Тейлордың жыланы: Сипаттамасы және қорғалу жағдайы

Кіріспе

Жылан түрі – Агкистродон тейлори – тек Солтүстік-Шығыс Мексикада ғана кездесетін улы жылан. Стандартталған атаулары – Тейлордың кантилі (ағылшын тілінде) және Метапиль (испан тілінде), сондай-ақ көптеген басқа да халықтық атаулары бар. Бұл жылан американдық герпетолог Эдвард Харрисон Тейлордың құрметіне аталған. Орташа денелі, мықты құрылысты жылан, ұзындығы шамамен 64–90 см. Тейлордың кантилінің басында анық көрінетін ақ және қара жолақтары бар, ал денесінде ақ, сары және қызғылт түстермен безенілген қара және сұр қоңыр жолақтар кездеседі. Жыныстық ерекшеліктері бар, аталықтары аналықтарынан айтарлықтай қараңғырақ. Кейбір ересек, әсіресе аталықтары жасы ұлғайған сайын қараңғы болып, тіпті қара түске дейін өзгеруі мүмкін. Бұл – тірі туатын түр, әдетте 3-тен 10-ға дейін жас ұрпақ туады. Тейлордың кантилі табиғатта сирек кездесетін жылан және Мексикада қорғауға алынған түрлер тізіміне енген. Мексика шығанағының жазығында және Сьерра-Мадре Ориенталдың төменгі бөлігінде, тікенді бұталар, тропикалық жапырақты орман және далаларда кездеседі, кейде бұталы жерлер мен орман арасындағы, тасты әктас шығындары жақын орналасқан аймақтарды ұнатады. Өте агрессивті болмаса да, өте қорғанышқа бейім, тез ашуланып, жақындағанда, қорқытқанда немесе ұстауға тырысқанда шабуылдауы мүмкін. Адамдардың улануы туралы ешқандай жағдай тіркелмеген. Оның уының құрамы жақын туысы – Agkistrodon bilineatus сияқты және өлімге әкелуі мүмкін деп саналады.

