Кіріспе

Синай және Палестина науқанының Оңтүстік Палестина шабуылының аясында Бірінші дүниежүзілік соғыста Мүғар жотасы шайқасы, британдықтар ресми түрде Эль-Мүғар операциясы деп атаған, 1917 жылғы 13 қарашада өтті. Мысыр экспедициялық күштері (EEF) мен кері шегініп жатқан Йылдырым армия тобы арасындағы шайқас Беер-Шеба шайқасы мен Газаның үшінші шайқасынан кейін болды. Операциялар Газа-Беер-Шеба желісінен солтүстікке қарай және Беер-Шебадан Хеброн арқылы Иерусалимге баратын жолдың батысында кең аумақта жүргізілді. Осман армиясы Беер-Шебада жеңілгеннен кейін бір апта бойы Газадан Яһуда тауларының етегіне дейінгі мықты бекіністерін Ұлыбритания күштеріне қарсы ұстап тұрды. Бірақ келесі күні, 8 қарашада, екі күндік шайқастан кейін Шериядағы Осман армиясының негізгі базасы басып алынды, ал Худжде британдық атты әскерінің шабуылы нәтижесінде артиллерия трофейлері алынды; Осман бөлімшелері бүкіл фронт бойынша кері шегінді. XXI корпус және Шөл атты корпусы 10-14 қараша аралығында Яһуда тауларының етегінен Жерорта теңізі жағалауындағы жазыққа дейін созылған кең фронтта Османдық Сегізінші армияға шабуыл жасады. 10 қарашада Суммильде басталған Османдық Жетінші армиясының қарсы шабуылы атты әскерлермен тоқтатылды, ал 13 қарашада орталықта жаяу әскердің қолдауымен атты әскер шабуылы екі бекітілген ауылды басып алды. 14 қарашада солтүстікке қарай Аюн-Карада Османдық артқы жасақтарына атты әскер сәтті шабуыл жасады. Көшпелі станция (Вади-эс-Сара деп те аталады) басып алынды және Османдықтардың Иерусалиммен теміржол байланысы үзілді. Осы жеңістің нәтижесінде Османдық Сегізінші армия Нахр-эль-Ауджаның артына, ал Жетінші армия Иерусалимге қарай шегінді.

Өмірбаян

31 қазанда Бер-Шеба басып алынғаннан кейін, 1 қарашадан 7 қарашаға дейін, оңтүстік Иудея таулы аймағындағы Тель-эль-Хувейльфеде, теңіз жазығындағы Харейра мен Шерияда және Жерорта теңізі жағалауына жақын Газада Мысыр экспедициялық корпусы ауыр шайқастарда тұрып қалды. Осы уақыт ішінде Осман әскері жақсы тәртіппен кері шегіне алды; 1917 жылдың 8-9 қарашасында түнде қараңғылықтың жамылуымен артқы гарнизондар шегінді. Осы артқы жасақтардың кешігуі Британ империясының шабуылына қауіп төндірген болуы мүмкін, себебі оңтүстік Палестинадағы әскери операцияларды аяқтауға уақыт жеткіліксіз болды. Қысқы жаңбырлар айдың ортасында басталуы күтілуде, ал қазіргі уақытта тығыз болған қара топырақ жазығы, ірі әскери бөлімдердің қозғалысын жеңілдетіп, жаңбырмен бірге дөңгелекті техника үшін өткісіз, ал жаяу әскер үшін өте қиын батпаққа айналады. Жаңбырмен бірге күндіз ыстық, түнде жағымды болған температура тез төмендеп, тітіркендіре суық болады. 1917 жылы жаңбырлар 19 қарашада басталды, сол кезде жаяу әскер Иудея тауларына қарай шабуылға көшті. 31 қазанда Бер-Шебаға шабуылға дейін Османның жетінші және сегізінші армиясының күші 45 000 мылтық, 1 500 қылыш және 300 зеңбірек деп есептелді. Бұл күш жетінші армияның толық емес үшінші корпусынан құралған. Үшінші корпустың 24-ші жаяу әскер дивизиясы Кауукада (Харейра-Шерия маңында) және 27-ші жаяу әскер дивизиясы Бер-Шебада орналасқан. Оның 3-ші атқыштар дивизиясы, сондай-ақ 16-шы, 19-шы және 24-ші жаяу әскер дивизиялары да Газа-Бер-Шеба желісінің шығысында болды. Жетінші армияға Февзи Чакмак басшылық етті. Сегізінші армияның XXII корпусы (3-ші және 53-ші жаяу әскер дивизиялары) Газада, ал XX корпусы (16-шы, 26-шы және 54-ші жаяу әскер дивизиялары) Газа-Бер-Шеба желісінің ортасында Шерияда орналасқан. Бұл екі корпусты қолдау үшін екі резервтік дивизия – 7-ші және 19-шы жаяу әскер дивизиялары тартылды. Сегізінші армияға Фридрих Фрейхерр Кресс фон Крессенштейн басшылық етті және сол кезде оның құрамында шамамен 2 894 офицер, 69 709 сарбаз, 29 116 мылтық, 403 пулемет және 268 зеңбірек болды.

