Кіріспе

Орталықтан сығулы тұтқа – орталықтан сығу күшін пайдаланатын автоматты тұтқа. Шығыс білігі төмен айналым жылдамдығында ажыратылып, айналымдар белгілі бір деңгейге жеткенде қосылады. Ол көбінесе мопедтерде, мотоциклдердің жайлы түрлерінде, газон шабу машиналарында, карттарда, бензопилаларда, мини-мотоциклдерде, сондай-ақ кейбір парашют моторларында және қайықтарда қозғалтқыштың күрт тоқтауынан сақтау үшін және іске қосу кезінде және бос жүрісте жүктемені азайту үшін қолданылады. Автомобильдерде оның орнына сұйық байланыс, момент түрлендіргіш және автоматты механикалық қоробкалар қолданылады.

Операция

Сыйымдылықтың кірісі қозғалтқыштың коленвалдық білігіне қосылады, ал шығысы білік, тізбек немесе белдік қозғалтады. Қозғалтқыштың минутына шамалы айналымдары артқан сайын, салмақты қолдар сыртқа қарай иіліп, сыйымдылықты қосуға мәжбүрлейді. Ең көп таралған түрлерінде, корпустың ішкі жиегіне жанасатын радиалды орнатылған үйкеліс жастықтары немесе иінтіректер болады. Орталық білікте түрлі саны бар серіппелер орналасқан, олар сыйымдылық иінтірегіне жалғанады. Орталық білік жеткілікті жылдамдыққа жеткенде, серіппелер созылып, сыйымдылық иінтіректерін үйкеліс бетіне тартып қосады. Бұл кері барабанды тежегіш сияқты жұмыс істейді. Мұндай түрлері көбінесе қолмен жасалған карттарда, көгал және бақша техникасында, жанармаймен жұмыс істейтін модельдік көліктерде және аз қуатты тізбелі араларда кездеседі. Жарыс карттарында қолданылатын тағы бір түрінде, мотоцикл сыйымдылығы сияқты үйкеліс және сыйымдылық дискілері біріне бірі үйіліп орналасқан. Салмақты қолдар осы дискілерді біріктіріп, сыйымдылықты қосады. Қозғалтқыш белгілі бір жылдамдыққа жеткенде, сыйымдылық қосылады, ол біршама үздіксіз өзгермелі беріліс сияқты жұмыс істейді. Жүктеме артқан сайын жылдамдық төмендеп, сыйымдылық ажыратылып, жылдамдық қайта көтеріліп, сыйымдылық қайта қосылады. Дұрыс реттелген жағдайда, сыйымдылық жылдамдықты қозғалтқыштың максималды айналым моментіне немесе оған жақын деңгейде ұстауға бейім. Бұл аз мөлшерде ысыраптық жылуды тудырады, бірақ көптеген қолдануларда кең ауқымды жылдамдықтарда тікелей жетектеуден әлдеқайда тиімді.

Тарих

Орталықтан сығулы тұтқалар 1858 жылға дейін теміржол локомотивтерінде қолданылған, ал 1899 жылы патентте (электр моторларына қатысты) еске алынған. 1898 жылы АҚШ-та автокөліктерге арналған центробегті тұтқаға (электрлік көліктерде) патент берілген. 1934 жылғы маусымдағы "Меккано" журналында ойыншықтың "автоматты тұтқасының" эскизі бар. Армстронг Сиддли автомобильдері 1936 жылдан бастап автоматты (центрифугалды) тұтқалармен жабдықталды. Балондық катетерді ойлап тапқан Томас Фогарти 1940 жылдары кішкентай моторларға арналған центробегті тұтқаны да ойлап тапқан.

Принцип

Бұл центробегтік күш принципі бойынша жұмыс істейді, яғни қозғалтқыш айналысы белгілі бір көрсеткіш (минутына айналым) деңгейіне жеткенде, муфта ішінде жеткілікті центробегтік күш пайда болады, нәтижесінде муфта қосылып, қозғалтқыш қуатын беріледі. Ал төмен айналыстарда қуат беру тоқтатылу үшін муфта өшіріледі.