Кіріспе

Нейротрансмиттерлердің биологиялық жүйесі

Эндоканнабиноидтық жүйе (ЭКС) – эндоканнабиноидтардан құралған биологиялық жүйе, олар каннабиноид рецепторларымен байланысатын эндогендік липидті ретроградты нейротрансмиттерлер және омыртқалы жануарлардың орталық нерв жүйесінде (соның ішінде мида) және шеткі нерв жүйесінде экспрессияланатын каннабиноид рецепторларының ақуыздары. Эндоканнабиноидтық жүйе әлі алдын ала зерттеулер кезеңінде, бірақ физиологиялық және когнитивтік процестерді реттеуге қатысуы мүмкін, оның ішінде фертильділік, жүктілік, перинатальдік даму, иммундық жүйенің әртүрлі қызметтері, аштық, ауырсыну сезімі, көңіл-күй және жад, сондай-ақ каннабистің фармакологиялық әсерлерін ортадастау. ЭКС нейрондық функциялардың көптеген аспектілерінде маңызды рөл атқарады, соның ішінде қозғалыс пен моторлық координацияны бақылау, оқу және жад, эмоция және мотивация, тәуелділік сияқты мінез-құлық және ауырсынуды модуляциялау және тағы басқалары. Екі негізгі каннабиноид рецепторы анықталды: CB1, алғаш рет 1990 жылы клондалды (немесе оқшауланды); және CB2, 1993 жылы клондалды. CB1 рецепторлары негізінен ми мен нерв жүйесінде, сондай-ақ шеткі органдар мен тіндерде кездеседі және эндогендік жартылай агонист, анандамид, сондай-ақ экзогенді тетрагидроканнабинолдың, каннабистің ең танымал белсенді компонентінің негізгі молекулалық нысаны болып табылады. Эндоканнабиноид 2-арахидоноилглицерол (2-AG), сүтқоректілердің миында анандамидке қарағанда екі және үш есе көп кездесетіні анықталды, ол екі CB рецепторында да толық агонист ретінде әрекет етеді. Эндоканнабиноидтық жүйе кейде эндоканнабинодом немесе кеңейтілген эндоканнабиноидтық жүйе деп те аталады.

Рецепторлардың экспрессиясы

Каннабиноидты байланыстыру орындары орталық және шеткі жүйке жүйесінің бойымен кеңінен таралған. Каннабиноидтар үшін ең маңызды екі рецептор – CB1 және CB2 рецепторлары, олар негізінен мида және иммундық жүйеде кездеседі. Экспрессияның тығыздығы түрлерге қарай өзгереді және каннабиноидтардың мінез-құлықтың нақты аспектілерін, экспрессия орнына байланысты, реттеудегі тиімділігімен байланысты. Мысалы, кеміргіштерде каннабиноидты байланыстыру орындарының ең жоғары концентрациясы базальді ганглияларда және мишықта орналасқан, бұл қозғалысты бастау және үйлестіруге жауапты ми аймақтары. Адамдарда бұл аймақтарда каннабиноид рецепторларының концентрациясы айтарлықтай төмен, бұл каннабиноидтардың кеміргіштердің қозғалысын өзгертуде адамдарға қарағанда тиімдірек болуын түсіндіреді. Жақында CB1 және CB2 рецепторларын жойылған тышқандарда каннабиноидты байланыстыруды талдау, бұл рецепторлар экспрессияланбаған кезде де каннабиноидқа сезімталдық байқалып, мида қосымша байланыстыру рецепторы болуы мүмкін екенін көрсетті. CB1 және CB2-ден басқа, GPR18, GPR55 (нейроиммундық функцияны реттегіш) және GPR119 сияқты белгілі бір «жетім» рецепторлар эндоканнабиноидтармен байланысады. CB1, сонымен қатар, азықтандыру мінез-құлқына және каннабиноидтардың әсерінен туындайтын прессорлық жауаптарға, ростральді вентролатеральді медуллада сигнал беру арқылы әсер ететін OX1-мен бірге функционалды адам рецепторы гетеродимерін құрайтыны анықталды.