Кіріспе

7 және 8 қарашада Османдық VII және VIII армияларының артқы шебі генерал-лейтенант Гарри Шоуэлдің шөлдік атты корпусының, генерал-майор Эдмунд Хакивилл Смиттың (немесе генерал-майор Дж. Хиллдің) 52-ші (Төмендіктер) дивизиясының және генерал-майор Филипп С. Пейлиннің 75-ші дивизиясының ілгерілеуін тежеді. Шөлдік атты корпус Анзак атты дивизиясынан (генерал-майор Эдвард Чейтор), Австралия атты дивизиясынан (генерал-майор Генри У. Ходжсон) және Йеомен атты дивизиясынан (генерал-майор Джордж Барроу) құралды. 52-ші (Төмендіктер) дивизиясы мен 75-ші дивизия генерал-лейтенант Эдвард Булфиннің XXI корпусының құрамына кірді. Османдық артқы шебі 8/9 қараша түнінде қауіпсіз түрде қашып кетуге үлкерді, бірақ келесі күні 52-ші (Төмендіктер) дивизиясының 156-шы (Шотландиялық атқыштар) бригадасы, бригадир генерал Арчибальд Герберт Леггеттің басшылығымен, алға жылжуға қабілетті жалғыз жаяу әскер бөлімі болды. Дивизияның басқа бригадалары Вади-Хесидегі қатыгез шайқастан кейін қайта жинақталып жатты. Бригада Ашкелонға жетті, ол құмсары бос тұрды. Кешке дейін алдыңғы қатардағы әскерлер Газадан 26 шақырым қашықтықтағы Аль-Маждалға жылжыды, онда олар тастап кетілген мүліктер мен суды қамти алды. 9 қарашаға дейін Сегізінші армия 32 шақырымға шегінді, ал Жетінші армия “дегенге дейін ешқандай жерді жоғалтпады”. Мысырлық экспедициялық корпусының жаяу әскер дивизияларының көп бөлігі байланыс желілерінің соңында болды және Османдықтардың шегінуін ұстап қалуға мүмкіндік алмады. XXI корпустың 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы Газада, ал Императорлық қызмет кавалерия бригадасы Бейт-Ханунда демалуға мәжбүр болды. Артында генерал-лейтенант Филип Четвудтың XX корпусы XXI корпусына көліктік құралдарын берді. XX корпустың 60-шы (2/2 Лондон) дивизиясы (генерал-майор Джон Ши) Хьюджде демалып жатты, ал оның 10-шы (Ирландиялық) (генерал-майор Джон Лонгли) және 74-ші (Йеомен) (генерал-майор Эрик Гирвуд) дивизиялары Кармда орналасқан. Даладағы жалғыз бөлімдер 53-ші (Уэльстік) дивизия (генерал-майор С. Ф. Мотт), корпус кавалериясы, Императорлық түйе корпусы бригадасы және Жаңа Зеландия атты мылтық бригадасы болды, олар Беер-Шебаның солтүстігіндегі Яһуда тауларының етегінде Тель-эль-Хувейльфе маңындағы фронтқа орналастырылды.

9 қарашадағы атпен жасақ қозғалысы

Чейтордың Анзак атты дивизиясы 9 қараша күні таң атып, күні шыққаннан кейін теңіз жазығы арқылы жағалауға қарай жылжыды, алдыңғы күні аттарына су берген болатын. Сағат 08:30-да 1-ші жеңіл атты бригада Бурейрге кірді, ал шамамен бір сағаттан соң 2-ші жеңіл атты бригада Фридрих Фрейхерр Кресс фон Крессенштейннің 8-ші армиясының штабына – Хулайкатқа жақындады. Мұнда Осман әскерлері ауылдың солтүстік-батысындағы биік жерде бекініп, күшті позицияны иеленгені анықталды. Бригада шабуыл жасап, 600 тұтқынды, көптеген жабдықтарды, материалдарды және тастап кетілген неміс далалық госпиталін жаулады. Түске қарай Газадан солтүстік-шығысқа қарай 21 шақырым жердегі Эль-Мейдделді 1-ші жеңіл атты бригада қиындықсыз басып алды, 170 тұтқынды алды және бригаданың барлық аттарын жылдам суаруға мүмкіндік беретін бу машинасы бар жақсы құдық тапты. Ежелгі Ашкелон қаласынан өткеннен кейін, Шөлдегі атты корпустан Anzac атты дивизиясына британдық XXI корпусы Эль-Мейддел мен Джулисқа қарай жорыққа шығып жатқаны туралы хабар келді. Газадан солтүстікке қарай бағытталған Осман жолы мен темір жолы тоқтатылды, нәтижесінде Шовел дивизияға Байт-Дарасқа қарай ілгерілеуге бұйрық берді. Дивизия солтүстік-шығысқа бұрылып, 1-ші жеңіл атты бригада Жерорта теңізіне жақын Исдудке кірді. Оң жақта 2-ші жеңіл атты бригада Суафир-эль-Шаркие және Арак-Суэдан ауылдарын, сондай-ақ 350 тұтқыннан тұратын колонна мен оның күзетін жаулады. Бригада қайта құрылғанда, солтүстікке қарай орналасқан Осман артиллериясы атып, тұтқындарды да, жаулаушыларды да бомбалады. Кешкі уақытта 2-ші жеңіл атты бригада тағы 200 тұтқынды жаулады. Anzac атты дивизиясы Уади Меджманың оңтүстігіндегі биік жер бойында, Исдудтан Арак-Суэиданға дейін түнгі күзет шебін құрды. Күн өткен сайын тұтқынға алынған Осман бірліктерінің ұйымсыздығы күшейіп, көптеген әскерлер шөлден, шаршаудан және кейбіреулері дизентериядан қатты зардап шегетіні байқалды. Темірде Ходжсонның Австралия атты дивизиясы 9 қарашаның көп бөлігін су іздеумен өткізді, ол ақырында Худжде табылды. Австралия атты дивизиясын 3-ші жеңіл атты бригада алдыңғы күзет ретінде басқарды, оған артиллериялық батарея қосылды. 5-ші атты бригада, оның екі эскадрильясы бір күн бұрын Худжде шабуыл жасаған, 4-ші жеңіл атты бригада арттан қорғады. Дивизияның түн бойы біртұтас болуын қамтамасыз ету үшін алдыңғы қатар маршрут бойында пикеттер орналастырды. Оларды келесі бөлімдер жинап алды, ал олар өз кезегінде арттан қорғау бөлімі жинаған пикеттерді тастады. Артындағы корпустың штабы дивизияның қозғалысы туралы сигналдық шам арқылы хабардар болды. Екі жетекші бригаданың сигналистері жол бойындағы әрбір биік төбеден оңтүстік-батыс бағытта дивизияның шақыру сигналының әріптерін үзіліспен жарқыратты. Бұл шаралар жақсы жұмыс істеді және дивизия Арак-эль-Меншие және Аль-Фалужа маңына аман-есен жетті. Австралия атты дивизиясын 4-ші жеңіл атты бригаданың далалық жедел жәрдем және бригаданың көлік және жабдықтау бөлімдерінен тұратын дивизиялық колонна ұстап жүрді. Жедел жәрдем станциясы құрылып, Худж арқылы өтер алдында шамамен 40 жаралы адамға көмек көрсетілді. Олар таулы шатқалдар мен 10 шақырымдық қиын жолдан өткеннен кейін, түн ортасында аңғарда лагерь құрды. Еменри атты дивизиясы (Барроу) Беер-Шебаның солтүстігіндегі төбелерде 53-ші (Уэльс) дивизиясының, Лондон еменри полкінің (XX корпус, корпустың әскерлері) және Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасының жаяу әскерлерімен Тель-эль-Хувейльфеде соғысқаннан кейін, Алленби оған 32 шақырым қашықтықтағы жағалаудағы Шөлдегі атты корпусына қосылуға бұйрық берді. Темірде 60-шы (2/2 Лондон) дивизиясының жаяу әскерлері 9 қараша күні түстен кейін Худжге жетіп, сонда су алды. 10-шы (ирланд) және 74-ші (йоманри) дивизияларының жаяу әскерлері Кармда қалды.