Этимология

Бастапқы сипаттамада бұл ерекше немесе қарапайым атау «Мексиканың герпетофаунасы туралы білімімізге үлкен үлес қосқан доктор Эдвард Х. Тейлордың құрметіне берілген» делінген. Шындығында, Тейлордың Мексиканың қосмекенділері мен бауырымен жорғалаушылары туралы кең көлемді жарияланымдары, оның шәкірті Хобарт М. Смитпен бірлесіп жарық көрген «Мексиканың герпетологиясы» қазіргі мексикалық герпетологияның негізі болып табылады. Тейлордың тек Мексикадағы жұмысы ғана оған герпетология саласындағы көрнекті орнын сақтап қалды. Дегенмен, Тейлор Филиппин құрлықтағы сүтқоректілеріне, Филиппиннің герпетофаунасына, АҚШ-тың оңтүстік-орталық аймағының герпетофаунасына, Eumeces (сол кездегі әлемдегі скинктер), Коста-Риканың герпетофаунасына, Таиландтың герпетофаунасына және әлемдегі цецилиандарға да маңызды үлес қосты. «Кантил» деген жалпы атау Мексиканың Чиапас штатының түпкі халықтарының бірі – тцельтал тілінен шыққан деп саналады. Тцельтал тілінде «кантиль» сөзі жыланның сары еріндерін білдіреді (кан = сары, тиил = еріндер). Бұл атау алғаш рет Альберт Гюнтердің «Reptilia and Batrachia» еңбегінде, «Biologia Centrali Americana» басылымында герпетологиялық әдебиетке енген деп есептеледі, ал кейін Реймонд Л. Дитмарстың жазбаларында кеңінен танымал болды. Алайда, кейінгі авторлар бұл тұжырымға күмән келтірді, себебі тцельталдар таулы аймақта өмір сүретін халық және олардың бұл түрмен тікелей байланысы болуы ықтимал емес. Балама ретінде, «can» немесе «canti» сөздері «жыланды» білдіреді, ал «nil» сөзі «жылан» деген мағынаны береді, бұл сөздер кең таралған майя тілінде қолданылады және «кантил» атауының шығу тегі болуы мүмкін. Зымыран жыландарының Жаңа Дүниеге бір рет ғана енгеніне, бәлкім, Үшінші кезеңнің басында немесе Кейінгі Бор кезеңінде Беринг бұғазы арқылы келгеніне және одан кейін солтүстік умерентік топқа (Agkistrodon, Crotalus және Sistrurus) және Неотропикалық топқа бөлінгеніне қатысты мықты дәлелдер бар. Agkistrodon bilineatus taylori, Nomen nudum: Тейлор және Хобарт Смит бұл атауды Мексика герпетофаунасының типтік жерлерінің тізімінде жариялады. Алайда, тізім түрдің ресми сипаттамасынан бұрын жарияланғандықтан, атау номен нудум болып саналады – бұл ғылыми атау үшін техникалық термин, ол жарамсыз, себебі ол таксонның жарияланған сипаттамасымен, анықтамасымен немесе голотипімен байланысты емес. Тейлор және Смит олардың тізімінен шамамен 19 ай кейін жарияланған сипаттама туралы білген. Авторлар: «Біздің назарымызды осы қызықты жағдайға алғаш рет доктор Эдвард Х. Тейлор аударды, оған оны зерттеуге рұқсат бергені үшін оған алғысымызды білдіреміз» және Хобарт Смит оның «кеңесі мен көмегі үшін» алғыс айтты. Бұл 383 мм мұрын-дене ұзындығы және 82 мм құйрық ұзындығы (жалпы ұзындығы 465 мм) бар жас еркек. Сондай-ақ, Чикаго Табиғат Тарихы Мұражайының 28794 нөмірімен белгіленген ересек еркек, типтік жерден «бірнеше шақырымнан аспайтын» жерден алынған, паратип ретінде тағайындалды. Жағалауға жуық жерде, солтүстікке қарай Карбонерасқа дейін бір жазба бар. Биіктік әдетте теңіз деңгейінен 500 метрге дейін, ал Сан-Луис-Потосиде – 919 метрге дейін жетеді, сондай-ақ Хьюэджутла-де-Рейес (Идальго) және Тантойука маңында (Верекруз) да кездеседі. iNaturalist әлеуметтік желісінде жарияланған көптеген фотосуреттер бұрын жарияланған жазбалардың таралуындағы бос орындарды толтырды, әсіресе Нуэво-Леон, Сан-Луис-Потоси және Верекруз аймақтарында. Оңтүстікке қарайғы жазба Веракруз маңындағы Палма Соладан алынған бір дананы көрсетеді, ол алғаш рет Agkistrodon bilineatus lemosespinali деп сипатталған, бірақ кейінгі есептерде A. b. lemosespinali-нің анықтамалық белгілері A. taylor-дің қалыпты диапазонына кіретіні анықталды. Сол сияқты, 1970 жылдардағы алты жылдық далалық зерттеуде «Біз сұраған бірнеше ағаш кесушілер A. b. taylori-ге кездескендерін айтты және олар бұл аймақта сирек кездесетініне келісті» делінген. Тағы бір дана, ересек күйінде баққа келген жылан 17 жыл 5 ай өмір сүрді және өлген кезде шамамен 19 жыл 11 айға жуық болды деп есептелді.

The original description states that the specific, or trivial name, was "Named for Dr. Edward H. Taylor in recognition of his many contributions to our knowledge of the Mexican herpetofauna." Indeed, Taylor's extensive publications on Mexico's amphibians and reptiles, culminating with the "Herpetology of Mexico", published in collaboration with his student Hobart M. Smith, is the foundation of modern Mexican herpetology. Taylor's work on Mexico alone would have secured him a prominent reputation in the field of herpetology. However, Taylor made equally important contribution to Philippine land mammals, the herpetofauna of the Philippines, herpetofauna of the south central United States, Eumeces (skinks of the world at that time), the herpetofauna of Costa Rica, the herpetofauna of Thailand, and caecilians of the world. The common name cantil is believed to have its origins in the language of an indigenous people of Chiapas, Mexico, the Tzeltal. The Tzeltal word "kantiil" was given to the snake meaning yellow lips (kan = yellow, tiil = lips). The name is thought to have first entered herpetological literature in the publication of Albert Günther's Reptilia and Batrachia in Biologia Centrali Americana, and later popularized in the writings of Raymond L. Ditmars. However, later authors questioned that attribution, as the Tzeltal are highland people and unlikely to have had significant contact with the species. Alternatively, "can" or "canti" meaning "viper", and "nil" meaning snake, are used in a more widespread Mayan language that might be the origin of the name cantil. have produced strong evidence indicating that pitvipers made a single invasion into the New World, presumably via the Bering Land Bridge in the early Tertiary or late Cretaceous, with a subsequent divergence resulting in a northern temperate group (including Agkistrodon, Crotalus, and Sistrurus) and a Neotropical group. Agkistrodon bilineatus taylori, Nomen nudum: Taylor and Hobart Smith published the name in a checklist of type localities of Mexican herpetofauna. However, the list was published before the subspecies formal description, thus making the name a nomen nudum, a technical term for a scientific name that is invalid because it is not associated with any published description, definition, or holotype of a taxon. Taylor and Smith knew of the impending description, published about 19 months after their checklist. The authors acknowledged "Our attention was first called to this interesting situation by Dr. Edward H. Taylor to whom we are indebted for permission to study it", and Hobart Smith for his "advice and assistance". It is a young male, 383 mm. snout vent length, and 82 mm. tail length (465 mm. total length). A paratype was also designated, Chicago Natural History Museum 28794, an adult male from "no more than a few mile from the type locality". with one record near the coast as far north as Carboneras. Elevations typically range from near sea level to about 500 m., with a maximum elevation of 919 m. in San Luis Potosi. and Huejutla de Reyes, Hidalgo, and near Tantoyuca, Verecruz. A number of photographic records been reported on the social network iNaturalist, filling gaps in the distribution of previously published records, particularly in Nuevo Leon, San Luis Potosi, and Veracruz. A southernmost record represents a single specimen from near Palma Sola, Veracruz, which was first described as a subspecies, Agkistrodon bilineatus lemosespinali, however more recent accounts considered the defining characters of A. b. lemosespinali fell within the normal range of A. taylor. Likewise, a six year field survey in the 1970s noted "A few woodcutters we queried had encountered A. b. taylori and they concurred that it is rare in the area." Another individual that arrived at a zoo as an adult lived 17 years and 5 months and was estimated to be ca. 19 years 11 months at the time it died.

