халық санағында ата-анасы және үйленген әпкесі Элиза Найтпен бірге Лондонның Сент-Мэри Ньюингтон приходындағы (сол кезде Суррейде болған) Брэндон көшесі, 11-де тіркелген, онда ол "сабын жасаушы" деп сипатталған.

Жаңа Оңтүстік Уэльстегі бизнес

1860 жылы ол Жаңа Оңтүстік Уэльсте бизнеспен айналысты және 1864 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Вест-Мейтлендте (Финчлиден келген Сара Бланделлге үйленгеннен кейін) ол "сабын жасаушы" деп сипатталды. 1865 жылы оның тұңғыш ұлы Джон Нью-Саут-Уэльстегі Морпетте дүниеге келгенде, Чарльз 27 жаста, Англияның Лондон қаласындағы Уолвортта туған сабын қайнатушы ретінде сипатталды. 1869 жылы оның ұлы Роберт дүниеге келгенде, Чарльз "сабын өндіруші" деп аталды. Сол жылы Чарльз Апфолд Фредерик Найнбидің Уикхэм мен Хонисукл Пойнттегі сабын және шам фабрикасын сатып алды, ал 1869 жылғы 16 мамырдағы «Ньюкасл хроникасында» «Ұлы Солтүстік сабын және шам фабрикасы, иесі – Чарльз Апфолд» деп жазылған. Келесі жылы Апфолдтың зауыттары 9420 центнер сабын және 600 центнер шам өндірді. 1872 жылы сабын өндірісі 21000 центнерге жетті. Көбінесе Қытайға экспортталды. Сол жылы Апфолд Австралиядағы сауда байланыстарын кеңейтіп, Сиднейде 50 Кларенс-стрит мекенжайында кеңсе ашты. 1877 жылы Чарльз Апфолд Лондонға қайтып, Англиядағы фабрикаларды аралады. Келесі жылы ол Ньюкаслдағы Уикхэмде «Чарльз Апфолд, сабын өндіруші» деп тізілген. Сондай-ақ Уикхемде Чарльздың үш қайын інісі, Альберт, Джеймс және Джон Бланделл болды, олар Финчли, Миддлсекстен (солтүстік Лондоннан) келді және олардың барлығы Чарльз үшін жұмыс істегені анық, себебі олардың қызметі сабын қайнатушылар деп көрсетілген.