Эндоканнабиноидтар синтезі, бөлінуі және ыдырауы

Нейротрансмиссия кезінде пресинаптикалық нейрон синаптикалық жарыққа нейротрансмиттерлерді босатады, олар постсинаптикалық нейронда экспрессияланатын сәйкес рецепторлармен байланысады. Трансмиттер мен рецептор арасындағы өзара әрекеттесуге байланысты, нейротрансмиттерлер постсинаптикалық жасушада түрлі әсерлерді тудыруы мүмкін, мысалы, қозу, тежеу немесе екінші хабаршы каскадтарын іске қосу. Жасушаға байланысты, бұл әсерлер эндогенді каннабиноидтар – анандамид немесе 2-АГ-ның синтезіне әкелуі мүмкін, бұл процесс толыққанды түсіндірілмеген, бірақ жасуша ішіндегі кальций деңгейінің жоғарылауынан туындайды. Бұл процеске өт қышқылы әсер етеді. NAPE фосфолипаза D (NAPEPLD) жоқ тышқандарында, NAPE-нің ыдырауы төмен кальций концентрациясында азаяды, бірақ тоқтатылмайды, бұл анандамид синтезіне бірнеше, ерекше жолдар қатысатындығын көрсетеді. 2-АГ синтезі жетілмеген және одан әрі зерттеуді қажет етеді. Эндоканнабиноидтар клеткадан тыс кеңістікке шығарылғаннан кейін, олар глиальды жасушалардың инактивациясына ұшырайды. Эндоканнабиноидтар глиальды жасушадағы тасымалдаушы арқылы сіңіріліп, майлы қышқыл амид гидролазасы (FAAH) арқылы ыдырайды, ол анандамидті арахидон қышқылы мен этаноламинге, ал 2-АГ-ны арахидон қышқылы мен глицеролға ажыратады. Арахидон қышқылы лейкотриендер мен простагландиндер синтезіне субстрат болғанымен, орталық нерв жүйесінде осы ыдырау өнімінің ерекше функциялары бар-жоғы белгісіз. Бұл саладағы жаңа деректер FAAH-тың каннабиноид рецепторларын экспрессиялайтын пресинаптикалық нейрондарға қоса, постсинаптикалық нейрондарда да экспрессияланатындығын көрсетеді, бұл эндоканнабиноидтарды қайта сіңіруден кейін анандамид пен 2-АГ-ның тазалануы мен инактивациясына оның маңызды үлес қосатындығын растайды.

Байлану және жасушааралық әсері

Каннабиноидты рецепторлар – G белоктарымен байланысқан рецепторлар, олар пресинаптикалық мембранада орналасқан. Допамин және CB1 рецепторларын бірдей стимуляциялау циклдық аденозин монофосфаты (cAMP) өндірісінің күрт өсуімен байланысты болғанмен, көбінесе каннабиноидтар арқылы CB1 белсенділігі аденоилциклазаның тежелуі арқылы cAMP концентрациясының төмендеуіне және митогенге белсендірілген протеин киназасы (MAP киназа) концентрациясының жоғарылауына алып келеді. Тетрагидроканнабинол (ТГК) тікелей енгізілгеннен кейін егеуқұйрықтардың гиппокампалық гендік чиптерінің деректері миелин негізгі белгісін, эндоплазмалық белоктарды, цитохром оксидазасын және екі жасушалық адгезия молекуласын – NCAM және SC1 – кодтайтын транскрипттердің экспрессиясының жоғарылағанын көрсетті; кальмодулин мен рибосомалық РНК-да экспрессияның төмендеуі байқалды. Сонымен қатар, CB1 белсенділігі c-Fos және Krox 24 сияқты транскрипция факторларының белсенділігін арттыратыны көрсетілді. Кальций каналдарына әсер етуден басқа, каннабиноид рецепторларымен ең көп байланысатын екі G белгісі – Gi/o және Gs – калий каналдарының белсенділігін модуляциялайды. Жақындағы зерттеулер CB1 белсенділігі калий иондарының GIRK арқылы ағынын жеңілдететінін анықтады, GIRK – калий каналдарының бір тобы. Орталық нерв жүйесінде CB1 рецепторлары нейрондық қозуды өзгертеді, келіп түсетін синапстық сигналды азайтады. Бұл механизм, пресинаптикалық тежелу деп белгілі, постсинаптикалық нейрон эндоканнабиноидтарды кері беріліс арқылы шығарғанда пайда болады, олар пресинаптикалық терминалдағы каннабиноид рецепторларымен байланысады. Содан кейін CB1 рецепторлары босатылған нейротрансмиттер мөлшерін азайтады, нәтижесінде пресинаптикалық нейронның келесі қозуы постсинаптикалық нейронға әсерін азайтады. Пресинаптикалық тежелу жоғарыда аталған иондық канал механизмдерінің көпшілігін пайдаланады, бірақ соңғы деректер CB1 рецепторлары нейротрансмиттерді иондық емес канал механизмімен де реттей алатынын көрсетті, яғни Gi/o арқылы аденоилциклаза мен белок киназасының тежелуі арқылы. CB1 рецепторларының мембраналық қозуға тікелей әсері туралы хабарланған, және олар қыртыстық нейронның оқуын күшті түрде өзгертеді. Мінез-құлық эксперименттерінің сериясы NMDAR, ионотроптық глутамат рецепторы және метаботроптық глутамат рецепторларының (mGluR) CB1мен бірге тышқандарда анальгезияны тудыратынын көрсетті, бірақ бұл әсердің негізгі механизмі әлі анық емес.

