Кіріспе

Швед дәрігері және психиатры Аксель Мартин Фредерик Мунте (31 қазан 1857 – 11 ақпан 1949) – швед туған дәрігер және психиатр, ең белгілісі «Сан-Микель тарихы» атты өмірбаяны, оның өмірі мен қызметі туралы естеліктер жинағы ретінде танымал. Ол бірнеше тілде еркін сөйледі (швед, ағылшын, француз, итальян тілдерін, ал неміс тілін де жақсы білді), Швецияда өсті, онда медицина мектебін бітірді, содан кейін Парижде медицинаны оқыды және Францияда алғашқы тәжірибесін ашты. Ол бай ағылшын әйеліне үйленді және ересек өмірінің көп бөлігін Италияда өткізді. Оның мейірімділігі оны кедейлерді ақысыз емдеуге және соғыс, апат немесе оба кезінде медициналық көмек көрсету үшін өмірін қауіпке тігуге итерді. Жануарлар құқықтарын қолдаушы ретінде ол Италиядағы үйіне жақын жерде құстарға арналған қорық құру үшін жер сатып алды, ауыр тұзақтарға тыйым салу туралы талаптар қойды және өзі әртүрлі үй жануарларын ұстады, олардың ішінде сұлуқұс және бабуин, сондай-ақ көптеген ит түрлері болды. Оның жазуы көңіл көтеруге арналған, негізінен нақты өмірлік тәжірибелерінен алынған естеліктер, бірақ олар көбінесе қайғы мен трагедияға толы, және жиі көркемдік еркіндік қолданылады. Ол негізінен адамдар мен олардың ерекшеліктері туралы жазды, байлар мен кедейлердің кемшіліктерін бейнеледі, сонымен қатар жануарлар туралы да жазды.

Париж және Италия

Мектепті бітіргеннен кейін Мунте Парижде медициналық практика ашты, көбінесе сол жердегі скандинавиялық өнер колониясының мүшелеріне қызмет көрсетті. Мысалы, ол фин суретшісі Альберт Эдельфельт пен оның әйелі үшін Парижде пәтер жалға берді. 1884 жылы ол Неапольге холера эпидемиясында медициналық көмек көрсету үшін сапарлады. 1887 жылы ол Каприге көшіп, Вилла Сан Микелені сатып алып, қайта жаңарту жұмыстарын бастады – көп бөлігін өзі жасады, бірақ жергілікті тұрғындарды да жұмысқа алды, оның ішінде үш бауырласты және олардың әкесін. 1890 жылы жобаға қаражаты азайғандықтан, ол Римде практика ашты, ол шетелдік дипломаттармен қатар жергілікті халыққа да қызмет көрсетті. Осы кезден бастап ол уақытын Рим мен Капри арасында бөліп өткізді.

Швеция патшасы Виктория

1892 жылы Мунте швед королдік отбасының дәрігері болып тағайындалды. Атап айтқанда, ол Баденнің ханшайымы Викторияның жеке дәрігері болды, ол патшайым болғаннан кейін де, 1930 жылы қайтыс болғанға дейін, бірақ бұл оның үнемі қатысып тұрғанын білдірмейді. Виктория ауыр бронхиттен және, мүмкін, туберкулезден де зардап шекті. Мунте оның денсаулығы үшін қыстарын Каприде өткізуді ұсынды. Бастапқыда күдікпен қарағанмен, 1910 жылдың күзінде ол Каприге сапар шекті, содан бері, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңін және өмірінің соңына таяу бірнеше жылды қоспағанда, әр жылы бірнеше айды сонда өткізді. Каприде тұрғанда королева жиі Вилла Сан-Микельге барып, Мунтемен бірге аралды таңертең серуендеуге шығатын. Мунте мен королева Сан-Микельде кешкі концерттер ұйымдастырды, онда королева фортепианода ойнайтын. Королева Мунтенің жануарларға деген сүйіспеншілігін бөлісті, өзі де үй жануары ретінде итке ие болды және оның Барбаросса тауын құстар қорығы ретінде құруға жәрдемдесті. Жергілікті халықтың аздығы мен олардың жақын достығына байланысты, Мунте мен королеваның ғашықтар екені туралы әңгімелер тарады, бірақ бұл ешқашан расталмады. Швеция королі Густав V-нің өтініші бойынша Каприде екі рет королева мен Мунтемен бірге болған жас ханшайым Мария оның әсерін зиянды және оның күшін гипноздық деп бағалады. Кейін ол 23 жасында оның өзіне пациент болуын қалағанын және оған физикалық жақындасуға тырысқанын айтты, сондай-ақ швед королдік отбасына деген қорқынышы, олардың Мунтеге көрсеткен шексіз қолдауы оның олардан қашуының және принц Вильгельмнен ажырасуға талап етуінің басты себебі болды. Мунте пациенттерінің денсаулығына өзінің ыңғайлылығы мен атақ-даңқынан гөрі аз қызығушылық танытқан деп сипатталды, Викторияның Каприге саяхаттап, сол климатта бірнеше ай бойы болуы оның денсаулығына зиян келтіргені айтылды. Оның құштар табиғатының тағы бір көрінісі – ол 1898 жылдың шілдесі немесе тамызында алғаш кездескен ағылшын қоғамдық қайраткері Леди Оттолин Морреллмен болған қарым-қатынасы. Сол кезде Оттолин 25 жастағы үйленбеген, Лондонның беделді әлеуметтік ортасының мүшесі болған, бірақ сонымен бірге оған кейбір сынды көзбен қарады. Оның интеллектуалдық және рухани қызығушылықтары оны Г.Г. Асквит сияқты ересектерге тартты, әсіресе егер олар конформизмге қарсы болса. Ол мен Аксель Мунте бір-біріне тартылып, Каприде көп уақыт жеке өткізді.

