Индия киносының іргесін қалаушы Ардешир Ирани

Кіріспе

Хан Бахадур Ардешир Ирани (5 желтоқсан 1886 – 14 қазан 1969) – үнді жазушысы, режиссер және продюсері, сонымен қатар актер, фильм дистрибьюторы, кино көрсетуші және оператор. Ол үнді киносының үнсіз және дыбысты кезеңдерінде жұмыс істеген. Қазіргі үнді киносының ең көрнекті тұлғаларының бірі саналады. Ол Үндістандағы алғашқы дыбысты фильм «Алам Ара»ның режиссері, ал алғашқы түсті фильм «Кисан Канья»ның продюсері болды. Ол хинди, телугу, ағылшын, неміс, индонезия, парсы, урду және тамил тілдерінде фильмдер түсіргенімен әйгілі. Ол кинотеатрларға, граммофон агенттігіне және автомобиль агенттігіне ие болған табысты кәсіпкер еді.

Өмір және мансап

Ардешир Ирани 1886 жылдың 5 желтоқсанында Бомбей президенттігінің Пуне қаласында парси зороастрий отбасында дүниеге келген. 1905 жылы Ирани Universal Studios компаниясының Үндістандағы өкілі болды және қырық жылдан астам уақыт бойы Бомбейдің Александр кинотеатрын Абдуллали Эсофаллимен бірге басқарды. Ардешир Ирани Александр кинотеатрында кино өнерінің ережелерін үйреніп, осы құралға қызығушылық танытты. 1917 жылы Ирани кино өндірісіне қадам басып, өзінің тұңғыш үнсіз көркем фильмін – «Нала Дамаянти» фильмін түсіріп, 1920 жылы көрсетті. 1922 жылы Ирани Дадасаһаб Фалке киностудиясының «Hindustan Films» бұрынғы менеджері Бхогилал Дейвке қосылып, «Star Films» киностудиясын құрды. Олардың алғашқы үнсіз көркем фильмі «Вир Абхиманю» 1922 жылы жарық көрді. Нью-Йорк фотосурет мектебін бітірген Дейв фильмдерді түсірді, ал Ирани оларды режиссерлік етіп, продюсерлік қызметін атқарды. «Star Films» Ирани мен Дейв серіктестігін тоқтағанға дейін он жеті фильм түсірді. 1924 жылы Ирани «Majestic Films» киностудиясын құрды, оған екі талантты жас – Б. П. Мишра мен Навал Ганди қосылды. Бұл киностудияда Ирани фильмдерді өндірді, ал Мишра немесе Ганди оларды режиссерлік етті. Сәттілікке қарамастан, он бес фильмнен кейін «Majestic Films» жабылып, одан кейін құрылған «Royal Art Studios» киностудиясы да ұзаққа соқпады, бірақ ол белгілі бір романтикалық фильмдермен танымал болды. Ирани жаңа таланттарды тиімді пайдаланып, өнерлерін жетілдірді. 1925 жылы Ирани «Imperial Films» киностудиясын құрып, алпыс екі фильм түсірді. Қырық жасқа келгенде Ирани үнді киносының танымал режиссеріне айналды. Ардешир Ирани 1931 жылдың 14 наурызында «Алам ара» атты дыбысты көркем фильмін шығару арқылы үнді киносындағы дыбысты фильмдердің әкесі атанды. Ол түсірген көптеген фильмдер сол актерлік құраммен дыбысты фильмдерге қайта түсірілді. Сонымен қатар, ол «Нұр жер» (1931) атты алғашқы үнді-ағылшын тіліндегі фильмді түсірді. Ол «Кісан Канья» (1937) үнді киносының алғашқы түсті көркем фильмімен де танымал болды. Оның еңбегі үнсіз киноға дауыс берумен және ақ-қара фильмдерге түс берумен ғана шектелмейді. Ол үнді киносындағы фильмдерге жаңаша көзқараспен қарауға батылдықпен көмектесті және фильмдердегі оқиғалардың кең ауқымын таңдауға мүмкіндік берді. 1933 жылы Ирани алғашқы парсы тіліндегі дыбысты фильм – «Дохтар е Лор» фильмін түсіріп, режиссерлік етті. Сценарийді жергілікті парси қауымының мүшелерімен бірге фильмде ойнаған Абдулхоссейн Сепанта жазды. Иранидің «Imperial Films» киностудиясы үнді киносына Притхирадж Капур және Мехбуб Хан сияқты көптеген жаңа актерлерді таныстырды. Ол сондай-ақ кино өндірісіне де араласты. Ол «Алам ара» түсірілім алаңында «Калидас» фильмін телугу және тамиль тілдерінде екі тілде түсірді, әндері мен басты рөлдер телугу тілінде болды. Сонымен қатар, Ирани үн жазуды зерттеу үшін Англияның Лондонына он бес күнге сапар шекті және «Алам ара» дыбысын осы білімнің негізінде жазды. Осылайша ол өздігінен жаңа үрдіс құрды. Сол кезде ашық алаңда түсірілген фильмдерді күн сәулесінде жарық шашыратушы құрылғылардың көмегімен түсіретін. Алайда, сыртқы жағымсыз дыбыстар оны қатты мазалағандықтан, ол бүкіл эпизодты студияда қатты жарық астында түсірді. Осылайша ол жасанды жарықпен суретке түсіру үрдісін бастады. Ирани Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында, яғни жиырма бес жылдық ұзақ және сәнді мансабында жүз жиырма сегіз фильм түсірді. Оның соңғы фильмі – 1945 жылы түсірілген «Пуджари» фильмі болды. Ирани Дадасаһаб Фалке сияқты өмір сүруге мәжбүр болмады, өйткені ол соғыс уақыты кино бизнесіне қолайсыз екенін түсінді, сондықтан ол сол уақытта кино бизнесін тоқтатты. 1969 жылдың 14 қазанында Махараштра штатының Мумбай қаласында сексен екі жасында қайтыс болды.

