Кіріспе

Иллинойс штатындағы археологиялық орын, АҚШ. Иллинойстің Үлкен ауылы, сондай-ақ Ескі Каскаскиа ауылы деп те аталады, Иллинойс өзені аңғарындағы ең жақсы құжатталған тарихи түпкілікті американдық ауыл болып табылады. Бұл Иллинойс конфедерациясының халқы болған ірі ауыл, қазіргі Иллинойс штатының Ютика қаласына жақын Иллинойс өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. Француз саяхатшылары Луи Жолиет және әйгілі Жак Маркетт оны 1673 жылы тапқан. Ауылда Каскаскиа тайпасы, Иллинивек халқының бір бөлігі (кейін басқа Иллинивек тайпалары да) тұрған. 1675 жылы француз миссиясы мен тері саудасы бекеті (қараңыз, Иллинойс аймағы) құрылғаннан кейін ауыл тез өсіп, шамамен 460 үйде 6000-ға жуық адамға жетті. 1691 жылға таман Каскаскиа және басқа Иллинивек тайпалары солтүстік-шығыстан келген ирокездердің шабуылдарының күшеюіне байланысты оңтүстіске қарай жылжып, осы орынды тастап кетті. Француздар бұл ауылды Grand Village du Kaskaskia және La Vantum деп атады. Осы кезде қала Мексиканың солтүстігіндегі ең ірі түпкілікті американдық елді мекенге айналды. Тарихшы Роберт Морриссидің пікірінше, Иллинойс конфедерациясының үндістері шығыстағы орман мен батыстағы дала арасындағы жарасымды пайдалануда шебер болған – бұл шығыс пен батыс арасындағы сауда үшін маңызды бақылау пункті, сонымен қатар түрлі аң ауру, егіншілік және ресурстарға толы аймақ. Шығыс орманды мәдениетінің американдықтары Еуропадан Солтүстік Америкаға әкелінген жұқпалы аурулардан қатты зардап шекті, себебі олардың табиғи иммунитеті болмады. Сонымен қатар, қарудың пайда болуы тайпалар арасындағы қақтығыстардағы өлім-жұлымды арттырды. Тери саудасы тайпалар арасындағы бәсекелестік пен қақтығыстардың себебіне айналды. Иллини конфедерациясының мүшелері күшейіп бара жатқан қысымға қарсы бірігіп, одақ құруға тырысты. Ла Саль және басқалардың 1680 жылдардағы хабарламаларына сәйкес, Иллинидің Үлкен ауылы сол онжылдықта уақытша кеңейіп, 400 шатырға дейін 6000 адамды сыйдырды. Бірақ бұл ауылдың мөлшері тұрақты емес екені анық болды. Ла Саль мен Анри де Тонти өзеннің арғы жағында, қазір Аштық тас деп аталатын төбеде Форт-Сен-Луисті салды, ал тастың іргесінде "Плаза" қонақ үйі деп аталған ауыл пайда болды. Үлкен ауылдың тұрғындары ирокез тайпаларының шабуылдарының күшеюіне байланысты тарап кетті (қараңыз, Бобер соғыстары). Олардың көпшілігі Пеория аймағына (қараңыз, Форт Пимитеуи), Кахокия және Каскаскиаға (Иллинойс штаты) көшіп кетті. Бұл үш қала Иллинойс конфедерациясының құрамына кіретін тайпалардың аттарымен аталады.

Баламалы сайт

2022 жылғы мақалада ертедегі еуропалық саяхатшылардың айтуынша, Іллинойс Үлкен ауылының орны Сангамон өзенінің солтүстік жағында, Чандлервиллден шамамен 3 миль шығысқа қарай, Иллинойс тарихи мұраны сақтау агенттігінің пайдаланылмаған учаскесі ретінде сипатталған. 2023 жылдың қазіргі күніне дейін ол жалпы жұртқа ашық емес.

