Кіріспе

1941 жылы екінші дүниежүзілік соғыстың шығыс майданындағы қоршау Кеңестер Одессаны қорғау деп атаған Одесса қоршауы 1941 жылдың 8 тамызынан 16 қазанына дейін, екінші дүниежүзілік соғыста Осестің Кеңес Одағына шабуыл жасаған Барбаросса операциясының алғашқы кезеңінде созылып, қаланы басып алды. Одесса Украина КСР-нің Қара теңіздегі порты болды. 1941 жылы 22 маусымда Осі державалары Кеңес Одағына басып кірді. Тамыз айында Одесса Румынияның 4-ші армиясының және Германияның 11-ші армиясының нысанасына айналды. Советтердің 9-шы тәуелсіз армиясының және Қара теңіз флотының қолдауымен тез құрылған Жеке жағалау армиясының қатты қарсылығына байланысты, қаланы алу үшін ось күштеріне 73 күндік қоршау және төрт шабуыл қажет болды. Румыния әскерлері 93,000 адамнан зардап шекті, ал Қызыл Армияның зардап шегуі 41000 мен 60000 арасында деп бағаланды. Бұл "соғыстың кез келген кішігірім ось державасының ең үлкен тәуелсіз табысы" деп саналады.

Кіріспе

1941 жылдың 9 шілдесінде Жағалау әскерлері тобының бөлімшелерінен бөлек жағалау әскері құрылды. 1941 жылдың 22 шілдесінде Одессаны бомбалау басталды (бұмбалаушылар тобы сол күні қалаға екі рет шабуыл жасады). 11-ші неміс және 4-ші румын армияларының Днестр өзеніндегі кеңестік қорғанысты бұзғаны нәтижесінде Одесса бағытындағы жағдай күрделенді. 1941 жылдың тамызының басында генерал Николае Цюперка (5 жаяу әскер дивизиясы, екі атқыштар дивизиясы және бір мотоатқыштар бригадасы) қолбасшылық еткен 4-ші румын армиясының әскерлері теңіз армиясының бөлімдерін (екі атқыштар дивизиясы және 1-ші атқыштар дивизиясы) Оңтүстік майданның негізгі күштерімен бөлісті. Кейіннен Одесса үшін күрестегі негізгі шабуылдаушы күш 4-румын армиясы болды. Румын әскерлеріне қоса, Вермахттың 72-ші жаяу әскер дивизиясы (ішінара), 2 неміс шабуыл және 4 неміс инженерлік батальондары, 3 неміс ауыр артиллерия дивизиясы және Luftwaffe бөлімшелері де Одесса маңында қатысқан. Қыркүйек айының басында Одесса маңындағы неміс-румын әскерлерінің жалпы саны шамамен 277 000 сарбаздар мен офицерлер, 2200 дейін қару мен миномет, 100-120 танк және 300-400 ұшақ болды.

