Кіріспе

Геномның горизонтальдық тегін көрсететін бөлігі

Геномдық арал (ГИ) – геномның горизонтальдық тегінің дәлелі бар бөлігі. Бұл термин көбінесе микробиологияда, әсіресе бактерияларға қатысты қолданылады. ГИ көптеген функцияларды кодтай алады, симбиозға немесе патогенезге қатысады және организмнің бейімделуіне көмектеседі. ГИ-дің функциялық ерекшеліктеріне байланысты көптеген түрлері бар. Мысалы, патогенезбен байланысты ГИ жиі патогендік арал (ПАИ) деп аталады, ал көптеген антибиотикке төзімді гендері бар ГИ антибиотикке төзімділік аралдары деп аталады. Бір ГИ әртүрлі көлденең гендік трансфер (трансформация, конъюгация, трансдукция) түрлерінің нәтижесінде туысқан емес түрлерде кездесуі мүмкін. Бұл базалық құрамын талдау және филогенетикалық бағалау арқылы анықталады. Геномдық арал – геномның горизонтальдық трансфер арқылы пайда болған деп есептелетін сегменті. Геномдық аралды алғаш рет 2000 жылы Хакер және авторлар тобы ашқан.

Есептеулік болжау

Геномдық аралдарды болжауға арналған әртүрлі бағдарламалар жасалған. Бұл құралдарды тізбекке негізделген әдістер және салыстырмалы геномика/филогенез негізделген әдістер деп жіктеуге болады. Тізбекке негізделген әдістер әртүрлі түрлердің геномдық тізбегінің құрамындағы табиғи айырмашылықтарға тәуелді. Аномальды тізбек құрамы көрсеткен геномдық аймақтар (мысалы, нуклеотидтік немесе кодондық ықпал) олар көлденең түрде ауысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл әдістердің екі негізгі кемшілігі – геномдағы табиғи өзгерістерге байланысты (кейде жоғары экспрессияланған гендерге байланысты) жалған болжамдар жасалуы мүмкін, сондай-ақ көлденең түрде ауысқан ДНК уақыт өте келе (иесінің геномына бейімделіп) өзгереді, сондықтан болжамдар тек жақында ғана алынған геномдық аралдармен шектеледі. Салыстырмалы геномикаға негізделген әдістер бірнеше туысқан түрлердің ақпаратын пайдаланып, көлденең түрде ауысқандығын көрсететін белгілері бар аймақтарды анықтауға тырысады. Мысалы, бір түрде кездесетін, бірақ басқа бірнеше туысқан түрлерде жоқ геномдық аймақ, оның көлденең түрде ауысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай жағдайға басқаша түсіндірмелер де бар: (i) бұл аймақ ортақ ата-тектің геномында болған, бірақ салыстырылып жатқан басқа барлық түрлерде жойылған, немесе (ii) бұл аймақ ортақ ата-тектің геномында болмаған, бірақ мутация және табиғи іріктелу арқылы оны әлі де сақтап қалған түрде пайда болған. Аймақтың бірнеше рет жойылғаны туралы пікірге сыртқы топтардан алынған дәлелдер, ортақ ата-тектің геномында бұл аймақтың болғанын көрсететін жағдайларда, немесе филогенез салыстырмалы түрде аз жою оқиғаларын қажет ететінін көрсететін жағдайларда күш түседі. Мутация арқылы алынғаны туралы пікірге аймақтың бар екенін көрсететін түрдің басқа түрлерден айтарлықтай ерекшеленетіні немесе аймақтың өте кішкентай болғаны жағдайында күш түседі. (i) немесе (ii) нұсқаларының ықтималдығы таксондық іріктеу көптеген жойылған түрлерді қамтымаған жағдайда, әсіресе жою аймақтың болуымен байланысты болса, өзгеруі мүмкін. Геномдық аралдарды болжаудың ең дәл әдістерін біріктіретін әдіс мысалы – IslandViewer.

Мысалдар

Бактерияларда III және IV типті секрециялық жүйелердің көптеген түрлері геномдық аралдарда орналасқан. Бұл "аралдар" үлкен өлшемдерімен (>10 Кб), тРНК-ны кодтаушы гендермен жиі байланысуымен және геномның қалған бөлігімен салыстырғанда әртүрлі G+C құрамымен сипатталады. Көптеген геномдық аралдар қайталама құрылымдармен шектелген және фагтар мен плазмидтер сияқты басқа жылжымалы элементтердің фрагменттерін тасымалдайды. Кейбір геномдық аралдар, оның ішінде интегративтік және конъюгациялық элементтерге (ICE) жақын орналасқандар, хромосомадан өздігінен шығып, басқа қолайлы қабылдаушыларға берілуі мүмкін. Шығу процесі ICE механизміне тәуелді болса, интеграция геномдық аралдарда кездесетін интегразаларға байланысты.