Кеңейту

1885 жылы Чарльз Апфолд өнеркәсіптік базасын қарқынды түрде кеңейтіп, Ньюкасл қаласындағы жерді, бұл жолы шарап саудагері Питер Креберттен сатып алды. Оның қызы Элизабет кейін Чарльздың үлкен ұлы Джонға үйленді. Апфолдтың компаниясы 50 000 фунт стерлингке жаңа зауыт салуға, ал тағы 83 000 фунт стерлингке бағаланған жабдықтарды орнатуға тендер сұрады. Бұл Порт-Варатахтағы жиырма екі акрлық жер учаскесінде, Тайгс-Хиллдегі Ферндал кенішінің жанында орналасқан еді, онда арзан көмір күтілді. Сабын жасау жабдығы «ең жаңа американдық» болса, шам жасау зауытының жабдықтарын ағылшын өндірушілері жеткізді. Бұл Австралиядағы ең ірі зауыт болды. 1886 жылы бір журналист былай деп жазды: «Бұл журналдың өкілі өткен сенбіде Тайгс-Хилл сабын зауытына барып, жұмыстың қалай жүріп жатқанын көрді. Зауытта төрт бөлім бар: 1. Сабын өндірісі – әжетханаға, үйге және жұмсақ сабын, 2. Стеарин және парафин шамдары, 3. Глицерин тазарту, 4. Барлық түрлі майлау майларын және машина майларын жасау. Сабын бөлімі жақын арада толық қуатпен жұмыс істеуге дайын. Әжетханаға арналған сабын жасау өткен сенбіде басталды. Көптеген шамдар шығарылуда, олардың сапасы импорттық немесе жергілікті өнімдерге қарағанда жоғары болуы керек. Лорд және леди Каррингтонның келуіне орай зауытты толық көрсетуге дайындық жүріп жатыр. Викхэм зауытында көк, қара және дүкеншілерге қажетті тауарларды өндіруге арналған жабдықтар орнатылуда. Жалпы, бұл Австралиядағы осындай ірі жобалардың бірі». Ол ақырында колониядағы ең ірі сабын өнеркәсібін басқарды – Сидней сабын және шам компаниясын. Мельбурнда шағын зауыты бар Джон Амброз Китченнің бұл компаниядағы үлесі аз болды және ол 1885 жылдың 25 шілдесінде тіркелді. Атауынан көрінетіндей, тіркелген кеңсесі, Ботаниядағы кішігірім зауытымен бірге, колонияның астанасы Сиднейде орналасқан еді, бірақ ең ірі зауыт Ньюкаслдың Тайгс-Хилл қаласында болды. Олардың ең танымал өнімі, уақыт сынағынан өткен «Сирен» сабыны, кейін «Кемелек» деп аталды. 20-шы ғасырдың соңында ол әлі де N.S.W. штатында Unilever компаниясымен сатылып келді. Көптеген адамдар оның Lever Bros компаниясының танымал «Күн сәулесі» сабынынан артық екенін айтты. 1888 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының, Ньюкасл ауданының ресми пошта кеңсесінің анықтамалығында (424-бет) «Упфолд, Чарльз, сабын зауыты» деп жазылған. 1895 жылдың 6 сәуірінде «Ньюкасл Морнинг Геральд» газетінде «Мистер Чарльз Апфолдтың кетуі – Азаматтардың қоштасуы» деген үлкен мақала жарияланды. Чарльз Англияға, Еуропаға және Америкаға кетуге дайындалып жатқан еді, және оның құрметіне Ньюкасл қаласындағы Centennial қонақ үйінде үлкен шара ұйымдастырылды, онда жергілікті белгілі адамдар көптеп қатысты. Ол қыркүйек айының соңында шетелден оралды, ал оның сапары туралы тағы бір үлкен мақала сол газетте 1895 жылдың 3 қазанында жарияланды. 1895 жылы Порт-Варатах зауытында 500-ден астам адам жұмыс істеді. 1898 жылы оның ұлы Роберт Уоллес Апфолд, қазір сабын және шам зауытының менеджері, Джон Скоулидің қызы Клараға үйленді (жергілікті жер иесі және Лидстен келген кеншінің иесі; 1901 жылғы Федералдық анықтамалықта «жантльмен» деп сипатталған). Әкесі Чарльз Апфолд сертификатта «Сабын зауытының бас директоры» деп көрсетілген. Роберт Солтүстік Уоратахтың Вудсток көшесінде тұрды, ал Ньюкасл және ауданының 1901 жылғы Федералдық анықтамалығында ол «өндіруші» ретінде тіркелген. 1899 жылдың 21 қазанында Чарльз Апфолд Ньюкасл сауда палатасы комитетінің құрамында екені айтылды. Өмірден өткен профессор Джон Тернер былай деп жазды: «Сидней сабын және шам компаниясының заманауи технологиясы мен ауқымдылығы оны осындай өнеркәсіптік мекемелердің ішінде ең үздік етті. Апфолд колониялық жағдайларды жақсы білген және Порт-Варатах зауытын британдық және американдық үлгілерде, сұйық және көмірге теңдесіз қол жетімділік беретін жерде салған». Ол сонымен қатар кен өндіруге де қызығушылық танытқан. 1897 жылы ол Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Баррабадағы алтын кенішін сатып алуды ұсынған синдикаттың мүшесі болды. 1904 жылы ол Aberdare Collieries Co. Ltd. директоры (досы Джон Сколимен бірге) және оның теміржолдарының басқарма төрағасы болды.