10 қарашадағы әскерлердің позициялары

52-ші (Төмендік) дивизиясы Уәди Хесиде Османдықтардың қарсы тұру мүмкіндігін тоқтатты, ал келесі табиғи қорғаныс шебі солтүстікке қарай, Нахр Сукерейрде орналасты. Алленби 9 қарашада Эль-Тинэ – Бейт-Дурасқа шабуыл жасауға бұйрық берді, Османдық Нахр Сукерейр шебі бекітілмей тұрып оны айналып өту мақсатында. Темірқасып, дезорганизацияланған және рухы құлаған Османдық колонналары Корольдік әуе корпусының бомбалауы мен пулеметтен атуымен шегіну кезінде мазаланды. Сондай-ақ, ұшақтар Эль-Тинэ теміржол станциясына бомба тастап, оқ-дәрі қоймасын жарыққа шығарды. 10 қарашаға қарай 52-ші (Төмендік) және 75-ші дивизиялардың жаяу әскерлері Бейт-Дурас – Исдуд шебіне жетті, ал 52-ші дивизияның алдыңғы қатардағы бригадасы Исдудты қорғаған күшті Османдық тыл әскеріне сәтті шабуыл жасады. Османдық Сегізінші армия жағалаулық секторда әлі де шегініп жатқанда, Газадан 40 шақырымнан астам қашықтықта, Нахр Сукерейр аңғарының солтүстік жағында жаңа шеп құруға бұйрық берілді. Ішкі аймақта Османдық жетінші армия 16 шақырымға жуық кедергісіз шегініп, салыстырмалы түрде жақсы жағдайда болды және қарсы шабуылға дайындалып жатты.

Жаяу әскер Исдуд пен Нахр Сукерейрді басып алды

Мұғар қырқасының шайқасына дейін болған қақтығыстар 10 қарашада Исдуд тұсында басталды. 52-ші (Төмендік) дивизиясының алдыңғы қатардағы бригадасы, 156-шы (Шотландиялық атқыштар) бригадасы, Исдуд маңында күшті османдық қарсылығына тап болғанына қарамастан 15 миль (24 км) қашықтыққа жылжыды және Нахр Сукерейрден артиллериялық оққа түсті. Anzac атты дивизиясының екі бригадасы 156-шы (Шотландиялық атқыштар) бригадасынан кейін Джиср Исдуд арқылы Нахр Сукерейрді кесіп, Хамамаға қарай жылжыды. Олар мұнда османдықтардың оң фланкінде берік бекініс орнатып, көпiр басын құрды. Жеткілікті су табылғандықтан, келесі күні көпiр басы кеңейтілді.