Ardeshir Irani was born into a Parsi Zoroastrian family on 5 December 1886 in Pune, Bombay Presidency. In 1905, Irani became the Indian representative of Universal Studios and he ran Alexander Cinema in Bombay with Abdulally Esoofally for over forty years. It was at Alexandera Cinema that Ardeshir Irani learnt the rules of the art of filmmaking and became fascinated by the medium. In 1917, Irani entered the field of film production and produced his first silent feature film, Nala Damayanti, which released in 1920. In 1922, Irani joined Bhogilal Dave, the former manager of Dadasaheb Phalke's Hindustan Films, and established Star Films. Their first silent feature film, Veer Abhimanyu was released in 1922 and starred Fatima Begum in the female lead. Dave, a graduate of the New York School of Photography, shot the films while Irani directed and produced them. Star Films produced seventeen films before Irani and Dave dissolved the partnership. In 1924, Irani founded Majestic Films, joined by two talented youngsters, B. P. Mishra and Naval Gandhi. At this establishment, Irani produced the films and either Mishra or Gandhi directed the films. Despite its success, fifteen films later, Majestic Films closed, giving way to the equally short lived Royal Art Studios which had exactly the same life span as the earlier two, however, it became famous for a certain type of romantic films. Irani improved on it, using new talent to great effect. In 1925, Irani founded Imperial Films, where he made sixty two films. By the age of forty, Irani was an established filmmaker of Indian cinema. Ardeshir Irani became the father of talkie films with the release of his sound feature film, Alam Ara on 14 March 1931. Many of the films he produced were later made into talkie films with the same cast and crew. He is also accredited with making the first Indian English feature film, Noor Jahan (1931). He completed his hat trick of earning fame when he made the first colour feature film of India, Kisan Kanya (1937). His contribution does not end only with giving voice to the silent cinema and colour to black and white films. He gave a new courageous outlook to filmmaking in India and provided such a wide range of choice for stories in films that till date, there are films being made which have a theme relating to one of the one hundred fifty eight films made by Irani. In 1933, Irani produced and directed the first Persian talkie, Dokhtar e Lor. The script was written by Abdolhossein Sepanta who also acted in the film along with members of the local Parsi community. Irani's Imperial Films introduced a number of new actors to Indian Cinema, including Prithviraj Kapoor and Mehboob Khan. He also interfered with the medium. He produced Kalidas in Telugu and Tamil, as a bilingual talkie, on the sets of Alam Ara, with songs and major casting in Telugu. Also, Irani visited London, England for fifteen days to study sound recording and recorded the sounds of Alam Ara on the basis of this knowledge. In the process, he created a whole new trend unknowingly. In those days, outdoor shootings were shot in the sunlight with the help of reflectors. However, the outdoor undesirable sounds were disturbing him so greatly that he shot the entire sequence in the studio under heavy lights. Thus, he began the trend of shooting under artificial light. Irani made one hundred fifty eight films in a long and illustrious career of twenty five years, between the First and Second World Wars. He made his last film, Pujari, in 1945. Irani was not compelled to live like Dadasaheb Phalke for he realised that the war was a time not suitable for the film business and therefore he suspended his film business during that time. He died on 14 October 1969 at the age of eighty two, in Mumbai, Maharashtra.