Жады

Тетрагидроканнабинол (ТГК) арқылы емделген тышқандарда гиппокамптағы ұзақ мерзімді потенциацияның төмендеуі байқалады, бұл ұзақ мерзімді есте сақтаудың қалыптасуы мен сақталуы үшін өте маңызды процесс. Бұл нәтижелер, каннабис шегудің қысқа мерзімді есте сақтауға зиян келтіретіні туралы айтылатын мәліметтермен сәйкес келеді. Осыған байланысты, CB1 рецепторы жоқ тышқандарда жақсырақ есте сақтау және ұзақ мерзімді потенциация байқалады, бұл эндоканнабиноид жүйесінің ескі естеліктерді жоюда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Бір зерттеуде, бірнеше апта бойы егеуқұйрықтарға синтетикалық каннабиноид HU 210-ның жоғары дозасын енгізу олардың гиппокамп аймағындағы нейрондық өсуді ынталандырғаны анықталды. Гиппокамп – лимбикалық жүйенің декларативтік және кеңістіктік естеліктердің қалыптасуына қатысатын бөлігі, бірақ бұл зерттеу қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді естелікке тигізетін әсерін қарастырмады. Жиналып алғанда, бұл нәтижелер эндоканнабиноидтардың оқу және есте сақтауға қатысқан мидың әртүрлі желілеріне әсері әртүрлі болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Гиппокамптың нейрогенезіндегі рөлі

Ересек мида эндоканнабиноид жүйесі гиппокамптың дәнекті жасушаларының нейрогенезін жеңілдетеді. Тістің гирусының субгранулярлық аймағында көптеген нейропрогениторлар (НП) бірнеше апта бойы дәнекті жасушаларға дейін жетілетін қыз жасушаларды тудырады, олардың аксондары CA3 аймағындағы дендриттерге проекцияланып, синапс түзеді. Гиппокамптағы НП-лерде майлы қышқыл амид гидролазасы (FAAH) бар екені, CB1 экспрессиялайтыны және 2 AG қолданғаны көрсетілді. Бұл жүйе басқа да ми құрылымдарында, мысалы, nucleus accumbens, amygdala, гиппокамп, ми қабығы, мишық, ventral tegmental area (VTA), ми сабасы және жоғарғы колликулус сияқты бірнеше құрылымдарда жұмыс істейтіні белгілі. Әдетте, бұл ретроградты тасымалдаушылар постсинаптикалық нейронмен бөлінеді және пресинаптикалық CB1 рецепторларын белсендіре отырып, синаптикалық депрессияны тудырады. Гипоталамус нейрондары аштықты қатаң реттейтін эндоканнабиноидтарды тұрақты түрде өндіреді деп есептеледі. Өндірілген эндоканнабиноидтар мөлшері қандағы лептин мөлшерімен кері пропорционалды. Мысалы, лептинсіз егеуқұйрықтар едәуір семіздікке ұшыраған ғана емес, сонымен қатар өтемақы механизмі ретінде гипоталамус эндоканнабиноидтарының жоғары деңгейін көрсетеді. Сол сияқты, бұл егеуқұйрықтарды римонабант сияқты эндоканнабиноидтық кері агонисттермен емдегенде, тамақ қабылдау азайды. Байланысты зерттеуде эндоканнабиноидтар дәмді жасушаларда дәмді сезінуге әсер ететіні анықталды. Дәмді жасушаларда эндоканнабиноидтар тәтті дәм үшін нейрондық сигналдың күшін таңдап күшейтетіні, ал лептин осы жауаптың күшін азайтатыны дәлелденді. Қосымша зерттеулер қажет болғанымен, бұл нәтижелер гипоталамус пен nucleus accumbens-тегі каннабиноидтық белсенділіктің азық іздеу мінез-құлқымен байланысты екенін көрсетеді.