Суммильге қарай атпен шабуылдау

9-10 қараша түнінде қараңғыда Худжіден Тел-эль-Хесиге бет алған Австралия атты дивизиясы сағат 04:30-да сол жерге жетті. Олар 10 қараша таңына дейін уадидегі бірнеше үлкен, сапалы сулы көлдер табылғанға дейін күтіп тұрды. Бұл көлдер аттарға тойып ішуге мүмкіндік берді – бұрын су ішу мүмкіндігі болмаған, үш күн, төрт түн бойы сусыз қалған аттар да суға қанағаттанды. Содан кейін дивизия оң жаққа орналасты. 10 қараша күні таңертең Anzac атты дивизиясы дивизияның "шаршағанын" және су ішу үшін тоқтауы қажет екенін хабарлады. Темір жол мен Байт-Джибрин арасындағы 6 мильдік (10 км) шепті 16-шы және 26-шы дивизиялар (XX корпусы) мен 53-ші дивизия (XXII корпусы) ұстап тұрды, олардың барлығы дерлік қайта ұйымдастырылған және шабуылға қол жеткізе алатын қашықтықта болды. Осы уақытта 12-ші жеңіл ат полкі (4-ші жеңіл ат бригадасы) Буриеден солтүстікке қарай жылжып, 9/10 қарашада сағат 24:00-де Аль-Фалужаға жетіп, инженерлік жабдықтар мен өртенген бес ұшақты қолға түсірді. 10 қараша күні сағат 10:40-та 4-ші жеңіл ат бригадасына 3-ші жеңіл ат бригадасына қарсы тұрған Осман әскеріне қауіп төндіруге бұйрық берілді. 08:00 мен 10:30 аралығында 3-ші жеңіл ат бригадасы Арак-эль-Меншие станциясын басып алды, ал 4-ші жеңіл ат бригадасы солтүстік-батысқа қарай 2 миль (3 км) қашықтықтағы Аль-Фалужаға енді. Австралиялық және еманрилік атты дивизиялар Кастинадан Балин мен Баркусия арқылы, Иудея тауларының етегіндегі Байт-Джибринге дейінгі Осман шебінің сол жағын барлады. Шауэл еманрилік атты дивизиясына батысқа қарай, жағалауға қарай жылжуға бұйрық берді, ал Австралия атты дивизиясын оң жақтан қорғауды тапсырды. Ол да, Австралия атты дивизиясын басқаратын Ходжсон да сол кезде дивизияға Османдық Сегізінші армиясының үш немесе төрт жаяу әскер дивизиясы қауіп төндіріп тұрғанын білмеді. Шауэлдің Австралия атты дивизиясының тұрақтылығына сенімі толық ақталды. 10 және 11 қарашада штабы Аль-Фалужада орналасқан Австралия атты дивизиясы (10 қарашада) қатал шайқасқа қатысты. Австралия атты дивизиясының үш бригадасы Суммил ауылының жанында Османдық резервтің сол жақ қанатына шабуыл жасады. Осман әскерлері сағат 12:55-те Суммилден алға жылжыды, ал 4-ші жеңіл ат бригадасы 3-ші жеңіл ат бригадасының көмегімен оларға қарсы шабуылға дайындалды. 4-ші жеңіл ат бригадасының жоғалтулары: бір сарбаз қаза тапты, бір офицер мен тоғыз сарбаз жараланды. Бұл жараланған сарбаздарды Аль-Фалужадан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан 4-ші жеңіл ат полкінің жедел жәрдем жасағы емдеген болуы мүмкін. Жедел жәрдем жасағы да төбеден келген артиллерия оғына ұшырағанда екі сарбаз жарақаттанды. Бірақ олар тоқтады, шатыр тігіп, қараңғыда тағы сегіз науқасты қабылдады. Барлығына 4-ші жеңіл ат полкінен келген жарылғыш снарядтардан тиген жарақаттар болды. Олар түн ортасына дейін жұмыс істеді, екі ауыр жарақат алған сарбазды апаттық станцияға жіберді, ал қалғандарын таңертеңге дейін ұстады.

11 қарашадағы позиция

Алленби Жанкшн Станциясына оңтүстік-батыстан, Осман армиясының жағалаудағы оң фланғын бұрып, шабуыл жасаудың оңайырақ болатынын шешті. 11 және 12 қараша күндері келесі күнгі шайқасқа дайындық күндері болды. Анзак атты дивизиясы Хамамада демалып жатқанда, оларды қолдаушы Австралия армиялық қызмет корпусының қызметкерлері адам мен атқа қажетті жабдықтарды жеткізіп, таратып берді. Бұл жұмысты бригадалардың көлік және жабдықтау бөлімдерінің "В" эшелонындағы вагондары орындады, бұл Анзак дивизиялық пойызының импровизацияланған құрамы болды. 12 қарашада сағат 23:00-де Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасы да дивизияға қосылды. Алдын ала жеткізілімдер құрлық және теңіз арқылы тасымалданды, бірақ XXI корпустың екі жаяу әскер дивизиясы мен Desert Mounted Corps-тың үш атты дивизиясын базадан осыншалықты қашықтықта алға жылжыту өте қиын болды. Әскери-теңіз күштері жүкті Уади-Хеси мен Нахр Сухериердің аузына жеткізді, осы бағыттар қауіпсізденгеннен кейін. Темір жол басы мүмкіндігінше жылдам ілгері жылды, бірақ 28 қарашаға дейін Дейр Сунейдке жетпеді. Сондықтан Мысырдың түйе көлігі корпусы жабдықты жеткізу үшін үлкен қашықтықты жүріп өтті. Австралия атты дивизиясы 11 қараша таңында Суммильді қарсылықсыз басып алды, бірақ солтүстік-шығыстан күшейіп келе жатқан қарсылыққа байланысты алға жылжуға мүмкіндік болмады. Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасына Анзак атты дивизиясына қайта қосылуға бұйрық берілді. Бригада 11 қарашада сағат 16:30-да Беер-Шебадан шығып, 84 шақырым (52 миль) шеру жасады. Олардың Окленд атты атқыштар полкі, Хеброннан алыс емес, Оңтүстік Яһуда таулы аймағындағы Тель-эль-Хувейльфеде 53-ші (Уэльс) дивизиясымен бірге алдыңғы қатарда болды және 100 шақырым (62 миль) күштеп жүріп өтті. Бұл сапарлар шамамен 18 сағатқа созылды, 12 қарашада таңертең демалу және су ішу үшін тоқталды. Олар сол түні сағат 23:00-де Хамамаға келді, яғни шамамен 30,5 сағаттан кейін. Османдық желісін солтүстіктегі 8-ші армияның 3-ші дивизиясы (XXII корпус), шығыста 7-ші дивизия (8-ші армия резерві), эль-Месмие маңындағы 54-ші дивизия (XX корпус) және Тель-эс-Сафиді ұстап тұрған 26-шы дивизия (XX корпус) қорғады. Осман армиясының бас қолбасшысы Эрих фон Фалькенхайн Жанкшн Станциясының алдында тұруға шешім қабылдады және 11 қарашаның кешінде күштерін орналастыруға жетті. Ол британдық оң фланга қарсы шабуылға бұйрық берді, оны Австралия атты дивизиясы қамтамасыз етті. Оның жоспары оларды жеңіп, жабдықтау жолдарын кесіп, Мысыр экспедициялық күштерінің барлық алдыңғы бөлімдерін басып алу болды. Бастапқыда 11 қарашаға жоспарланған шабуыл келесі күнгіге шегерілді. Осы уақытта Алленбидің 13 қарашадағы жоспары Османдық желісінің жағалаудағы оң фланғын бұру болды, бірақ ұшақ пен атты әскерлердің барлауы Египет экспедициялық күштерінің оң фланғындағы ішкі аймақтағы едәуір Осман күштерін анықтады. Ол осы қауіп-қатерді жою міндетін Австралия атты дивизиясына тапсырды, оларға өздерінің операцияларын мүмкіндігінше көрсетуге бұйрық берді. Бұл Османдықтардың назарын жағалаудан аударуға көмектесер еді, онда Анзак және Йоманри атты дивизиялары келесі күні Осман оң фланғының орталық бөлігіне шабуыл жасап, солтүстікке жылжуға тырысады. Алленбидің күштері орталықта 52-ші (Лоуленд) дивизиясы мен 75-ші дивизиясы, оң флангда Австралия атты дивизиясы, сол флангда Анзак және Йоманри атты дивизиялары орналастырылды. Ол 52-ші (Лоуленд) дивизиясына Осман оң фланғындағы Нахр Сукерейр арқылы өз позициясын кеңейтуге бұйрық берді.

