Кіріспе

Ұйым Атерет Коханим (אֲתֶרֶת כֹּהֲנִים, "Көнезшілердің тәжі"), сондай-ақ Атерет Йерушалайим, – Израиль еврей ұйымы, Иерусалимнің Ескі қаласының мұсылмандық ауданында орналасқан ешивасы бар. Ол Ескі қалада және Шығыс Иерусалимдегі араб аудандарында еврейлердің көпшілігін құруды қолдайды. Ешиваның белгілі түлектерінің арасында раввин Нисан Бен Аврахам және раввин Айал Карим бар.

Тарих

1978 жылы құрылған, бастапқыда «Атара Лейошна» (колданғанда – «бұрынғы даңқты қайтару») деген атпен белгілі болған. Қызметінің мәні туралы көптеген дау-дамайлардан кейін ұйым жабылып, «Атерет Коханим» деп аталатын жаңа бірлестік ретінде қайта ашылды, оның құрамында діни мектеп (ешива) бар. «Атара Лейошна» ұйымының қызметі негізінен Мұсылмандық кварталдағы еврей мүліктерін анықтауға және оларды заңды жолмен еврейлерге беруге бағытталған болса, «Атерет Коханим» ұйымы Мұсылмандық кварталдағы үйлерді сатып алуға немесе мемлекеттік компаниялардан жалға алуға және оларды еврейлермен қоныстандыруға қатысты. Бұл қауымдастық Ескі қаладағы көптеген ғимараттардың иесі болып табылады, онда 80-нен астам отбасы тұрады. Бағалау бойынша, 1978 жылдан бері «Атерет Коханим» Ескі қалада сатып алған үйлерде 1000-ға жуық израильдік еврей тұрады. Ол Израильде тіркелмеген, бірақ салықтан жеңілдік алатын аралдар мен Гернси сияқты жерлерде тіркелген кем дегенде жеті басқа ұйымды бақылайды. Қауымдастықтың төрағасы – Мати Дан. Ол негізінен американдық еврей бизнесмені Ирвинг Московиц пен оның әйелі Черна Московицтің қайырымдылықтарына тәуелді.

Жер сатып алу

2000 жылы Атерет Коханим және тағы бір ұйым, Ир Дэвид қоры, Ескі қаланың сыртындағы Шығыс Иерусалимдегі араб аудандарында жер сатып ала бастады. Олар негізінен Сильван ауылында және Зәйтүн тауындағы Бейт Орот иешивасында қызмет етеді. Ескі қалада иешива арабтардан, гректерден және армянтардан мүлік сатып алумен айналысты. Атерет Коханимнің Мұсылмандық ауданда 70-тен астам ғимараты бар екені хабарланды. Мүлікке олардың иешивасы, Ешива Шуву Баним орналасқан ғимарат, бірнеше жатақханалар, мұражай және шамамен 50 пәтер кіреді. Мүліктің бір бөлігі 1929 және 1936 жылдарғы қырғындар салдарынан Мұсылмандық аудандан қуылған еврейлерге тиесілі болған. 2005 жылдың басында Атерет Коханимнің Иерусалимнің Ескі қаласының Христиандық ауданында Иерусалимнің Грек Православиелік Патриархатына тиесілі үш ғимаратты сатып алғаны жайлы ақпарат тарады. Бұл, Патриархаттың басқару органы – Иренаисты сайлаған епископтардан құралған Иерусалимдегі Киелі Синодтың Патриарх Иренаисты қызметтен шеттетуіне әкелді. Жаңа Патриарх сайланды және 2005 жылдан бері Иерусалимнің Грек Патриархаты Израиль соттары арқылы Атерет Коханимге шіркеудің үш мүлкін сатуды тоқтатуға тырысып келеді. Патриархат сатуға Синодтың (Грек шіркеуінің басқару органы) мақұлдама бермегенін, ал сатуға жауапты қаржы директоры Николас Пападимос келісімді ілгерілету үшін Атерет Коханимнен ақша алғанын және Патриархат қаражатына қатысты ұрлық және жемқорлық әрекеттеріне бармағанын мәлімдеді. Сондай-ақ, Атерет Коханим ғимараттар үшін төлеген бағаның нарықтық құнынан әлдеқайда төмен екені де айтылды. Бірақ 2022 жылдың маусым айында Израильдің Жоғарғы соты Атерет Коханимнің мүлікті заңды түрде сатып алғанын және Иерусалимнің Ескі қаласындағы үш мүлік енді заңды түрде еврей ұйымына тиесілі екенін шешті. 2015 жылдың мамыр айында Атерет Коханим Сильванның Иерусалим ауданындағы XIX ғасырдағы еврей Йемен ауылы Кфар Хашилоахтағы Ескі Йемен синагогының заңды меншігін қайтарып алды. Ғимараттың жаңа тұрғындары шамамен сағат 01:00-де ғимаратқа көшіп келді, оларды арабтар тас лақтырып қарсы алды.