Тіршілік ету ортасы

Agkistrodon taylori әр түрлі орталарда кездеседі, оның ішінде мескит шалғынды далалары, тікенді орман және тропикалық жапырақты орман. Бір рет Agkistrodon taylori Эль-Наранхоның батысында, Сан-Луис-Потоси штатында, теңіз деңгейінен шамамен 3000 фут (914 м, максималды расталған биіктік) биіктіктегі таудың төменгі бөлігінде орналасқан жапырақты орманнан табылды.

Тұтқында ересектер зертханалық тышқандарды, үй тышқандарын, хомяктарды және қоңыр егеуқұйрықтарды жеген, ал жаңа туған балаларына балық, кішкентай бақалар және жаңа туған тышқандар берілген. Сондай-ақ, бір жағдайда ересек ұрғашысы ересек еркек жемістігін жеген каннибализм фактісі тіркелген. Бірақ, тұтқында болған бір жағдайда, Тейлордың кантилі еркегі қамаудағы қарсыласынан қашуға құмар болмады және 12 күннен кейін оны жемістігі өлтірді. "Денені қарап шыққанда жүрек аймағындағы тістеуден пайда болған тесік және тіндердегі ауыр қан кету анықталды."

Қорғау мәртебесі

Жұмбақтай, IUCN қауіп төндіретін түрлердің Қызыл тізімі Agkistrodon taylori-ді ең аз қызығушылық тудыратын түр деп санады. Шындығында, Мексиканың федералды үкіметі оны ондаған жылдар бойы қауіп төндіретін түрлер тізіміне енгізіп, Мексика заңдарымен қорғап келеді. Дегенмен, табиғи ортада А. taylori популяцияларын жан-жақты зерттеулер жүргізілген жоқ, бірақ оның сақталу жағдайына жасалған бағалаулар "ауыл шаруашылығы үшін мекендеу ортасының жойылғандығына байланысты бұл түрдің болашағы күңгірт" деген сияқты мәлімдемелерге әкеп соқты.

Тілдік және фольклорлық

Пол С. Мартин Тамаулипас штатының оңтүстік-батысындағы Гомес Фариас аймағында "кантил" атауының белгісіз екенін және "метапил" атауын тұрғындар кейде қолданғанын, бұл атау A. taylori-ге сілтеме болуы мүмкін екенін жазды. Бұл сирек кездесетін түрдің жануарлар саудасы үшін заңсыз жиналуы оның сақталуына қауіп төндіретін бірнеше фактордың бірі болып табылады. A. taylori өте әдемі түсі мен салыстырмалы түрде кішкентай өлшемі болғандықтан, кейде экзотикалық үй жануарлары саудасында кездеседі, сонымен қатар осы түрдің жасанды ортада өсірілген өкілдері де қолжетімді болуы мүмкін. Оны күту мен талаптары A. contortrix-ке ұқсас. Бұл түрді тәжірибесіз адамдарға ұстауға кеңес берілмейді. A. taylori-дің уы A. contortrix-тің уынан әлдеқайда күшті, емдемесе, ауыр тіндік зақымдануға және тіпті өлімге әкелуі мүмкін.