Жаяу әскердің Браун-Хиллге шабуыл жасауы, 12 қараша

52-ші (Төмендік) дивизиясы жағалауға жақын жерде дайындық шабуылын жасады, келесі күні Джанкшн станциясына шабуыл жасауға жол ашу үшін. Олар Бурка мен Язур ауылдарының арасындағы Нахр Сухереирдің солтүстігіне шабуылдайтын болды, ал Йеоменри атты дивизиясы қанатты қорғаушы ретінде әрекет ететін еді. Олардың мақсаты Бурка ауылынан Браун-Хиллге дейінгі маңызды Османдық артқы позициясы болды. Ауыл оңай алынса да, Браун-Хиллге өте қиын шабуыл жасау қажет болды. Төбесінде үлкен оба орналасқан бұл төбе, Нахр Сухереирдің оңтүстігіндегі жазыққа қарай ұзын от алаңын бақылап тұрды. 156-шы бригаданың батальоны, 264-ші бригаданың екі батареясымен және 75-ші дивизияның Оңтүстік Африкалық далалық артиллерия бригадасымен қамтамасыз етілген кезде, төбені басып алғанда, ол аз ғана адамға дейін қысқарды. Бірақ Браун-Хиллді алғаннан кейін 20 минут өткен соң, шотланд батальонының қалдықтары (қазір бір ғана офицер мен 100 шамасындағы адам) Османдық қарсы шабуылға төтеп бере алмады және қатал күрестен кейін қуып шығарылды. 2/3-ші Гуркха атқыштарына таңертең шабуылды қайта жаңартуға бұйрық берілді. Жарық нашар болғандықтан, артиллерия көп көмек көрсете алмады, бірақ Гуркхалар штыкпен шабуыл жасап, төбені қайта басып алды, 50 адам қаза тапты және екі Льюис пулеметін қалпына келтірді. Шабуылдаушы батальон 400-ден астам адамды өлтірді немесе жаралады, ал қорғаныстағы Османдық 7-ші дивизия да ауыр зардап шекті; ұрыс алаңында 170 өлі Османдық сарбазы табылды. Бұл жердегі шайқас 8 қарашадағы Саусаж қырқасындағы 157-ші (Highland Light Infantry) бригадасының кездесуімен тең деп сипатталды. Османдық жаяу әскер дивизиялары Эль-Тиннен шығысқа қарай 5 шақырымдағы Кастинадан Худж бағытына қарай жүретін темір жолдың Османдық бақылауындағы тармағымен оңтүстікке қарай жылжуды бастады. Бұл жерде және теміржол бойында солтүстікке қарай пойыздар тоқтап, көптеген әскерлер майданға шығуға мүмкіндік берді. Бірден кейін 11-ші жеңіл атты полкі (4-ші жеңіл атты бригадасы) Османдық әскерлері Кастинаны басып алғандықтан, Кастинадан шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін сағат 12:00-де үш жеке колонна (барлық қару түрлері) солтүстік және солтүстік-шығыстан Тель-эс-Сафиге қарай жылжуда көрінді. Сегізінші Осман армиясының XX корпусы (16-шы, 26-шы, 53-ші және 54-ші дивизиялар) Балиндағы 5-ші атты бригадаға алғашқыда белгісіз болды. Бірақ сағат 13:00-де 5000-ға жуық Османдық әскері кенеттен шабуыл жасап, атты бригаданы жартылай қоршап алды. Шабуыл екі Османдық колоннасымен жасалды, біреуі Джанкшн станциясынан Тель-эль-Сафиге дейінгі жолмен, ал екіншісі Эль-Тин станциясына дейін теміржолмен келді. Бұл 7 қарашада Египеттік экспедициялық күштері Шарьядан өткеннен бері болған ең ауыр қарсы шабуыл болды. 5-ші атты бригаданың Глостерширлік патша гусарлары мен Уорвикширлік емендік полктері Ворчестерширлік емендік полкімен нығайтылмас бұрын Балинден кері шегінді. 3-ші жеңіл атты бригада Суммильден жылдамдықпен жіберілді, содан кейін Австралиялық атты дивизияның қалған екі батареясы жіберілді. Бір жеңіл атты полкі Беркузиді басып алды, бірақ бірнеше батареядан ауыр артиллерия атысымен қолдаған өте күшті Османдық күштерінің шабуылынан кейін шегінуге мәжбүр болды. Австралиялық атты дивизияның барлық қолдағы әскерлері енді қатысып, Османдық шабуыл жалғасты. Контршабуыл атты дивизияны күндіз алған аумақты қайтаруға мәжбүр етті, содан кейін Суммильдің алдында Османдық армиясымен тоқтап қалды. Османдық шабуылшылары Балин мен Беркузи арқылы желіге қазып алды, ал Австралиялық атты дивизияның желісі 3-ші жеңіл атты бригаданың Ирак-эль-Меншие мен Суммилдің арасындағы ортасынан солтүстікке қарай жүретін желіге қарап шығысқа қарай басталды. Содан кейін желі батысқа бұрылды, сондықтан 5-ші атты бригада Суммильдің алдында солтүстікке қарай, ал 4-ші жеңіл атты бригада олардың сол жағында Ипсейрдің алдында және жаяу әскер дивизиясының оң жағымен байланысып, Суафир-эш-Шарқидегі 75-ші дивизиямен бетпе-бет келді. Мықты Османдық