Кіріспе
Австриялық философ және теолог (1926–2002) Австриялық философ Иван Доминик Ильич (/ɪ/, /v//ɑː//n// /'/ɪ//l//ɪ//tʃ/ ivAHN ILitch,; 4 қыркүйек 1926 – 2 желтоқсан 2002) – австриялық Рим-католик дін қызметкері, теолог, философ және әлеуметтік сыншы. Оның 1971 жылғы «Deschooling Society» кітабы заманауи қоғамның білім беруге қатысты институционалдық тәсілін сынап, оның адам өмірінің шағын кезеңінде білім алу мүмкіндігін шектейтінін көрсетеді. 1975 жылғы «Медициналық Немезис» кітабы медицинаның әлеуметтануына медициналық зиян тұжырымын енгізеді, және индустриалды қоғамның өмірді тым көп медициналандыру, қалыпты жағдайларды ауру ретінде қарастыру, жалған тәуелділік құру және денсаулыққа пайдалы басқа да шешімдерді шектеу арқылы өмір сапасын нашарлататынын дәлелдейді. Ильич өзін «жолдан тайған саяхатшы» деп атады. Оның әкесі – азаматтық инженер және дипломат, Далмациядағы бай католик отбасынан шыққан, Сплит қаласында және Брач аралында шарап пен зәйтүн өсірген. Оның анасы Германия мен Австрия-Мажарстаннан (Черновиц, Буковина) христиан дініне өткен еврей отбасынан шыққан. Оның әкесі Фридрих "Фриц" Регенстрейф Боснияда ағаш саудасы арқылы ақша тапқан, кейін Венаға көшіп, онда модерн стилінде вилла салған өнеркәсіпші болды. Элен Ильич туған кезде ең жақсы дәрігерлердің күтімін алу үшін Венаға сапар шекті. Иванның әкесі сол кезде Орталық Еуропада болмаған. Иван үш айлық болған кезде оны күтімшісімен бірге Далмациядағы (сол кезде Югославия Корольдігінің құрамында) Сплитке әкелді. Ол 1926 жылдың 1 желтоқсанында осы жерде крещение рәсімінен өтті. 1929 жылы отбасында Александр мен Майкл егіз ұлдары дүниеге келді.
the Austrian philosopher
Ivan Dominic Illich (/ɪ/,/v//ɑː//n// /'/ɪ//l//ɪ//tʃ/ ivAHN ILitch, ; 4 September 1926 – 2 December 2002) was an Austrian Roman Catholic priest, theologian, philosopher, and social critic. His 1971 book Deschooling Society criticises modern society's institutional approach to education, an approach that constrains learning to narrow situations in a fairly short period of the human lifespan. His 1975 book Medical Nemesis, importing to the sociology of medicine the concept of medical harm, argues that industrialised society widely impairs quality of life by overmedicalising life, pathologizing normal conditions, creating false dependency, and limiting other more healthful solutions. Illich called himself "an errant pilgrim." His father was a civil engineer and a diplomat from a landed Catholic family of Dalmatia, with property in the city of Split and wine and olive oil estates on the island of Brač. His mother came from a Jewish family that had converted to Christianity from Germany and Austria Hungary (Czernowitz, Bukowina). Her father, Friedrich "Fritz" Regenstreif, was an industrialist who made his money in the lumber trade in Bosnia, later settling in Vienna, where he built an art nouveau villa. Ellen Illich traveled to Vienna to be attended by the best doctors during birth. Ivan's father was not living in Central Europe at the time. When Ivan was three months old, he was taken along with his nurse to Split, Dalmatia (by then part of the Kingdom of Yugoslavia), to be shown to his paternal grandfather. There he was baptized on 1 December 1926. In 1929 twin boys, Alexander and Michael, were born in the family.
Еуропа мен Америкадағы жұмыс
1942 жылы Эллен Ильич үш баласы – Иван, Александр және Майклмен бірге нацистердің еврейлерге жасаған қудалауынан қашып, Австрияның Вена қаласынан Италияның Флоренция қаласына көшті. Ильич Флоренцияда орта мектепті бітіріп, содан кейін Флоренция университетінде гистология және кристаллографияны оқыды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрияға оралуды үміттене отырып, ол Зальцбург университетінде ортағасырлық тарих бойынша докторантураға түсті. Кейін ол аталарының тілі – хорват тілін, содан кейін ежелгі грек және латын тілдерін, одан бөлек португал, хинди, ағылшын және басқа да тілдерді үйренді. Пуэрто-Рикода Ильич Эверетт Раймермен танысып, екеуі «білім беру» саласындағы жетекшілер ретінде өздерінің қызметтерін талдауға кірісті. 1959 жылы ол Оңтүстік Американы жаяу және автобуспен аралап шықты. Ильичтің университеттегі қызметі 1960 жылы епископтар Джеймс Эдвард Макманус пен Джеймс Питер Дэвис қатысқан даудың нәтижесінде аяқталды. Епископтар губернатор Луис Муньос Марин мен оның Халықтық Демократиялық партиясын аборт және ажырасу мәселелеріндегі ұстанымдары үшін сынады және өздерінің қарсыласы католик партиясын құрды. Кейін Ильич өзінің наразылығын былай түйіндеді: Тарихшы ретінде мен бұл американдық дәстүрге – шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне қайшы келетінін көрдім. Саясаткер ретінде мен католиктер қатарында мағыналы платформа құруға жеткілікті күш жоқ екенін және Макманус партиясының сәтсіздігі Пуэрто-Рико шіркеуінің әлсіз беделіне зиян келтіретінін болжадым. Теолог ретінде мен шіркеудің әрқашан Ілгі хабардың жарығында әділетсіздікті айыптауы керек деп санаймын, бірақ ешқандай саяси партияны қолдауға құқығы жоқ. Ильич Макманустың барлық дін қызметкерлеріне губернатор Муньоспен тамақтануға тыйым салған тікелей бұйрығына бағынбағаннан кейін, Макманус оған университеттегі лауазымын тастап кетуді бұйырды, оның қатысуын «Понсе епархиясы мен оның мекемелеріне қауіпті» деп сипаттады. «1960-шы жылдардың соңы мен 1970-шы жылдардың басында CIDOC Американың барлық жерінен келген зиялы қауым үшін жартылай тіл мектебі және жартылай тегін университет болды». Бірақ ол өзін дін қызметкері ретінде сақтап, кейде жеке месса өткізді. 