Мұхиттық үстірттер: құрылысы мен геологиялық маңызы
Oceanic plateau
Мұхиттық платолар – теңіз түбінен биік, жазық дақылдар. 184 плато, жалпы мұхиттың 5.11% құрайды. Түстік Тынық мұхитында көптеп кездеседі. Геологиялық процестермен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Салыстырмалы түрде жазық теңіз асты аймағы, қоршаған теңіз түбінің деңгейінен жоғары көтерілген.
Relatively flat submarine region that rises well above the level of the ambient seabed
Мұхиттық немесе теңіз асты платосы – бір немесе бірнеше салыстырмалы түрде тік беткейлері бар, айналағы жер бедерінен биік орналасқан, салыстырмалы түрде жазық, кең аумақты биік жатқан жер. Әлемде 184 мұхиттық плато бар, олар мұхиттардың 5,11% немесе шамамен 5,11% аумағын құрайды. Австралия мен Жаңа Зеландияның төңірегіндегі Оңтүстік Тынық мұхиты аймағында мұхиттық платолардың ең көп саны кездеседі (картаны қараңыз). Ірі магмалық провинциялардың нәтижесінде пайда болған мұхиттық платолар көбінесе ыстық нүктелермен, мантиялық қалыңдықтармен және Исландия, Гавай, Кабо-Верде және Кергелен сияқты жанартаулық аралдармен байланысты. Үш ірі плато – Кариб теңізі, Онтонг-Джава және Тынық мұхиты таулары – жылулық иілімдерде орналасқан. Дегенмен, басқа мұхиттық платолар континенттік қабықтың жарылуынан пайда болған, мысалы, Фолкленд платосы, Лорд-Хау көтерілісі және Кергелен, Сейшель аралдары мен Арктика қырқаларының бөліктері. Ірі магмалық провинциялардың құрамындағы платолар Үндістандағы Декан тұзақтары және АҚШ-тағы Жылан өзені жазығы сияқты континенттік лава ағындарының баламасы болып қалыптасқан. Континенттік лава ағындарынан айырмашылығы, көптеген магмалық мұхиттық платолар жас және жұқа мафикалық немесе ультрамафикалық қабық арқылы атқылап шығады, сондықтан олар фелсикалық қабықпен ластанбайды және олардың мантиялық көздерін көрсетеді. Бұл платолар көбінесе айналағы теңіз түбінен жоғары көтеріледі және мұхиттық қабықтан гөрі жеңіл. Сондықтан олар субдукцияға қарсы тұрады, әсіресе қалың болғанда және пайда болғаннан кейін көп ұзамай субдукция аймақтарына жеткенде. Нәтижесінде, олар континенттік жиектерге «қосылып», аккрециялық террандар ретінде сақталады. Мұндай террандар көбінесе континенттік лава ағындарының ашық бөліктеріне қарағанда жақсы сақталған, сондықтан олар Жер тарихындағы ірі жаппай жанартау шығуларының жақсы жазбасын ұсынады. Бұл «қосылу» мұхиттық платолардың континенттік қабықтың өсуіне маңызды үлес қосатынын білдіреді. Олардың қалыптасуы көбінесе жаһандық климатқа күрт әсер еткен, мысалы, соңғы қалыптасқан платолар, Тынық және Үнді мұхитындағы үш үлкен бор кезеңінің мұхиттық платолары: Онтонг-Джава, Кергелен және Кариб теңізі.
An oceanic or submarine plateau is a large, relatively flat elevation that is higher than the surrounding relief with one or more relatively steep sides. There are 184 oceanic plateaus in the world, covering an area of or about 5.11% of the oceans. The South Pacific region around Australia and New Zealand contains the greatest number of oceanic plateaus (see map). Oceanic plateaus produced by large igneous provinces are often associated with hotspots, mantle plumes, and volcanic islands — such as Iceland, Hawaii, Cape Verde, and Kerguelen. The three largest plateaus, the Caribbean, Ontong Java, and Mid Pacific Mountains, are located on thermal swells. Other oceanic plateaus, however, are made of rifted continental crust, for example the Falkland Plateau, Lord Howe Rise, and parts of Kerguelen, Seychelles, and Arctic ridges. Plateaus formed by large igneous provinces were formed by the equivalent of continental flood basalts such as the Deccan Traps in India and the Snake River Plain in the United States. In contrast to continental flood basalts, most igneous oceanic plateaus erupt through young and thin mafic or ultra mafic crust and are therefore uncontaminated by felsic crust and representative for their mantle sources. These plateaus often rise above the surrounding ocean floor and are more buoyant than oceanic crust. They therefore tend to withstand subduction, more so when thick and when reaching subduction zones shortly after their formations. As a consequence, they tend to "dock" to continental margins and be preserved as accreted terranes. Such terranes are often better preserved than the exposed parts of continental flood basalts and are therefore a better record of large scale volcanic eruptions throughout Earth's history. This "docking" also means that oceanic plateaus are important contributors to the growth of continental crust. Their formations often had a dramatic impact on global climate, such as the most recent plateaus formed, the three, large, Cretaceous oceanic plateaus in the Pacific and Indian Ocean: Ontong Java, Kerguelen, and Caribbean.
