Кіріспе
Израильдегі ерікті төтенше жағдайларға жауап беру топтары
ZAKA (Зихуй Корбанот Асон, זיהוי קרבנות אסון) – Израильдегі ерікті қоғамдық төтенше жағдайларға жауап беру топтарының тізбегі, олардың әрқайсысы полиция ауданында жұмыс істейді (географиялық факторларға байланысты Орталық ауданда екі топ бар). Бұл ұйымдар Израиль үкіметімен мойындалған. Толық атауы – "ZAKA – Анықтау, із кесу және құтқару – Шын мейірімділік" (זק"א איתור חילוץ והצלה חסד של אמת). ZAKA-ның ең ірі екі ұйымы – "Zaka Тель-Авив" және "ZAKA Іздеу-құтқару".
Өмірбаян
ZAKA еріктілері Израильдің барлық аймақтарында болатын зорлық шабуылдары мен кісі өлтіру оқиғаларына ден қояды. Бұл еріктілер – білікті парамедиктер және тәулік бойы қызметке дайын. Зорлық оқиғаларынан кейін ZAKA еріктілері яһуди емес азаматтардың, оның ішінде қанаушы бомбалаушылардың денелерін және дене мүшелерін жинап, оларды отбасыларына тапсырады. "Chesed shel Emet" деген тіркес – қайтыс болғандардың қадірі үшін жасалатын "игілікке" сипаттама береді, бұл – «шынайы игілік» деп есептеледі, себебі игіліктің (қайтыс болған) иегерлері оған жауап қайтара алмайды.
Тарих
Ұйымның тамыры 1989 жылы Бірінші интифада кезінде Тель-Авив-Иерусалим 405-ші автобусына жасалған шабуылдан кейін адам денелерін іздеуге көмектескен діни еріктілер тобына дейін жетеді. ZAKA 1995 жылы ресми түрде құрылды. 1990 жылы 405-ші автобус желісіне шабуыл жасалғанда, Ехуда Меши Захав басқа ешива студенттерімен бірге зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету үшін келді. Ол үйіне қайтып бара жатқанда, егер дұшпанның көзқарасында барлығы тең болса, онда ол үшін де солай болуы керек деген қорытындыға келді. 1990 жылдары ол Израильдегі қанағаттандырылған бомбалау шабуылдарының оқиғаларына қатысып, қаза тапқандардың денелерін қарады. Осының нәтижесінде ZAKA (Апат құрбандарын анықтау) құрылды. ZAKA төрағасы ретінде ол дінаралық және зайырлы келісімді ынталандыру үшін жұмыс істеді. 2005 жылы ZAKA Израильдің еврей емес қауымдастықтарына, негізінен Негевтегі бедуиндерге және Галилеядағы друздарға қызмет ету үшін бедуин, мұсылман және друз еріктілерінен тұратын азшылықтар бөлімін құрды. Бұл бөлімдер діни яһудилердің діни сенімдеріне байланысты, сенбі күні мен мерекелерде жұмыс істей алмайтын жағдайларда да жұмыс істейді. Яһуди заңдарына сәйкес, яһудилер өмірді құтқару үшін сенбі күнін бұзуға рұқсат етіледі, бірақ өлілермен айналысуға емес. 2010 жылы ZAKA азшылықтар бөлімін 125 еріктіге дейін ұлғайтуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Кейін автобус АҚШ-тың әртүрлі университеттерінде көрсетілді. 2007 жылдың тамызында ZAKA мүшелері Израильдегі құпия крематорийді өртеп жібергені айыпталды. Көптеген яһудилер яһудилерді діни дәстүр бойынша жерлеу керектігіне, кремацияламау керектігіне сенеді. ZAKA-ның негізін қалаушысы Ехуда Меши Захав ZAKA-ның өртке қатысқанын жоққа шығарды, бірақ крематорийдің болуын "өлілерді қорлау" деп атады және крематорийдің "жалында жойылатынын" айтты. 2016 жылдың қаңтарында екі сәтсіз әрекеттен кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы ZAKA-ға «Консультативтік ҮЕҰ» мәртебесін берді.