Циммерман сайты

Циммерман (Ls 13) – Иллинойс өзенінің қарсы жағында, Аштық Тасынан (Starved Rock) орналасқан археологиялық ескерткіш. Бұл жерде Каскаскияның Үлкен ауылы (немесе Иллинойс халқының Үлкен ауылы) бұрын тұрған. Бұл – тарихқа дейінгі және ерте тарихи кезеңдерді қамтитын көп қабатты ескерткіш. Циммерман ескерткішінің айналасындағы орта тарихқа дейінгі дәуірде көбінесе дала болған. Иллинойс өзенінің екі жағындағы тік жарлар емен орманымен жабылған, ал жазық жерлерге ылғалды топыраққа төзімді өсімдіктер – жалбыз, терек, күл және мақта өскен. Деннер кешеніндегі бірнеше тас үйінділері зерттеушілердің пікірінше, терлеу үйі болуы мүмкін. Сондай-ақ, Батыс Мичигандағы Каламазу өзеніндегі Швердт ескерткіштерінен және Индиана штатының солтүстік-батысындағы Грисмер ескерткішіндегі пісіру ошақтарынан ақ су қызғалдағының (Nymphaea tuberosa) түбірлері табылды. Бұл пісіру әдісі тарихқа дейінгі дәуірде ұқсас су қызғалдақтарының немесе басқа да тамырлы өсімдіктердің бірнеше түрлері үшін қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, Циммерман ескерткішінен ешқандай түбір табылмады.

Жерлеу

1947 жылы 20 жерлеу орны қазылды, олардың көпшілігінде ешқандай қабір заттары болмады және тек 4-і ғана тарихқа дейінгі кезеңге жатты.

Хиликалық кешен

Тарихқа дейінгі Хили кешені екі үй құрылысымен және Langford сериясының және қабықша қосылған Хили керамикалық түрлерімен ұсынылған. Хили кешенінің экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген, бірақ аң ауру (әсіресе бұғы және елікке) да маңызды рөл атқарды. Керамика түрлеріне сәйкес, Хили Фишер орнында (В және С кезеңдерінде) және Плюм аралы мен Джентльмен фермасы сияқты аймақтағы басқа да орналасқан жерлерде байқалғандай, Жоғарғы Миссисиппи Фишер мәдениетімен тығыз байланысты. Орнының Хили қалдықтары бар аймақтарында белгілі бір қабаттанулар бар, және керамика уақыт өте келе өзгергені анықталды. Қабықшамен бекітілген керамика тізбектің басында ең көп кездеседі, ал соңында дерлік барлық керамика шыршамен бекітілген.

Свонсон кешені

Бұл кешенді Суонсон сериясының қыш ыдыстары көрсетеді, бұл Мичигандагы Мокасин Блаффтан Иллинойстағы Плаза қонақ үйіне дейінгі басқа да участақтарда табылған сияқты Кеш Вудленд ыдыстары. Свонсонның "Текше штампталған" типі ерте Кеш Вудленд керамикасына ұқсас және бұл кешеннің өте ерте заманға жататынын көрсетеді. Суонсонның шамамен мерзімі – 800 жылдан бастап еуропалықтармен байланысқа дейін, яғни шамамен 1600 жылға дейін. Суонсон халқы жүгері өсірген, бірақ олардың диетасының көп бөлігін түрлі-түрлі аңдарды аулау және жаңғақтарды (әсіресе, леспе) мен жидектерді жинау арқылы қамтамасыз еткен.

Данер кешені

Бұл кешен еуропалық тауарлар саудасының ерте кезеңдерімен сенімді байланыстырылған жалғыз кешен, сондықтан оның жасы еуропалық байланыс орнағаннан кейінгі кезеңге жатады. Данер кешенінің экономикасы жүгері, бұршақ, қабақ егісіне және бизонға бағытталған аңшылыққа көбірек тәуелділікпен сипатталады. Даннер қыш ыдыстары Иллинойстағы басқа ертедегі қыш ыдыстарынан ерекшеленеді және Огайодағы Мэдисонвилл мәдениетінің қыш ыдыстарына ұқсайды. Мыналарға сүйене отырып: 1. Даннер қыш ыдыстары Иллинойстағы басқа ертедегі қыш ыдыстарынан өзгеше, ал Огайодағы Мэдисонвилл мәдениетінің қыш ыдыстарына ұқсас; 2. Кейбір археологтар Форт Антик Мэдисонвилл мәдениетінің қыш ыдыстарын Шоуни тайпасының қыш ыдыстары деп санайды; және 3. Шоуни тайпасы Каскаскияның Үлкен ауылында болған тайпалардың бірі ретінде тарихқа енгендіктен, Данер кешені Шоуни тайпасын көрсетеді деген гипотеза айтылды. Дегенмен, археологтар арасында бұл мәселе бойынша пікір таласы әлі де жалғасуда.