шабуылдаушы күштерінің тудырған күрделі жағдай әскерлердің, әсіресе 5-ші атты және 4-ші жеңіл атты бригадалардың пулемет отрядтарының салқынқандылығы мен тұрақтылығымен бақыланды. Австралиялық атты дивизияның 50-ден астам адам қаза тапты, негізінен 5-ші атты бригададан. Шығыс жағынан фон Фалькенхайн Бейт-Джибриннің алдында 3-ші атқыштар дивизиясының (Жетінші армияның III корпусы) және 19-шы дивизияның (Сегізінші армияның резервтік) резервтік күшін ұстады. Олар өздерінің шабуылдарын бастамас бұрын, негізгі шабуылдың алға басуын күні бойы күтті, бірақ мүмкіндік ешқашан пайда болмады. Бұл күшті Османдық қарсы шабуылдары тоқтатылды және жаулап алушы күштерді қайта құруға мәжбүр етпеді, олардың далалық дайындықтары мен шоғырлануы аяқталды. Бірақ фон Фалькенхайн Жетінші армиясының шабуылын тоқтатуға мәжбүр болды, содан кейін одан 16-шы дивизияны және бір полкті алып қойды.

Шайқас

Оңтүстік Палестинада 11 қараша күні түнде тағы бір нөсер жаңбыр мен найзағай келіп, жаңбырлы маусым басталуға айналды. Мысыр экспедициялық корпусы қазір итермелеп келе жатқан қара мақта топырағының сазға айналуына енді бір жаңбырдың өзі жеткілікті еді. Бірақ 12 қарашада ауа райы ашық болды және жолдар құрғады. Теңіз жағалауындағы төбелі жазықтарда, төбелерде орналасқан ауылдар, ал олардың ішінде шатырлы баулар мен жеміс бақтары көзге түсті. Бұл ауылдар тікенді інжуыр немесе кактуспен қоршалғандықтан, табиғи қорғанысқа ие болды. Алда, оң жақта, Жерорта теңізі жағалауындағы британдық әскерлерге Яһуда тауларының тізбектері мен аңғарлары көрінді. 13 қарашада ауа райы ашық және жақсы болды, бірақ османдық әскерінен ешқандай белгі байқалмады. 20 мыңдық османдық күш Яффо мен Иерусалим теміржолын Вади-әл-Сарар және Аль-Наби Рубин бойында қорғау үшін орналастырылды. Соғыс алаңы көбінесе өңделген, бірақ қыс жақындағандықтан, ашық және далалық болды. Оның ең айқын ерекшелігі – Зернука мен Эль-Кубейбеге қарай созылатын 30 метрлік биік тізбек, османдық әскерінің 32 шақырымдық қорғаныс позициясының тірегі болды. Табиғи түрде берік османдық шебін солтүстікте Сегізінші армияның 3-ші дивизиясы (XXII корпус), шығыста 7-ші дивизия (Сегізінші армия резерві), эль-Месмие маңында 54-ші дивизия (XX корпус) және Тель-эс-Сафиді ұстап тұрған 26-шы дивизия (XX корпус) қорғады. 12 қарашада османдықтардың қарсы шабуылы жүріп жатқанда, Алленби 13 қарашадағы шабуылға қатысты ХХІ корпус және Шөлдік атты корпустың командирлеріне Джулис маңындағы штабта бұйрық берді. Шөлдік атты корпустың қалған бөлігі; Анзак және Йеоманри атты дивизиялары XXI корпустың сол қанатын қамтитын болады, ал алғашқы мақсаты – Ибна, екіншісі – Акир. 52-ші (Төмендік) дивизиясы Башшитты басып алды. 75-ші дивизия Катра мен Эль-Мугар орналасқан тізбектің төменгі және оңтүстікке қарай созылған бөлігіне Месмиеге шабуыл жасады, ал 52-ші (Төмендік) дивизия тікелей осы екі ауылға шабуылдады. Бірақ бұл шабуылдар өте күшті османдық қорғаныспен тоқтатылды. Месмиеде османдық әскері ауылдың ішінде және маңындағы биік жерде бекініп, жақсы орналасқан пулеметтер барлық бағыттарды бақылауда ұстады. 75-ші дивизияның жаяу әскері тұрақты, бірақ баяу ілгеріледі; османдықтардың артқы күзетінің басты бөлігі солтүстік-шығысқа қарай 2 шақырымдай шегінді. 234-ші бригаданың 3/3 гүркхалары мен жаяу әскері Месмие-эль-Гарбиеге шабуыл жасап, снайперлерді тазартты. 58-ші Воган атқыштар ротасының бір бөлімі 233-ші бригаданың жаяу әскеріне қарсы османдық шабуыл кезінде ауыр залалға ұшырады. Кешке қарай жаяу әскер шабуылының соңғы кезеңін 11-ші жеңіл ат полкінің (4-ші жеңіл ат бригадасының) екі эскадроны қолдады, олар жаяу әскердің оң қанатында әрекетке кірісіп, құнды оқ атумен көмектесті. Пулеметтен оқ жауып, жаяу әскер шабуылы османдық қорғанысын тізбектен ығыстырып, көп ұзамай Месмие эш-Шеркиеге басып кіруге мүмкіндік берді. Османдықтардың қарсылығы жойылғаннан кейін 75-ші дивизияның жаяу әскері Месмие арқылы өтіп, 300 тұтқынға алды, және Junction Station-ды басып алуға бұйрық берілгенімен, қараңғыда мақсатына жетпей тоқтады.

