Кіріспе

Кесу тістегі – белгілі бір күш қолданылған кезде нақты бір нәтижеге қол жеткізу үшін жасалған механикалық элемент. Ол басқа бөліктерді сақтау үшін сындырылатын қорғаныш құрылғысы ретінде немесе механикалық құрылғыны қажетті күш қолданылғанша іске қоспайтын шартты оператор ретінде жұмыс істей алады.

Сақтандыру ретінде

Механикалық қорғау құралы ретінде, кесушін – механикалық жүктеме артып кеткен жағдайда кесіліп, қымбат немесе ауыстыруы қиынрақ бөліктердің зақымдануын болдырмайтын қауіпсіздік құрылғысы. Механикалық құрбандық бөлік ретінде ол электрлік қорғағышқа (сақтандырғышқа) ұқсас. Олар көбінесе қозғалтқыштарда қолданылады, мысалы, қар тазартатын машинаның жұмыр пышағы немесе кеме қозғалтқыштарына бекітілген қанаттар. Тағы бір қолданылуы – үлкен ұшақтарды ығыстыруға арналған штангаларда. Бұл құрылғыда кесушін жиі ұшаққа жалғанатын бөлік – штанганың "басын" негізгі білікке қосу үшін қолданылады. Осылайша, кесушіннің бұзылуы ұшақ пен тракторды физикалық түрде бөліп тұрады. Кесушіннің бұзылуына бірнеше себеп болуы мүмкін: штанганың бойлық осі бойынша айналу, кенеттен тежелу немесе жылдамдату, рульдік күштің артық болуы және т.б. – олардың барлығы ұшаққа айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін.

Шартты оператор ретінде

Шартты оператор ретінде, механикалық құрылғының жұмыс істеу критерийлері орындалмайынша, оның жұмыс істеуін болдырмау үшін кесу тістегі қолданылады. Кесу тістегі жұмыс істеу үшін қажетті күштің нақты шегін анықтайды. Ол өте арзан және жасау оңай, сонымен қатар жоғары сенімділік пен болжамды төзімділікті қамтамасыз етеді. Оларға күтім аз керек, жылдар бойы сенімділігі төмендемей, жұмысқа дайын күйде қалуы мүмкін. Кесу тістегілері тек бір жұмыс циклы үшін ғана қолданылады, әр пайдаланғаннан кейін оларды ауыстыру қажет. Оның қарапайым мысалы – әдеттегі от сөндіргіштердің тұтқаларына бекітілген пластик немесе сым сақинасы. Оның болуы кездейсоқ оқ атуды болдырмайды, себебі тұтқаға тек жоғары бастапқы күш қолданғанда ғана басуға рұқсат береді; сынған кезде тұтқаны кейін оңайрақ басуға мүмкіндік береді. Көптеген конструкциялар техникалық қызмет көрсетуді қажет етпейтін, тұрақты дайын күйін пайдаланады. Мысалы, құрылысты жер сілкінісінен зақымданудан қорғайтын гидравликалық амортизатор кесу тістегісімен бекітілуі мүмкін. Қалыпты жағдайда жүйе толығымен қатаң болады, бірақ жер сілкінісінің күші әсер еткенде кесу тістегісі сынып, гидравликалық амортизация жүйесі жұмыс істейді. Олардың жоғары сенімділігі мен төмен құны қару-жарақ саласында кеңінен қолдануға ыңғайлы етеді. Типтік мысал – жарылғыш құрылғыда кесу тістегілерін пайдалану. Мұнда кесу тістегісі соққы механизмін (инициаторды/праймерді) ұстап тұрып, дұрыс күш қолданылмаса, соққы механизмінің инициаторға тиюіне жол бермейді. Бұл күш мылтық гранатасының ұшырылу жылдамдығы болуы мүмкін. Күш кесу тістегісін сындырып, соққы механизмінің праймерге кері жылжуына мүмкіндік береді, ол өз кезегінде автоматты түрде жою үшін пиротехникалық кешігу композициясын тұтандырады. Осылайша, кесу тістегілері соққы механизмінің жұмыс кезінде немесе граната кездейсоқ түсіп қалғанда праймерге тиюіне қарсы қорғауды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, кесу тістегілері көбінесе танкке қарсы миналардың оқшаулауыштарында қолданылады, олар мотоцикл сияқты нысанаға жатпайтын көлік құралдарымен оқ атудан сақтайды. Әдетте, танкке қарсы минадағы кесу тістегісі 1500 килограмнан астам салмақ қысым тақтасына қолданылғанда сындырылуға (және серіппелі соққы механизмін босатуға) арналған.

Материал

Қию шынайы кез келген материалдан жасалуы мүмкін, бірақ металл ең көп қолданылады. Механикалық қолданыс үшін металлдан жасалған затты жасағанда, әдетте конструкцияны зақымданудан қорғау үшін қорытпа мен термиялық өңдеу таңдалады. Мысалы, бұл материалға жоғары серпімділік беру арқылы қол жеткізілуі мүмкін, сонда металл сыртқы күш әсерінен деформацияланғаннан кейін серіппе сияқты бастапқы пішініне оралады. Бірақ, қию шынайы металлдың өте жұмсақ болуын қамтамасыз ету үшін көбінесе қатайтылады, яғни қажетті күш қолданылғанда бүгіліп қалмай, сындырылып немесе ұсатылып кетеді. Қию шынайының материалы шаршауға төзімді болу үшін таңдалып, өңделеді. Яғни, кішкентай күштерге түскенде, олардың әрқайсысы қиюды сындыруға жеткіліксіз болса, қию зақымдануды сақтамайды. Егер материалдың шаршауы қию шынайының беріктігін әлсіретсе, онда қию бастапқы шекті күштен кем күшпен жұмылмай қалуы мүмкін, бұл механизмнің қасақана жұмыс істеуіне немесе қорғау үшін орнатылған қиюдың машинаның қалыпты жұмысы кезінде бұзылуына әкелуі мүмкін.

Құрылыс

Оның өзі екі қозғалмалы бөліктің арасына тесік ашылып, содан өткізілген металл таяқша сияқты қарапайым болуы мүмкін, бұл бөліктерді таяқша бүлінбей тұрғанда бекітіп тұрады. Сонымен қатар, ол дөңгелек пен ось арқылы өткізілген қарапайым металл таяқша болуы мүмкін; таяқшаның диаметрі, қорытпасы және металдың қатаю деңгейі, бәрі де алдын ала белгіленген шекті күш немесе соққыға жеткенде ғана таяқшаның сынуын қамтамасыз ету үшін мұқият таңдалады. Бөлінген шына (американ тілінде котер шынасы) да сынушы шына ретінде қолданылуы мүмкін.