Хьюберлік компонент

Хубер – Фишер мәдениетімен тығыз байланысты жоғарғы Миссисиппи мәдениеті, көбінесе Фишер және Хубер ыңылған қыш ыдыстары бір-бірімен қатар табылады. Хубер тайпасы жүгері, бұршақ, қарақұмық және басқа да егін түрлерін өсірген. Олардың кішкентай тұқымдық өсімдіктерден – түйеқұмық, ұсақ арпа және қазтабан сияқты Шығыс шаруашылық кешенінің (ШШК) өсімдіктерін өсіргені анықталды. Елік, бұғы және бизонды аулау да олардың тамақтануына үлес қосты. Хубер ыңылған қыш ыдыстары – Чикаго аймағында және сонымен қатар Солтүстік-батыс Индиана мен Оңтүстік-батыс Мичиган аймақтарында кездесетін ерекше керамикалық бұйымдар. Чикагоның жанындағы Анкер орнында аймақтан тыс, әсіресе Арканзас штатының Орта Миссисиппи мәдениетінен келген көптеген артефакттар табылды, бұл кең ауқымды сауда желісін көрсетеді. Хубер ыңылған қыш ыдыстары еуропалық сауда тауарларымен бірге табылған, бұл мәдениет еуропалықтармен байланыс орнағаннан кейін де сақталғанын көрсетеді. Дегенмен, Хубер ыңылған қыш ыдыстарын жасаған тайпа әлі күнге дейін археологтар арасында даулы мәселе болып қалып отыр. Майами тайпасы ең мүмкін болып көрінеді, өйткені олар ерте тарихи кезеңде Мичиган көлінің оңтүстік жағалауын мекендеген. Алайда, Иллинивек, Потаватоми және Чивере сиукс тайпалары да мүмкін деп есептеледі.

Маусымдық, күнкөріс және қоныстану үлгілері

Жерде табылған өсімдік және жануар қалдықтары, сондай-ақ көптеген бизон иық сүйектерінен жасалған құралдарға сүйене отырып, археологтар Циммерман учаскесі жыл бойы немесе оның көп бөлігіне тұрақты тұрғын болған шаруашылық ауылы болған деп санайды. Бұл Хилли кешеніндегі (C торы) екі үйдің болуымен де расталады, олардың өлшемі үлкен болған және тұрақты тұруға нұсқау береді. Тарихи Даннер кешені мен осы жердегі тарихқа дейінгі кезеңдердегі тіршілік көрісі арасында айқайшылық бар. Алдыңғы тіршілік көрісінің үлгілері көптеген ресурстарды пайдалануға бағытталған. Даннер кешені ауыл шаруашылығы және бизон аулау сияқты жоғары өнімді бірнеше ресурстарға сүйене отырып, нақтырақ бейімделуге ұмтылған. Археологтар бизонның 1600 жылдан кейін ғана Иллинойсқа келгенін, яғни еуропалықтармен байланысқа дейін, Даннер кешені қалыптасқанға дейін келгенін де санайды. Елді мекендердің орналасу үлгілеріне келсек, Хилли кешенінің тұрақты үйлері ерте тарихи кезеңде аз тұрақты вигвам типті құрылыстарға уступиген сияқты. Сондықтан Дэннер кешенімен байланысты үйлер табылмайтын болуы мүмкін. Бизон аулауға көбірек сенуге байланысты, малдардың қозғалысын ұстап қалу үшін көшпелі елді мекендер үлгісі тиімдірек болған. Олар егін егіп жатқан негізгі ауылдары болған, бірақ ол үнемі тұруға арналмаған.