Бүйірінен

Австралиялық атты дивизия жаяу әскер дивизиясының оң жақ флангін қамтыды. Сағат 10:00-де 4-жеңіл ат бригадасы алға жылжи бастады, бірақ Эль-Тинэні қорғаған Османдық позициясы оларды тоқтатты. 11:50-де бригадаға 233-бригаданың (75-дивизия) оң жағын қорғау үшін алға жылжуға бұйрық берілді, себебі олардың шабуылы сәтті аяқталды және олар Месмиеге қарай жылжыды. 4-жеңіл ат бригадасының жылжуы үшін 7-атты бригадаға оларды ұстап тұруға бұйрық берілді. 12:00-де 4-жеңіл ат бригадасының әскерлері Қазазаға, Junction стансасынан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 2 миль (3 км) жерге енді, олардың сол жағында 7-атты бригада болды, ал стансаға дейін 0,5 миль (1 км) ғана қашықтықта еді. 22-атты бригада Османдық бөлімдердің Ақирді қорғауына келіп тоқтады, ал 6-атты бригада (Императорлық түйе корпусының бригадасы олардың солтүстік флангін қорғады) әл-Мұғарға бағытталды.

Эль-Мугардағы шабуыл

Сағат 11:30 шамасында 155-ші (Оңтүстік Шотландия) бригадасының екі жетекші батальоны (52-ші (Төмендік) дивизиясы) ауыр шрапнель мен пулемет атысының астында Wadi Jamus шатқалына қарай жылжыды, олар өз мақсатына шамалы жетпеген еді. Бірақ, шатқалдан кетудің кез келген әрекеті жақсы орналасқан пулеметтерден қатты атыспен тоқтатылды. Резервтік батальон жеткізілді, бірақ Qatra мен El Mughar арасындағы шатқалды басып өтуге жасалған әрекет ауылдардан келген ауыр пулемет атысымен тоқтатылды. Шабуылдың салдарынан 16 адам қаза тауып, 114 адам жараланды, 265 жылқы өлді; құрамның 16 пайызы және жылқының 33 пайызы жойылды. Ауылдағы шайқас 17:00-ге дейін жалғасты, содан кейін Qatra және El Mughar екі маңызды бекінілген ауылын басып алуға қол жеткізді, бірақ 500 адамдық шығынға түсті. Екі далалық зеңбірек және 14 пулемет жаудан алынды. Тұтқындар мен қаза тапқандардың саны 18 офицер мен 1078 қатардағы сарбазды құрады, сондай-ақ 2000-нан астам қаза тапқан Осман әскері болды.