Стресске қарсы әрекет

Стресс-стимулдарға жауап ретінде глюкокортикоидтардың секрециясы – организмнің стресс-факторға тиісті жауап беруі үшін қажетті бейімделу реакциясы, бірақ тұрақты секреция зиянды болуы мүмкін. Эндоканнабиноидтық жүйе гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті без осінің (HPA осі) қайталама шектеу стресіне бейімделуіне қатысты. Зерттеулер тоникалық стресс кезінде анандамид пен 2-AG-ның әртүрлі синтезі екенін көрсетті. Кортикостеронның базалық гиперсекрециясына себеп болған ось бойында анандамид деңгейінің төмендеуі анықталды; ал қайталама стрестен кейін миндальда 2-AG деңгейінің жоғарылауы байқалды, бұл кортикостерон жауабының шамасымен кері байланысты болды. CB1 антагонисті AM251 барлық эффектілерді жойды, бұл эффектілердің каннабиноид рецепторларына тәуелді екенін растады. Осы нәтижелер анандамид пен 2-AG HPA осінің стресске жауабын әртүрлі реттейтінін көрсетеді: 2-AG арқылы стресске ұшыраған HPA осінің бейімделуі қауіп төндірмейтін стимулдарға глюкокортикоидтардың артық секрециясын болдырмаса, анандамид деңгейінің төмендеуінен туындаған базалық кортикостерон секрециясының артуы HPA осінің жаңа стимулдарға жеңілдетілген жауабына мүмкіндік береді.

Іздеу, әлеуметтік мінез-құлық және алаңдаушылық

Бұл қарама-қайшы әсерлер эндоканнабиноидтық жүйенің алаңдаушылыққа байланысты мінез-құлықты реттеудегі маңыздылығын көрсетеді. Нәтижелер көрсетіп тұр, глютаматергиялық каннабиноид рецепторлары агрессияны қамтамасыз етумен қатар, шамадан тыс оқуды тежеу арқылы алаңдауды басатын сипатқа ие: шамадан тыс оқу мысықтарды тірі және өлі заттарды зерттеуден шектеуге алып келген алаңдаушылықты тудырады. Керісінше, GABAергиялық нейрондар тежегіш нейротрансмиттердің босауын шектеу арқылы алаңдау тудыратын сипатты бақылайды. Қорытындылай келгенде, бұл екі нейрон тобы организмнің жаңа жағдайлардағы жалпы оқу деңгейін реттеуге көмектеседі.

Иммундық жүйе

Зертханалық тәжірибелерде каннабиноид рецепторларын қозу макрофагтарда, нейтрофилдерде және сүйек миы жасушаларындағы ГТФаздың (GTPase) қозылуына әсер етті. Бұл рецепторлар В-жасушаларының шеткі аймаққа қозғалуына және IgM деңгейлерін реттеуге де қатысты.

Әйелдердің көбеюі

Дами жұмыс істеп жатқан эмбрионда аналықта бөлінетін анандамидке сезімтал каннабиноид рецепторлары ерте даму кезеңінде пайда болады. Бұл сигнал беру эмбриондық имплантация уақытын және жатырдың қабылдау қабілетін реттеуде маңызды рөл атқарады. Егешқұйрықтарда анандамидтің жатыр қабырғасына имплантациялану ықтималдығын өзгертетіні көрсетілген. Мысалы, адамдарда аналықтағы анандамид деңгейі тым жоғары немесе тым төмен болса, түсік тастау қаупі артады. Осы нәтижелер сыртқы каннабиноидтарды (мысалы, қанапты) қабылдаудың анандамид деңгейі жоғары әйелдерде жүкті болу ықтималдығын төмендетіп, ал деңгейі төмен әйелдерде жүкті болу ықтималдығын арттыруы мүмкін екенін көрсетеді.

Автономды жүйке жүйесі

Каннабиноид рецепторларының шеткерлік экспрессиясы зерттеушілерді каннабиноидтардың автономды жүйке жүйесіндегі қызметін зерттеуге баулыды. Зерттеулер CB1 рецепторының висцеральды мүшелерді иннервациялайтын моторлық нейрондарда пресинаптикалық түрде экспрессияланатынын көрсетті. Каннабиноидтармен шақырылған электрлік потенциалдардың тежелуі симпатикалық жүйке жүйесінің жүйкелерінен норадреналиннің шығарылуын азайтады. Басқа зерттеулер эндоканнабиноидтардың ішек қозғалысын реттеуде ұқсас әсерін анықтады, оның ішінде ас қорыту, зәр шығару және көбелек жүйелерімен байланысты тегіс бұлшықеттердің иннервациясы да соған жатады. Бұл қауіпсіз және тиімді деп танылды. N-арахидоноилфеноламинге (AM404) – эндогенді каннабиноидтық нейротрансмиттерге – метаболизм арқылы эндоканнабиноидтық жүйені модуляциялау, ацетаминофен (парацетамол) арқылы ауырсынуды басудың бір механизмі болып табылды. Эндоканнабиноидтар плацебо әсерінен туындаған ауырсынуды басу реакцияларына қатысады.