Азаматтық, отбасы және өлім

1871 жылы Чарльз Апфолд Ньюкасл қалалық кеңесінің Уикхэм бөлімінің алдермені болды. Ол 1878 жылы Тайги Хилл бөлімін басқарған кезде де осы лауазымда болды. Бірақ келесі жылы ол қызметтен кетіп қалды. 1884 жылдан 1896 жылға дейін ол Ньюкасл маңындағы Уаратах қалалық кеңесіне сайланып, алдермен болып жұмыс істеді. 1887 жылдың 9 қыркүйегінде ол судья болып тағайындалды және көбінесе сот отырыстарына қатысты. Апфолд 1893 және 1900 жылдары Жаңа жылдық «Ньюкасл регатасының» вице-президенті болып тағайындалды. 1893 жылдың наурыз айында Апфолд пен оның үлкен ұлы Роберт пикникте консервіленген ет жеп, ауыр тамақтанды. Олар Ньюкасл ауруханасында «өте жағдайы нашар» екені туралы хабарланды. 1899 жылы ол Ньюкасл ауыл шаруашылығы, бау-бақша және өнеркәсіптік қауымдастығының (қамқоршысы – лорд Бошамп) вице-президенті ретінде айтылады, бұл қауымдастық көбінесе «Ньюкасл көрме қоғамы» деп аталады. Ол Австралия ауыл шаруашылығы компаниясымен көрме алаңы үшін жерді сатып алу мәселесін келісіп шешті. 1900 жылдың 26 ақпанында Апфолд Тайги Хилл өнер мектебінің іргетасын салды. Іргетас әлі күнге дейін сол жерде сақталған. Ол 1890 жылы Ньюкаслдың халықаралық деңгейдегі алғашқы театрын салған «Виктория театры» компаниясының құрамында болды. Ол көп жыл бойы «Ньюкасл жойқын клубы» комитетінің мүшесі болды. Чарльз Апфолд Солтүстік Уаратахтағы (қазіргі Мейфилд) Креберт көшесіндегі жерге үлкен үй салдырды, бұл жерді оған досы Джон Сколи сыйлаған. Кейіннен ол әйгілі печенье өндіруші Уильям Арноттқа сатылды, ол 1898 жылы оны Ньюкаслдың ірі сауда орталығының иесі Исаак Виннге сатты. Бүгінде бұл үй методист шіркеуіне қарасты қарттар үйі болып табылады. Кейін Чарльз Апфолд Раймонд Террасасының жанындағы «Оранж Гроув» деген шағын шаруашылықты сатып алды, онда кең жеміс бақтары, жүзімдіктері және сүт фермасы болды. Ол сол жерде тағы бір әдемі ауылдық үй салды. Содан кейін ол зейнеткерлікке шығып, Сиднейдің Чатсвуд қаласына көшіп, сол жерде қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Upfold акцияларын Мельбурн, Викториядағы «Kitchen & Co.» компаниясының толық капиталын сатып алумен айналысқан «Lever Bros» компаниясы сатып алды. Бұл компания Ұлы соғыс кезінде Сидней сабын және шам компаниясымен бірікті. Сидней сабын және шам компаниясының бас директоры Джон Х. Китчен 1917 жылдың 7 желтоқсанында Сиднейде өткен тергеуде 1914 жылы Англиядағы «Lever Bros» компаниясы компания акцияларының бестен бір бөлігін сатып алғанын мәлімдеді. Бұл жаңа біріктірілген компания кейін «Lever & Kitchen» деп аталды. Ақырында «Levers» толық бақылауға ие болды және «Kitchen» атауын жойды. Шам жасау өндірісінің төмендеуі, Қытай-жапон соғысы (Чарльз Апфолдтың экспорттың көп бөлігі Қытайға жіберілді – оның Кантонда қоймалары болды және оның ұлы Роберт кантон тілінде сөйлейтін) және қазіргі кезде ескірген жабдықтардың салдарынан Ньюкасл зауыты Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жабылды, бұл қала үшін үлкен қайғы болды. Оның орнына Австралия сым арқандары зауыты салынды. Мейфилд қалашығындағы өте ұзын көше осы ұлы адамның құрметіне Апфолд көшесі деп аталды. Апфолд Сиднейдегі Гор-Хилл зиратының қауымдық бөліміне жерленді, оның жаназасын Англия шіркеуінің пасторы Альфред Г. Перкинс өткізді. Оның өлімі туралы газеттерде көптеген хабарлар мен некрологтар жарияланды.