Кіріспе

Вацлав Войта (12 шілде 1917 жыл - 12 қыркүйек 2000 жыл) – белгілі чех дәрігері, церебральды парезбен және даму бұзылыстарымен ауыратын балаларды емдеуге маманданған. Ол рефлекстік локомоция принципін ашқан, бұл принцип адамның сенсомоторлық жүйесінің рефлекторлық нүктелерін стимуляциялау арқылы түрлі физикалық және нейромышелік ауруларды емдеу үшін қолданылады. Бұл техника бастапқыда спастикалық балаларды емдеу үшін пайдаланылған, бірақ қазір нәрестелер мен ересектерге де қолданылады.

Ерте өмір және білім

Войта 1937 жылы Прагада оқуды бастады, бірақ нацистік оккупацияға байланысты оқуын кейінге шегеріп, 10 жыл өткен соң, 1947 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Ол балалар неврологиясы саласында оқуын жалғастырып, Прагадағы Карл университетінің клиникасында жұмыс істеді. 1956 жылы Прагадағы Карл университетінің медицина факультетінің 4-ші неврологиялық клиникасында балалар неврологиясы кафедрасын басқарды. Доктор Войта даму кинезиологиясы және рефлекстік қозғалыс терапиясын ашқандығымен белгілі, бұл әдіс кеңінен Войта әдісі деп танылды.

Германиядағы жер аударылу

1968 жылы Кеңес әскерлері Чехословакияға басып кірді, Войтаның жұмысын тоқтатты және оның кәсіби болашағына қауіп келтірді. Войта әйелі мен үш кішкентай баласымен бірге Германияға паналады. Ол жерде Войта Кельн университетінің ортопедиялық клиникасында ғылыми қызметкер ретінде жұмыс істей бастады, даму кинезиологиясы саласындағы зерттеулерін жалғастырды және диагностика мен физиотерапиядан курстар ұйымдастырды. 1975 жылы доктор Войта Мюнхенге көшіп, Мюнхен балалар орталығында жұмысқа орналасты, онда ол оңалту бөлімінің басшысы болды. 1989 жылы коммунистік режим құлағаннан кейін Войта туған Чехословакиясына оралып, Прагадағы Карл университетінен педиатриялық неврология және оңалту саласы бойынша профессор лауазымын алды. Кеңес үкіметі тұсында ол "саяси сенімсіз адам" деп есептелгендіктен, бұл құрметтен айырылған болатын. Ол қайтадан сабақ беріп, 1995 жылы зейнетке шыққанға дейін осы қызметін жалғастырды. Зейнетке шыққаннан кейін Войта 2000 жылы қайтыс болғанға дейін әлемдік аренада дәріс оқып, оқу-жаттығулар жүргізіп келді.