Салдары

Junction Station таңертең басып алынды, ал келесі күндері аймақтағы басқа ауылдардың тасталып кеткені анықталды. 14 қараша күні таңертең 75-ші дивизияның бөлімдері, бірнеше бронеавтомобильдермен қолдау көрсетіп, Junction Station станциясын басып алды, соның салдарынан Яффа мен Иерусалим арасындағы теміржол желісі үзіліп қалды. Он жеті күндік, демалыссыз жүргізілген операциялардың нәтижесінде Беер-Шебадан 60 миль (97 км) қашықтыққа жылдам ілгерілеуге қол жеткізілді; осы күндердің 13-інде ірі және ұсақ шайқастар болды. Көптеген атты бөлімдер 1917 жылдың 29 қазанынан бері кем дегенде 274 км жол жүріп, 5 270 тұтқынға алды, сондай-ақ 60-тан астам қару мен 50-ге жуық пулеметті жаулап алды. Junction Station станциясында екі локомотив және 60 вагон, сонымен қатар зақымдалмаған, толыққанды жұмыс істейтін бу машинасы қолға түсті, ол шексіз және оңай қол жетімді сумен қамтамасыз етті. Оңтүстікке қарай El Tineh қаласына, ал одан әрі Беер-Шеба мен Газаға қарай тармақтары бар Junction Station екі тараптың да байланыс желілері үшін маңызды орталық болды. 14 қарашада сағат 06:30-да 4-ші жеңіл атты бригада El Tineh қаласына кірді, ал қалған Австралия атты дивизиясы бірнеше сағаттан кейін соңынан ерді. Бұл жерде көп суы бар жақсы құдықтар табылды, бірақ бу машиналары болмағандықтан сумен қамтамасыз ету 16:00-ге дейін аяқталмады. Жылқылар олардан талап етілгеннің бәрін орындады, осы уақыт ішінде тек 9 фунт астықтан (іс жүзінде тамақ жоқ) және аз судан ғана тұрды, сонымен қатар үнемі жүк көтеріп жүрді. Олар қысқа ғана демалыс алғаннан кейін Яһудия тауына жол тарта алды, бұл керемет көрсеткішті құрады. 14 қарашада 52-ші (Lowland) және 75-ші дивизиялардың жаяу әскерлері өздерінің қатарын шоғырландырып, қайта ұйымдастырды. Алға жылжуды Junction Station станциясының солтүстігіндегі теміржолды кесіп өткен Yeomanry атты дивизиясы және жағалауға жақын, шегініп келе жатқан Осман армиясын қуған Anzac атты дивизиясы жалғастырды. Қауіп-қатерлер күшейгеніне қарамастан, Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасы жеңіске жетіп, екі күннен кейін Яффаны басып алды. Anzac атты дивизиясына Яффа мен Иерусалимді байланыстыратын жолды Рамле және Лудд қалаларын басып алу арқылы кесіп тастау бұйырылды. Бұл жағалаудан Рамле арқылы Аялон аңғарына және Иерусалимге дейінгі жалғыз басты жол болды. Түске қарай 1-ші жеңіл атты бригада Осман артынан келген жасағын Yibna қаласына қараған төбеден ығыстырып, Anzac атты дивизиясы түнде бивак құрған Rehovot ауылын, сондай-ақ Deiran қаласын басып алды. Сонымен қатар, Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасы Ayun Kara қаласындағы мықты бекініске орналасқан артынан келген жасаққа қарсы күресті. Осман әскерлері едәуір аумақты жеңгеннен кейін, күшті қарсы шабуыл жасады, бірақ ақыры жеңілді. Осман армиясы ауыр шығынға ұшырады, ал олардың кейін шегінуі маңызды аумақты жоғалтуға әкелді; британдықтар ескі Газа-Беер-Шеба желісінің солтүстігіне еніп кірді. Бұл шайқаста Осман империясының екі армиясы 10 000 тұтқын мен 100 қару қалдырды. Аюн-Карадағы шайқас аяқталғаннан кейін, 75-ші дивизия мен Австралия атты дивизиясы Яффа мен Иерусалим жолының Яһудия тауына кіретін Latron қаласына қарай жылжыды, ал Anzac атты дивизиясы Рамле және Лудд қалаларын басып алды. Әбу Шушехтің үстіндегі Осман артынан келген жасағы Рамле қаласына шабуыл жасаудың оң жақ қанатындағы Аялон аңғарының жолын жауып тастады. Бұл артынан келген жасақтың орналасқан жеріне 6-шы атты бригада (Yeomanry атты дивизиясы) шабуыл жасап, басып алды. 16 қарашада Latron қаласы басып алынды және Яффа қаласына кірген алғашқы британдық бөлім болды; Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасы (Anzac атты дивизиясы) қарсылықсыз қаланы басып алды. Олар Яффаны жаудың басқыншы аймағының басшыларының өкілдері келгенге дейін басқарды. Британ империясының Палестинаға алғашқы шабуылын белгілеген Османдық Сегізінші армия Яффадан солтүстікке қарай 5 шақырым жердегі Аужа өзенінің солтүстік жағалауына, ал Жетінші армия Яһудия тауына шегінді. Газа мен Беер-Шебадан басталған шабуылдан бері ауыр жарақаттар мен шығындар келтірілді. Шабуыл солтүстікке қарай 50 мильге (80 км) Осман аумағына тарады, ал 10 000-нан астам Осман әскери тұтқындары мен 100 қаруды жеңімпаз Мысыр экспедициялық күштері тұтқынға алды.

Шөлдегі атлы корпустың медициналық көмегі

Анзак, австралиялық және еманри атты дивизияларының үш дивизиялық қабылдау станциясы эшелонмен жұмыс істеді. Бір станция барлық жараланғандарды артқа эвакуациялағаннан кейін, процесті қайталау үшін қалған екі дивизиялық қабылдау станциясының алдына жылжыды. Дегенмен, басынан бастап, байланыс инфрақұрылымының жетіспеуінен жараланғандарды эвакуациялауда қиындықтар туды. Бір қабылдау станциясы барлық көлігін жоғалтты, ал екіншісінің жеңіл моторлы жедел жәрдем машиналары жоғалып кетті. Ең үлкен қиындықтар – байланыс және сапар шегу, соның ішінде қиын жолдар мен жолдардағы техникалық бұзылулар, олар тез арада автокөлік үшін өтпейтіндей болып қалды.

Яһудеяның таулы аймағына қарай

Иерусалимге қарай шабуыл 19 қарашада басталды және үш апта өткен соң, 9 желтоқсанда Иерусалим шайқасы барысында қала басып алынды.