Терморегуляция

Анандамид пен N арахидоноилдопамин (NADA) терморегуляцияға қатысатын температураны сезінетін TRPV1 каналдарына әсер ететіні көрсетілді. TRPV1 экзогенді лиганд капсаицинмен, яғни чили бұрыштардың белсенді компонентімен белсендіріледі, ол эндоканнабиноидтарға құрылымдық жағынан ұқсас. NADA TRPV1 каналын жоғары қуатпен белсендіреді, бұл оны TRPV1-дің ішкі эндогенді агонисі деп есептеуге негіз береді. Анандамид сонымен қатар сенсорлық нейрон терминалдарында TRPV1-ді белсендіреді, содан кейін қан тамырларының кеңеюіне әкеледі. Анандамидтің егеуқырлардың базалық алдыңғы миына енгізілуі аденозин деңгейін арттыратыны көрсетілді, ол ұйқыны ынталандыру және оянуды басу рөлінде болады. Егеуқырлардағы REM ұйқысының жетіспеушілігі орталық нерв жүйесіндегі CB1 рецепторларының экспрессиясын арттыратыны анықталды. Сонымен қатар, анандамид деңгейі егеуқырларда тәуліктік ырғаққа ие, күндізгі жарық фазасында деңгейі жоғарылайды, осы кезде егеуқырлар көбінесе ұйықтайды немесе аз белсенді болады, себебі олар түнгі жануарлар.

Дене шынықтыру

Эндоканнабиноидтық жүйе адамдар мен басқа жануарлардағы ерікті дене жаттығуларының кейбір физиологиялық және когнитивтік әсерлерін қамтиды, мысалы, жаттығулардың нәтижесінде туындайтын эйфорияға үлес қосу, сондай-ақ қозғалыс белсенділігі мен сыйақыларға мотивациялық сезімталдықты реттеу. Эндоканнабиноидтар қан-миық тосқаулын тиімді түрде өткізе алатындықтан, анандамид пен басқа да эйфория тудыратын нейрохимиялық заттар адамдарда жаттығулардың нәтижесінде туындайтын эйфорияның дамуына (әдетте "жүгірушінің эйфориясы" деп аталады) үлес қосады деп саналады. Арахидон қышқылының (АА) анықталуы шамамен 500 миллион жыл бұрын (Камбрий дәуірінде) ортақ ата-тегі бар монофилетикалық топтар арасындағы химиотаксиномикалық байланыстарды көрсетеді. Бұл липидтердің филогенетикалық таралуы, химиялық тозаңдаушылармен өсімдіктердің өзара әрекеттесуі, коммуникация және қорғаныс механизмдері сияқты қоршаған ортамен байланысты әрекеттесулердің/бейімделулердің салдары болуы мүмкін. Эйкозатетраено қышқылының омега-3 құрылымдық изомері – юнипероил этаноламиді және 2 юнипероил глицериді (1/2 АГ) гимноспермдерде, ликофиттерде және кейбір монилифиттерде кездесетін екі жаңа ЭК-ға ұқсас молекулалар АА-ның өсімдіктерде жануарлар жүйелеріндегідей стресске жауап ретінде әрекет ететін эволюциялық тұрақты сигналдық молекула екенін көрсетеді. Эндоканнабиноид докозатетраенойлетаноламиді Tropaeolum tuberosum (Mashua) және Leonotis leonurus (Арыстан құйрығы) өсімдіктерінде табылды. Мака құрамында эндоканнабиноидтарға құрылымдық жағынан ұқсас, "макамидтер" деп аталатын бірнеше N-бензиламидтер бар, мысалы, олеамидтің N-бензил аналогы. Эхинацея құрамында эндоканнабиноидтарға құрылымдық жағынан ұқсас алкиламидтер бар.

Цианобактериядағы каннабиноидтар

Сериноламид А – Lyngbya majuscula сияқты цианобактерияларда және Oscillatoria тұқымдасына жататын басқа да түрлерде табиғатта кездесетін эндоканнабиноидтармен құрылымдық байланысы бар каннабиноид.