Войта әдісі

Войтаның зерттеулері рефлекстік қозғалыс терапиясына, әсіресе дамуында кешігулер бар балаларды емдеуге бағытталған. Ол ми парализі және спастикалық салдануы бар балаларға емдеу әдістерін іздеу кезінде рефлекстік қозғалыс негіздерін тапты. Ол балалардың өздігінен белсендіре алмайтын бұлшықет топтарын пациенттің денесіндегі белгілі бір аймақтарға қысым қолдану арқылы белсендіруге болатынын анықтады. Қайталамалы белсендіру ми парализі бар балаларда қадамдардың жақсаруына, жақсы дене күйіне және сөйлеудің жақсаруына әкелді. Профессор Войта өзі тапқан көптеген қозғалыс кешендерінің дені сау балалардағы даму кезеңдерін көрсететін, жалпы субъективті қозғалыс үлгілерімен байланысты екенін мойындады. Войтаның жұмысының басымдығы бастапқыда балалар медицинасына бағытталғанмен, ол көп ұзамай бұл емді ересектердегі неврологиялық мәселелерге де қолдануға болатынын түсінді. Дегенмен, Войта терапиясы алты айдан кіші пациенттерде ең тиімді, себебі осы жаста дамудың алғашқы өзгерістері ең айқын болады. Войта терапевті пациенттің денесіндегі 10 түрлі аймақты қолданып, белгілі бір жерге жеңіл қысым жасап және ағымдағы қозғалысқа қарсылық көрсетеді, бұл пациенттің денесін еріксіз түрде белгілі бір рефлекстік қозғалыс үлгілерін орындауға итермелейді. Қайталамалы стимуляция пациенттің жұлын мен миы арасындағы бұрын тоқтап қалған неврологиялық байланыстарды жаңартады. Соңында пациент сыртқы стимуляциясыз да осыған ұқсас қозғалыстарды орындай алады. Войта терапиясы ми парализі, қол-аяқтардың перифериялық салдануы, жамбас дисплазиясы, тыныс алу, жұту және шайнау қиындықтарын емдеу үшін қолданылады. Соңғы жылдары Войта әдісінің негізгі принциптері Динамикалық нейромыскулярлық стимуляцияға (DNS) бейімделді, бұл Войта терапиясының қазіргі заманғы нұсқасы. DNS терапиясы спорттық жарақаттарды қалпына келтіру және өнімділікті арттыру үшін сәтті қолданылды, бұл жарақаттардың азаюына, қалпына келтіру уақытының қысқаруына және өнімділік көрсеткіштерінің жоғарылауына әкелді. Ересек спортшы немесе пациент жарақат алғанда, дұрыс бақылау орнатылғанға дейін, кейде кішкентай баланың қозғалысына ұқсас ерте үлгіге оралуы мүмкін. Мысалы, иық ауруы бар пациент екі айлық бала сияқты қолын ішке қарай бұрып және иілуі мүмкін, ол әлі сыртқа қарай бұру және созу дамылмаған. Мұндай жағдайда DNS ересек пациентті иық буынының дұрыс бақылауын қайта үйрету үшін даму позыциясына қояды. Войта терапиясы ондаған жылдар бойы Еуропа мен Азияда тиімді емдеу әдісі ретінде танылса да, ол АҚШ-та, әсіресе физиотерапевтер арасында жақында ғана кеңінен таралды. Войта әдісін зерттеу және қолданудың артуымен докторы Войтаның физиотерапия және физикалық өнімділік саласына қосқан үлесі, сөзсіз, жаһандық мойынды алатын болады.

Жарияланған еңбектер мен оқыту

Войта 100-ден астам ғылыми еңбек және екі оқулық – «Бала кезіндегі ми қозғалысының бұзылулары» және Энн Петерспен бірлесіп жазылған «Войта принципі» кітаптарын жариялады. Екеуі де бірнеше рет қайта басылып, көптеген тілдерге аударылды. Оның еңбектері әлемдік ғылыми зерттеулерге және жаңа ғылыми жұмыстарға түрткіс болды. 1984 жылы Войта мен оның неміс әріптестері Войта қоғамын құрды, ол диагностика мен емдеуде рефлекстік қозғалыс принциптерін насихаттауға және таратуға, сондай-ақ физиотерапевтер мен дәрігерлерді Войта әдісімен оқытуға арналған. 1998 жылы ұйым Халықаралық Войта қоғамы болып қайта аталды, және профессор Войта өмірінің соңына дейін оған төрағалық етті. Мюнхенде штаб-квартирасы орналасқан коммерциялық емес қоғам, денсаулық сақтау мамандары үшін Германияда жыл сайын біліктілікті арттыру семинарларын өткізеді. Жыл сайын шамамен 150 дәрігер мен физиотерапевтті оқытатын семинарлар, жаңа туған сәбилерді, балаларды және ересектерді емдеуге бағытталған. Өмірінің соңына дейін профессор Войта әлемдік деңгейде семинарлар мен оқу курстарын өткізіп жүрді.

Марапаттар мен мадақтамалар

Войта өзінің мансабы бойындағы еңбектері үшін марапаттар мен құрметпен ерекшеленді. 1974 жылы ол неміс ортопедиялық қоғамының ең жоғары наградасы – Генрих Хайне сыйлығымен марапатталды. 1979 жылы ол мүгедек балалармен жұмысы үшін неміс ұйымы Aktion Sonnenschein-нен «Бірге өсу» медалін алды. 1983 жылы Германияның медициналық қауымдастығынан медициналық білім беру саласындағы Эрнст фон Бергман сыйлығын жеңіп алды. 1990 жылы Войта балалар дәрігерлерінің кәсіби қауымдастығынан педиатрия саласындағы еңбегі үшін фон Пфаундлер медалімен марапатталды. 2000 жылдың қазан айында Чехия Республикасының президенті Вацлав Гавел Войтаға Чехияның Еңбек орденімен қаза болғаннан кейін марапаттады.