Некелер

Аксель Мунте 1880 жылы 24 қарашада Парижде өнер оқып жүргенде танысқан швед әйелі Ультима Хорнбергке үйленді. Олар 1880-ші жылдардың соңында ажырасып, 1892 жылы швед өндірушісі Густаф Рихтерге үйленді, ал 1895 жылы қайтыс болғанға дейін 1893 жылы ұл тапты. 1907 жылы Мунте Хилда Пеннингтон Меллорға (1876–1967) үйленді, оның ағылшын отбасы екі танымал мүлікке ие болды: Херефордширдегі Хеленс – елдегі ең көне тұрғын үйлердің бірі және Лондонның Уимблдон орталығында орналасқан 17 ғасырдағы Саутсайд Хаус. Олардың Питер мен Малколм деген екі ұлы болды. Мунте «Сан-Мишель оқиғасы» туралы баспашысы Джон Мюрреймен Саутсайд бағында сөйлескен кезде, Мюррей оған ата-бабасы және аты Джон Мюррейдің (1778–1843) Лорд Байронмен бірге сол бақта отырып, Байронның шығармаларын жариялау туралы талқылағанын айтты. 1910–1911 жылдары Мунте әйеліне сыйлық ретінде Швецияда 14 бөлмелі жазғы үй салдырған. Ол бастапқыда Stengården (Тас алаңы) деп аталды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін Хилдасхолм деп аталды. Ол Даларнадағы Сильян көлінің жағалауындағы ағаштар арасында орналасқан. Архитекторы – Торбен Грут, ол сондай-ақ 1912 жылғы жазғы Олимпиада ойындары үшін пайдаланылған Стокгольм стадионын да жобалаған. Хильда үйді тасты қоршаған ортамен үйлесімді ағылшын бақшасымен көркейтті және оны Италия, Англия және Франциядан әкелген 17-18 және 19 ғасырлардағы өнер туындыларымен және жиһаздармен жабдықтады. Отбасы әдетте жаз бойы сол үйде тұратын, бірақ Мунте көбінесе Сан-Мишельде болып тұратын.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мунте британдық азаматтыққа өтіп, жедел жәрдем бөлімінде қызмет етті. Оның соғыс кезіндегі өмірі "Қызыл крест, темір крест" кітабының негізі болды.

Кейінгі өмірі

1919–1920 жылдары Мунте Вилла Сан-Мишельді иеленген әйгілі әлеуметтік беделді әйел және шабыт көзі Луиза Касатидің қалаусыз үй иесі болды. Бұл кезеңді шотланд жазушысы Комптон Маккензи өзінің күнделіктерінде сипаттаған. Мунтеде көз ауруы дамыды, ол оны көру қабілетінен айырды және Италияның күшті күн сәулесіне шыдаусыз етті. Осыдан кейін ол бірнеше жыл Швецияға оралып, 1929 жылы жарық көрген «Сан-Микеле туралы әңгіме» кітабын жазды. Бұл кітап 45-тен астам тілге аударылып, 20 ғасырдың ең көп сатылған кітаптарының бірі деп есептеледі. Оталған көзі қайта көруге мүмкіндік берді, содан кейін ол Сан-Мишельде тағы бірнеше жыл тұрып, 1942 жылы Швецияға оралды. Өмірінің соңғы жылдарын Швеция королінің ресми қонағы ретінде өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мунтенің ұлы Малкольм Пеннингтон Меллор Мунте Арнайы операциялар басқармасында қызмет етті, оккупацияланған Скандинавиядағы нацистердің тылында жұмыс істеді, содан кейін Анциоға жасалған одақтас әскерлерінің шабуылына қатысты. Малкольм Мунте соғыс кезінде ауыр жарақат алды және кейіннен усақ-түйекке шегініп, жалғыздыққа бейім болды. Мунте 91 жасында Стокгольм сарайында қайтыс болды. Оның денесі өртеліп, күлі Солтүстік теңізге шашылды. Римдегі протестант зиратында оның және оның отбасы туралы естелік тақта орнатылған.

Медициналық перспектива

Мунте мүмкіндігінше психологиялық мәселелеріне рецепт бойынша дәрі-дәрмек беруден аулақ болды, көбінесе гипноз, музыка және басқа да балама медициналық тәсілдерді ұсынды. Ол Луи Пастердің құтыру ауруына қарсы вакцина табу іздестірісіне белсенді емес түрде қатысты. Құтыру ауруы сияқты, емдеуге үмітсіз жағдайларда науқасқа қатты ауырсыну мен рухани азап күтіп тұрғанда, ол эвтаназияны қолдады.