Жер қабығының қайта өңдеудегі рөлі
Геологтар магмалық мұхит платолары континенттік қабықтың даму сатысы болуы мүмкін деп санайды, себебі олар әдетте мұхит қабығынан азырақ тығыз, бірақ нормативтік континенттік қабықтан тығыз. Қабық материалдарының тығыздық айырмашылықтары көбінесе әртүрлі элементтердің, әсіресе кремнийдің түрлі пропорцияларынан туындайды. Континенттік қабықта кремнийдің ең жоғары мөлшері болады (мұндай тау жыныстары фелсикалық деп аталады). Мұхит қабығында кремнийдің мөлшері азырақ (мафикалық тау жыныстары). Магмалық мұхит платолары континенттік және мұхит қабығы арасындағы аралық пропорцияға ие, бірақ олар фелсикалық емес, мафикалық. Дегенмен, мұхит қабығын алып жүретін тақта, магмалық мұхит платосын алып жүретін тақтаның астына батқанда, мұхит қабығы мантияға түскенде қызған кезде платодағы жанартаулық атқышулар плато құрамындағы материалдан гөрі көбірек фелсикалық материалды шығарады. Бұл қабықтың континенттік сипатқа қарай дамуына, тығыздығының төмендеуіне және икемділігінің артуына бағытталған қадам. Егер магмалық мұхит платосы тағы бір платоның астына немесе қалыптасқан континенттік қабықтың астына сіңірілсе, осы атқышулар геологиялық уақыт бойы одан да көп фелсикалық материалды шығарады.
Geologists believe that igneous oceanic plateaus may well represent a stage in the development of continental crust as they are generally less dense than oceanic crust while still being denser than normal continental crust. Density differences in crustal material largely arise from different ratios of various elements, especially silicon. Continental crust has the highest amount of silicon (such rock is called felsic). Oceanic crust has a smaller amount of silicon (mafic rock). Igneous oceanic plateaus have a ratio intermediate between continental and oceanic crust, although they are more mafic than felsic. However, when a plate carrying oceanic crust subducts under a plate carrying an igneous oceanic plateau, the volcanism which erupts on the plateau as the oceanic crust heats up on its descent into the mantle erupts material which is more felsic than the material which makes up the plateau. This represents a step toward creating crust which is increasingly continental in character, being less dense and more buoyant. If an igneous oceanic plateau is subducted underneath another one, or under existing continental crust, the eruptions produced thereby produce material that is yet more felsic, and so on through geologic time.
Мұхиттық платолар тізімі
+ Теңіз платоларының жалпы таралуы Теңіз ауданы (км²) Плато ауданы (%) Платолар саны Орташа плато ауданы (км²) Арктика мұхиты 1,193,740 9.19 12 99,480 Үнді мұхиты 5,036,870 7.06 37 136,130 Солтүстік Атлант мұхиты 1,628,360 3.64 36 45,230 Солтүстік Тынық мұхиты 1,856,790 2.26 33 56,270 Оңтүстік Атлант мұхиты 1,220,230 3.02 9 135,580 Оңтүстік Тынық мұхиты 7,054,800 8.09 50 141,100 Оңтүстік мұхит 495,830 2.44 12 41,320 Әлемдік мұхит 18,486,610 5.11 184 100,470
+ Global distribution of oceanic plateaus Ocean Area(km2) Plateauarea (%) Number ofplateaus Average plateauarea (km2) Arctic Ocean 1,193,740 9.19 12 99,480 Indian Ocean 5,036,870 7.06 37 136,130 North Atlantic Ocean 1,628,360 3.64 36 45,230 North Pacific Ocean 1,856,790 2.26 33 56,270 South Atlantic Ocean 1,220,230 3.02 9 135,580 South Pacific Ocean 7,054,800 8.09 50 141,100 Southern Ocean 495,830 2.44 12 41,320 World Ocean 18,486,610 5.11 184 100,470