Кіріспе

Мицелиялық масса
Sclerotium туысы – саңырауқұлақтар туысы

Склеротия (/s//k//l//ə/'/r//oʊ//ʃ//ə//m/; : склероциялар (/s//k//l//ə/'/r//oʊ//ʃ//ə/), – қоректік заттар қорын қамтитын қатайған мицелийдің тығыз массасы. Склероциялардың бір қызметі – қоршаған ортаның қиын жағдайларын бастан кешіруге көмектесу. Кейбір жоғары саңырауқұлақтарда, мысалы, ерготта, склероциялар бөлініп, қолайлы өсу жағдайлары орнағанша ұйықтап қалады. Склеротиялар бастапқыда жеке организмдер деп қате түсініліп, 1853 жылы Луи Рене Туласн склероциялардың кейбір саңырауқұлақтардың өмірлік циклының бір кезеңі ғана екенін дәлелдегенге дейін жеке түрлер ретінде сипатталған. Одан әрі зерттеулер көрсеткендей, бұл кезең көптеген әртүрлі топтарға жататын көптеген саңырауқұлақтарда кездеседі. Склероциялар саңырауқұлақтардың өмірлік циклын және көбеюін түсінуде, сондай-ақ тамақ көзі ретінде, медицинада (мысалы, эрготамин) және егіншіліктегі зиянды жұқпалы ауруларды басқаруда маңызды рөл атқарады. Склеротия құрайтын саңырауқұлақтардың мысалдары: ергот (Claviceps purpurea), Polyporus tuberaster, Psilocybe mexicana, Agroathelia delphinii және Sclerotiniaceae тұқымдасының көптеген түрлері. Саңырауқұлақ болмаса да, шырыштанған саңырауқұлақтардың плазмодиумі қолайсыз қоршаған орта жағдайында склеротияны қалыптастыра алады.

Сипаттама

Склероциялар көбінесе қалың, тығыз қабықтан тұрады, онда қалың және қара түсті жасушалар болады, ал ішкі бөлігі жұқа, түссіз жасушалардан құралған. Склероциялар гифтердің қоймасынан, әсіресе майдан бай. Олардың құрамында өте аз су болады (5–10%) және бірнеше жыл бойы құрғақ ортада өсу қабілетін жоғалтпай сақталуы мүмкін. Көп жағдайда склероция тек саңырауқұлақ гифтерінен тұрады, ал кейбіреулері саңырауқұлақ гифтерінің торынан және субстраттың тіндері арасынан (пышақбас, Sclerotinia) ішінара құралуы мүмкін. Қолайлы жағдайларда склероциялар өніп, жеміс денелерін (базидиомицеттер) немесе конидиялы мицелийді (толық емес саңырауқұлақтарда) құрайды. Склероцияның мөлшері миллиметрдің бір бөлігінен ондаған сантиметрге дейін өзгеруі мүмкін, мысалы, Laccocephalum mylittae-ның склероцияларының диаметрі 30 см-ге дейін, ал салмағы 20 кг-ға дейін жетеді. Склероциялар морфологиясы және дамуының генетикалық бақылауы жағынан клеистотецияларға ұқсас. Бұл екі құрылымның гомологты болуы мүмкін екенін көрсетеді, склероция – аскоспора өндіру қабілетін жоғалтқан, қалдық клеистотеция.

Wolfiporia hoelen (күлді көбелек)

Wolfiporia hoelen, көбінесе Poria cocos немесе Wolfiporia extensa деп қате аталады, дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады. Оның көптеген атаулары бар: холен, порья, тукахо, қытай түбірі, фу линг (茯苓), фу шень (немесе фухень) және мацуходо.

Склеротияны ауыл шаруашылығы зиянкестері ретінде пайда ететін кейбір түрлер

Аграрлық зиянды склероциялардың өсуін төмендету үшін көптеген әдістер құрастырылды, мысалы, егіс айналымын өзгерту, терең жырту және склероцияларды іріктеу. Фунгицидтер, ауруға төзімді ржанец өсіру және табиғи ржанецті гибридтік ржанецпен будандастыру C. purpurea инфекциясын азайтты. Әлем бойынша, ақ шіру Альлиум дақылдарының өндірісіне қатысты кез келген аурудың ең қауіпті жағдайы болып саналады. Склероция құрайтын басқа да саңырауқұлақтар канола дақылдары үшін маңызды патогендер болып табылады. Бұл және осыған ұқсас саңырауқұлақтар көбінесе фунгицидтер мен егіс айналымын қолдану арқылы бақыланады.