Жарияланымдар

Сан-Микель тарихы Мунтедің басқа барлық басылымдарын басып өтеді және кейбір ертерек туындыларынан материалдарды қамтиды. Оның бұрынғы жұмыстарын табу өте қиын, көбінесе олардың бағасы жоғары болады. Докторлық диссертациясынан басқа, оның алғашқы жарияланымдары – Стокгольмнің Dagblad газетінде жарық көрген, Неапольдегі холера эпидемиясы кезіндегі көмек көрсету жұмысы туралы саяхаттарының сипаттамаларынан тұрады. Бұл мақалалар 1887 жылы Мод Валери Уайт аударған кітап ретінде жарық көрді. 1899 жылғы екінші басылымын Мунте өзі аударды. "Вагарийлер" алғаш рет 1898 жылы Лондонда жарық көрді. 1908 жылы басылған екінші басылымында кітаптың атауы "Естеліктер мен ойшаралар" деп өзгертілді. 1930 жылы үшінші басылымы шықты, ол қосымша алғы сөз және сәл өзгеше таңдалған, басқа ретпен орналастырылған әңгімелерді қамтиды. Мунтенің жедел жәрдем корпусы, Қызыл Крест, Темір крест туралы естеліктері 1916 жылы Лондонда анонимді түрде – "Франциядағы дәрігер" деген атпен жарияланды, кірістің барлығы француздық Қызыл Креске қайтарылды. 1930 жыл шамасында Мунтенің авторлығында екінші басылым жарық көрді.

Мұра

Мунте 1949 жылы 91 жасында Стокгольмде қайтыс болды. Оның бірнеше мүлкі қазір мұражайлар мен мәдени орталықтар болып табылады. Ол Вилла Сан-Микелені швед халқына мұра етіп қалдырды, оны швед қоры күтіп ұстап тұрады. Бұл кешен мәдени орталық ретінде жұмыс істейді, концерттер өткізеді, швед ғалымдарын қабылдайды және жергілікті швед консулдығы орналасқан. Бұған қоса, 55 000 шаршы метрден астам аумақты қамтитын Барбаросса тауындағы құс қорығын да қорғайды. 1980 жылы Мунтхерлердің швед үйі – Хилдасхолмға күтім жасау үшін (Stiftelsen Hildasholm) қоры құрылды. Малкольм Мунте үйді және ондағы өнер туындылары мен антиквариаттарды қорға сыйға тартты, ол оны мұражай ретінде басқарады. Ол 1988 жылы тарихи ескерткіш ретінде танылды және 1995-1999 жылдар аралығында кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстарынан өтті. Мұражайда экскурсиялармен қатар, өнер сабақтары мен концерттер де ұйымдастырылады. Малкольм Мунте екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өмірінің көп бөлігін Англиядағы отбасылық екі сарайын қайта жаңартуға арнады. Оның балалары Саутсайд пен Хелленс Манорды музей ретінде басқаратын және концерттер, лекциялар мен әдеби шаралар сияқты мәдени іс-шараларды өткізетін Пеннингтон Меллор Мунте қайырымдылық қорын құрды. Отбасы мүшелері кейде әлі де онда тұрады. Мунте туралы кем дегенде екі халықаралық симпозиум өтті, екіншісі 2003 жылдың 13 қыркүйегінде Швецияның Лександ қаласындағы Хилдасхолмда өткізілді. Баяндамашылар қатарында доктор Ян Макдональд, Левенте Ердеос (архитектор және Сан-Микеленің бұрынғы кураторы), швед жазушысы Бенгт Жангфельдт, доктор Питер Коттино (Каприден), Мартен Линдстехл, доктор Катриона Мунте Линдгрен және Бейлор университетінің классика факультетінің профессоры Алден Смит болды. Ол 1962 жылы жазған естеліктеріне негізделген «Сан-Микеленің дәрігері» атты Аксель Мунте туралы биофильмге арналған.

Ағылшын тілінде

Г. Мунте мен Г. Уезкулдың "Аксель Мунте туралы әңгімесі" (1953) А. Андреннің "Аксель Мунте, Капри және Сан-Микель туралы әңгімесі" (басқа авторлармен бірге, 1959)

Ағылшынша емес

Аксель Мунтес Сан-Мишель кітабы, Левенте А. С. Ердеос, 1999. "Ақпарат" беті: Аксель Мунте туралы әңгіме, Бенгт Янгфелдт, 2003 ж. Швед тілінде. Ағылшын тіліне аударған Гарри Уотсон ("Аксель Мунте: Сан-Мишельге жол"), 2008.

Фильмдер

Аксель Мунте, Сан-Микеле дәрігері, Рудольф Югерттің режиссерлігімен, О. В. Фишердің (Аксель Мунте рөлінде) қатысуымен, 1962 жылғы.