Шайқас

Одессаны қорғау 73 күн бойы, 1941 жылдың 5 тамызынан 16 қазанына дейін жалғасты. 10 тамызда 3-ші корпустың секторында 7-ші жаяу әскер дивизиясының негізгі бөлігі Эльссасқа жетті, ал 1-ші гвардиялық дивизия Страсбург пен Петра Евдокиевканың тізбегіне жетті. 5-ші корпустың секторында 1-ші бронетанктік дивизия Одессаның бірінші қорғаныс желісін бұзып өтті. Сол күні кешке румын дивизиясы екінші қорғаныс шебінде болды. 1-ші кавалерия бригадасы Севериновканы басып алып, 1-ші бронетанкті дивизияға қосылды. Сонымен қатар, 10-шы Доробанти полкі Лозоваяда кеңес әскерлерін басып алды. 4-армия Одессаның айналасындағы шеңберді біртіндеп жапты, бірақ 13 тамызда Иоан Антонеску Хаджибей жағалауының батысындағы сызықты нығайту үшін шабуылды уақытша тоқтатты. 16 тамызда шабуыл қайта басталды, румын әскерлері бүкіл желі бойынша шабуыл жасап, 17 тамызда Одессаның су қоймаларын басып алды. Кеңес әскерлері қатал қарсылық көрсетті, қайта-қайта қарсы шабуыл жасады, ауыр зардап шекті. Румынияның Корольдік әуе күштері жер әскерлерін белсенді түрде қолдап, совет теңізінің Одессаға және одан баруына кедергі келтірді, сондай-ақ 20 тамызда бронепоездты жойды. 24 тамызға қарай, үнемі шабуылға қарамастан, румындар Кеңес Одағының негізгі қорғаныс желісінің алдында тұрып қалды. 4-армияның 27 307 жарақат алған, оның ішінде 5329 адам соғыста қаза тапқан. Соған қарамастан, кеңестер де әлсіреп, Кубанканы басып алғандықтан, румындық ауыр артиллериясы Одесса портына қауіп төндірді. Келесі үш күн бойы ұрыстар біртіндеп тоқтады. 28 тамызда румындар шабуылдауды жалғастырды, оларды неміс шабуыл батальоны мен он ауыр артиллерия батальоны күшейтті. 4-ші, 11-ші және 1-ші армия корпустары Гниляково мен Вакаржаныға қарай алға жылды, бірақ кей жерлерде келесі күні күшті совет қарсы шабуылдарымен кері тартылды. 30 тамызда румындар бастаманы қайта алды, бірақ өте аз жер алды. Гитлер мен неміс бас қолбасшылығы Антонескудің Одессада Бірінші дүниежүзілік соғыстың тактикасын қолданғанын, жаяу әскерге сүйеніп, кеңестердің қорғаныс желілеріне қарсы қарсылық білдіргенін атап өтті. Кеңестер Кубанканы уақытша басып алды, бірақ түн батып, кері қайтарылды. Вакаржандағы кеңес әскерлері қоршауға алынып, 3 қыркүйекке дейін күресті жалғастырды, ол кезде Германия мен Румынияның біріккен жаяу әскерлері ауылды сәтті шабуылдады. 3 қыркүйекте генерал Цюперка маршал Антонескуге мемуарларын тапсырды, онда бір айға жуық үздіксіз шайқастан кейін шаршап қалған майдан шебіндегі дивизиялардың нашар жағдайы туралы айтылды. Ол алты дивизияны (3-ші, 6-шы, 7-ші, 14-ші, 21-ші жаяу әскер және гвардия дивизиялары) қайта ұйымдастыруды ұсынды, олар 2 корпусқа бөлініп, 8 ауыр артиллерия батальонымен қамтамасыз етілетін. Бұл бөлімдер содан кейін бір аймақта шабуыл жасап, Кеңес шекарасын бұзады. Алайда, мемуарды Антонеску де, Румынияның бас штабының бастығы бригадир генерал Александру Иоаницю де қабылдамады, ол бір бағыттағы шабуыл ресейлік желілердің қалған бөлігін тым ашық қалдырады деп мәлімдеді. Маршал Антонеску кейіннен жаңа директива шығарды, онда 11-ші және 3-ші корпустар, тиісінше, Татарка мен Дальникке, Гнилявко мен Дальникке қарсы шабуыл жасауы керектігі айтылды. Иоаницю Румыниядағы неміс әскери миссиясының бастығы генерал-майор Артур Хауффеге Одессадағы жағдай туралы хабарлап, ұшақтар мен бірнеше пионерлік батальон түрінде көмек сұраған. Румынияның Корольдік әуе күштері кеңестер жер және әуе күштеріне қарсы біраз жетістікке қол жеткізгенімен, олар кемелерге қарсы рейдтерге жақсы жабдықталмаған, ал кеңестер теңіз флоты арқылы үнемі күшейтіліп, қайта жабдықталып отырды. Осы арада румындық шабуыл күшейтуді күту үшін тоқтатылды. Генерал-лейтенант Рене фон Курбиер бастаған неміс жасағы бір жаяу әскер полкі, бір шабуылшы пионер полкі және екі артиллерия полкіне кірді. Сонымен қатар, Кеңес Одағы 15000 адам мен оқ-дәрі алды. 9 қыркүйекте Цюперчаның орнына генерал-лейтенант Иосиф Якобичи тағайындалды, оған Бас штабтың нұсқауларын сұрақсыз орындауға нақты бұйрық берілді. Шабуыл 12 қыркүйекте қайта басталды, бірақ 14 қыркүйекте Румыния мен Германияның артиллерия бөлімшелерінің оқ-дәрілері аз болғандықтан уақытша тоқтатылды. Екі Ваньори батальонын Қызыл Армия әскерлері Хаджибей жағалауында қоршап алды, бірақ оларды жоюға бағытталған кеңестік күш-жігерге қарамастан, ақырында босатылды. 15 қыркүйек түнінде Кеңес әскерлері Румынияның 1-ші корпусымен байланысын үзді және оңтүстік-шығысқа қарай...

Еске алу

Одесса 1945 жылы "Батыр қала" атағын алған алғашқы төрт совет қалаларының бірі болды, басқалары Ленинград, Сталинград және Севастополь болды. Одессаның Батырлық қорғанысы мұражайы (411-ші жағалау батареясының мемориалы) нацистік Германияны жеңудің 30 жылдығына орай 1975 жылдың 9 мамырында ашылды. Жақын жерде Одесса катакомбаларындағы Партизандық даңқ мұражайы орналасқан. Жер асты мұражайы Одесса аймағындағы партизандық қозғалысты еске алады.