Ұйым
Оның еріктілерінің көбісі – ультраортодоксал яһудилер. Ұйым шамамен 4000 ерікті жұмыс істейтінін мәлімдейді, бірақ 2022 жылы «Хаарец» газеті «ұйымның жоғары лауазымды тұлғаларының құжаттары мен куәліктеріне» сүйене отырып, 1000-нан аз ерікті бар екенін, қаржыландыруды арттыру үшін сандардың көбейтілгенін және Ішкі істер министрлігі міндеттеген екі жылдық оқудан өтпегендерін айтқан еріктілерді анықтады. ZAKA бұл хабарламаны жоққа шығарды. 2024 жылы «The New York Times» газеті «3000-нан астам ерікті, олардың көпшілігі – ультраортодоксал яһуди еркектер» мүшелік туралы хабарлады. 2007 жылдың ақпанында ZAKA 10 адамнан тұратын іздеу-құтқару тобын, негізінен су астындағы құтқарушылардан құралған, жоғалып кеткен Израиль қорғаныс шенеунігін іздеу үшін Париждегіге жіберді. Миссияны Қорғаныс министрлігі 80 000 долларға бағаланған қаржымен қаржылады. 2008 жылдың қарашасында ZAKA еріктілері яһуди орталығын нысанаға алған террористік шабуылдардан кейін Мумбаи, Үндістанға барды. 2010 жылғы Гаити жер сілкінісінен кейін, ZAKA Халықаралық іздеу-құтқару бөлімінің алты адамнан тұратын делегациясы іздеу және құтқару жұмыстарына көмектесу үшін Гаитиге келді. Мексика әскери делегациясымен және Мексикадан келген еврей еріктілерімен бірлесіп, құлаған сегіз қабатты Порт-о-Пренс университеті ғимаратының қирандыларының астында қалған сегіз студентті келген күнінің бірінші күні құтқарып алды. 2011 жылдың наурыз айында ZAKA еріктілерінің тобы қирастырар жер сілкінісінен және одан кейінгі цунамиден кейін іздеу-құтқару жұмыстарына көмектесу үшін Жапонияға жіберілді. ZAKA тобы 2015 жылдың сәуір айының соңында жер сілкінісінен және одан кейінгі қар көшкінінен кейін зардап шеккендерді іздеуге көмектесу үшін Израиль миссиясының бір бөлігі ретінде Непалға барды. 2017 жылдың қаңтарында ZAKA еріктілерінің тобы Гаитидегі Порт-о-Пренс жер сілкінісіне жауап етуге қатысты. 2019 жылдың қаңтарында ZAKA тобы Брумадиньодағы бөгеттің құлауынан кейін Бразилияға іздеу-құтқару операцияларын жүргізу үшін жөнелтілді.
Қоғамдық мойындау
ZAKA Израильде басты Chesed Shel Emes ұйымы ретінде танымал, әйтсе де басқа да осындай ұйымдар бар.
Қаза тапқандар мен жарақат алғандар
2023 жылдың 7 қазанында ХАМАС шабуылының салдарынан бірнеше ЗАКА еріктілері қаза болды. Дэнни Вовк, ЗАКА ерікті жүргізушісі, Нетив ха-Асара қырғыны кезінде қаза тапты. 16 күн бойы шабуылдан кейін денелерді қарау және анықтау жұмысында болғаннан соң, ерікті Моти Ботскин стрестен туған жүрек ұстамасына ұшырады. ЗАКА еріктілері арасында олар тазаған жерлер көргеннен кейін кең таралған психологиялық жарақаттар туралы хабарлар түсті.
Даулар
30 жылдан астам уақыт бойы ZAKA ұйымын құрған және оның басты тұлғасы болған Йегуда Меши Захав 2021 жылдың наурыз айында Израиль сыйлығымен марапатталғаннан кейін, оның бірнеше онжылдық бойы әйелдерге, қыздарға және ұлдарға қатысты сексуалдық шабуылдар жасағаны туралы көптеген айыптаулар көтерілді, сондай-ақ осы фактілер ұйымдағы басқа адамдарға белгілі болған. 13-арна хабарлағандай, ZAKA шенеуніктері зорлық-зомбылық туралы айыптауларды білген және оларды жасыруға тырысқан. Меши Захав кейіннен ZAKA басшылығынан кетіп, Израиль сыйлығынан бас тартты. 2021 жылдың сәуірінде өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін Меши Захав комаға түсіп, 2022 жылдың маусым айында қайтыс болды. Еврей университетінің әлеуметтану және антропология профессоры Гедеон Аран ZAKA туралы кітабында, көптеген ZAKA еріктілері Меши Захавпен таныс болғанымен және оның өзін жарқыратып көрсету арқылы қалыптасқан бейнесімен хабардар болғанымен, оның жасаған жамандықтары туралы білмегенін айтты; тек өте аз ғана жоғары лауазымды мүшелер оның мінез-құлқының кейбір ерекшеліктерін ішінара білген, бірақ оның қылмыстық және патологиялық екенін күдіктенбеген. ZAKA жетекшісінің бірі қателіктер жасалғанын мойындады: "Біз күйген немесе шіріген денелерді тапқанда, олардың балаға тиесілі екенін жаңылысып ойлауымыз мүмкін. Біздің еріктілер қорқынышты көріністерге тап болды және кейде көргендерін дұрыс түсінбеді."