Торат Хаим ешивасы

1886 жылы рабби Ицхак Винонград ғибадатхана тауына қарап тұрған ха-Гай көшесінде Торат Хаим Ешивасын құрды. Оның өркендеген кезеңінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген, раввин Цви Песах Франк, Цви Йегуда Кук және Арье Левин сияқты 300-ге жуық студент білім алды. Ғимараттың бірінші қабатында ешиваның күтімін қамтамасыз ету үшін қаражат жинаған көкөніс дүкені орналасқан. 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісінен кейін ешива жаңа қалаға көшірілді, ал ғимарат пен оның ішіндегі заттар 1967 жылы Иерусалимнің қайта біріктірілуіне дейін адал сақтап келген черкес күзетшісіне сеніп тапсырылды. Иорданияның Иерусалимдегі үкімшілігі кезінде бұл ешива 80-ге жуық синагог пен оқу залының арасында бұзылмаған жалғыз орын болды. 1967 жылы күзетші кілттерді Хаим Герцогқа (Батыс жағалаудың әскери губернаторы ретінде) тапсырып, оған: «Сол жылдары қасиетті орын мені қорғады, мен оны қорғағаннан да артық» деді.

Қазіргі заманғы иешива

Ешиват Атерет Ерушалайим – бұрынғы Торат Хайим Ешивасының жалғасы және ескі Ешивамен бір ғимаратта орналасқан. 1980 жылы Израиль Иерусалим заңын қабылдап, Иерусалимді қайта біріктірген кезде, көптеген адамдар ескі Ешива ғимаратында қайтадан дұға ете бастады және білім алды. 1983 жылы Ешиват Атерет Ерушалайим ғимаратты пайдалануға кірісті, бұл ғимаратқа шамамен 50 жылдан кейін алғаш рет Ешива орналасты. Ешива ескі қаланың 1000 еврей тұрғынына, оның ішінде 250 Ешива студентіне қызмет етеді. Ешиваның 1500-ден астам түлегі бар. Жергілікті араб бизнес иелері Ешиваның олардың бизнесіне зиян келтіруінен қорқады, себебі ол Шығыс Иерусалимнің орталық аймағына әскери күштердің күшеюіне алып келуі мүмкін. Бүгін Ешива Чолот-Чалуцадағы Отзем әскери академиясының "Мечина" сыныптарымен ынтымақтастық орнатты. Ешиваның сыйымдылығына байланысты, жаңа Ешиваға бір уақытта 30 оқушы қабылданады. Студенттер бірден екі аптаға дейін білім алады, сонымен қатар ескі қаланы зерттеп, аралап көреді.

Атерет Коханимнің американдық достары

Аретет Коханимнің американдық достары, сондай-ақ Иерусалим Шай деп те аталады, 1987 жылы Нью-Йорк қаласында құрылды. Иерусалим Шай – АҚШ-тың коммерциялық емес ұйымы, мақсаты – Атерет Коханимнің Израильдегі жерге ие болуына қаржы жинау. 2012 жылы олар 1 миллион доллар жинады, оның 120 мыңы әкімшілік шығындарға, 150 мыңы қаржы жинауға жұмсалды, ал қалғаны Израильдегі бағдарламаларға бағытталды. Ұйымның төрағасы – Жозеф Фрейгер. 2007 және 2011 жылдар аралығында олар Ешиват Атерет Йерушалайимді қолдау үшін 446 014 доллар жинады.

Құқықтық даулар

Ұйым бірнеше заңдық дауға қатысқан. 2009 жылдың сәуір айында Атерет Коханим ұйымының мүшелері Шығыс Иерусалимдегі үйге көшіп кірді, бұл үйге олардың меншік құқығы бар екенін мәлімдеді, соттың оларға қарама-қарсы шешімі болғанына қарамастан. Ұйым өкілі олар мүлікті сатып алғанын айтты. Жоғарғы сот ғимаратты заңсыз деп шешті. Бейт-Йонатанды үйден шығару туралы сот шешіміне қарамастан, Иерусалим мэрі Нир Баркат олардың үйден шығарылуын 1948 жылға дейін бұрынғы синагогтан палестиналық отбасыларды шығарумен байланыстырды, осылайша үйден шығарудан жалтарды. Бұл тактика Баркатқа Бейт-Йонатаннан қоныс аударушылардың үйден шығарылуын кешіктіруге мүмкіндік берді.