1970-ші жылдары Ильич Франциядағы солшыл зиялылар арасында танымал болды, оның диссертациясы әсіресе Андре Горцпен талқыланды. Алайда, оның ықпалы 1981 жылы Франсуа Миттеран сайланғаннан кейін төмендеді, себебі француз солшықтары үкіметті бақылауға алған кезде Ильич тым пессимистік деп есептелді. Өмірінің соңғы күндерінде ол М.К. Гандидің кеңесшісі және үнді экономистерінің бірі Дж.С. Кумараппаның, әсіресе оның «Тұрақтылық экономикасы» атты кітабының үлкен ықпалында болғанын мойындады. Ильич өзін анархист деп ешқашан атамаса да, ол солшыл анархистік айналымдардағы ірі тұлғалармен, атап айтқанда Пол Гудманмен және мектепсіз білім беруді жақтаушы Джон Холтпен тығыз байланыста болды. Гудман «Deschooling Society» еңбегінде Ильичті өзінің ойлауын қайта қарастыруға «радикалды түрде міндеттегені» туралы жазған, ал Ильичтің 1990-шы жылдардағы Дэвид Кейлимен сұхбатында оны үлкен құрметпен сипаттаған: Мен Гудманды қатты жақсы көретінмін, бірақ бастапқыда емес. 1951 жылы Нью-Йоркке жаңадан келген жиырма алты жасар жігіт ретінде мен қоғамдық пікірталасқа қатыстым. Сол кезде бұл ерекше адам келіп, өзін ұсыну тәсілімен барлығын таң қалдырды. Мен сол кезде Вашингтон Хайтс ауданындағы балалармен бірге тұрып, бірден бір нәрседен бейхабар болдым. Бұл жігіт Нью-Йорктегі барлық заттарды дереу заңсыз деп жариялау туралы ұсынысын мұқият жасады, өйтпесе Нью-Йорк қаласында бірнеше жыл ішінде өмір сүру мүмкін болмайды. Ол жақында ересектердің жеке өміріне мемлекет араласпауы керек деген заң қабылдауға үлкен үлес қосты. Мен қатты таңғалдым! Мен оның өмірінің соңғы жылдары менен бірге Куернавакада көп уақыт өткізетінін және үш-төрт жыл ішінде жақсы дос болатынымызды ешқашан ойламаған едім. Мен Гудманды мен білетін ең ұлы ойшылдардың бірі деп санаймын, сондай-ақ, мейірімді, әсерлі адам.
As a historian, I saw that it violated the American tradition of Church and State separation. As a politician, I predicted that there wasn't enough strength in Catholic ranks to create a meaningful platform and that failure of McManus's party would be disastrous on the already frail prestige of the Puerto Rican Church. As a theologian, I believe that the Church must always condemn injustice in the light of the Gospel, but never has the right to speak in favor of a specific political party. After Illich disobeyed a direct order from McManus forbidding all priests from dining with Governor Muñoz, McManus ordered Illich to leave his post at the university, describing his presence as "dangerous to the Diocese of Ponce and its institutions." "Throughout the late 1960s and early 1970s, CIDOC was part language school and part free university for intellectuals from all over the Americas." but continued to identify as a priest and occasionally performed private masses. In the 1970s, Illich was popular among leftist intellectuals in France, his thesis having been discussed in particular by André Gorz. However, his influence declined after the 1981 election of François Mitterrand, as Illich was considered too pessimistic at a time when the French Left took control of the government. During the last days of his life he admitted that he was greatly influenced by one of the Indian economists and adviser to M. K. Gandhi, J. C. Kumarappa, most notably his book, Economy of Permanence. While Illich never referred to himself as an anarchist in print, he was closely associated with major figures in left anarchist circles, notably Paul Goodman and unschooling advocate John Holt. Goodman is credited in Deschooling Society with having "radically obliged" Illich to revise his thinking and is described with great affection in Illich's 1990s interviews with David Cayley:
I loved Goodman very much, but not from the beginning. In 1951, as a twenty six year old man newly arrived in New York, I went to a public debate. This strange person arrived and fascinated everybody with his way of presenting himself. I was just then having my first experiences of sitting through cold turkey with neighbourhood kids from Washington Heights, and this guy carefully phrased his proposal that New York immediately decriminalize all substances you can ingest, because otherwise the city of New York would become an unlivable city within the next few years. He had recently played a major part in getting a law passed which recognized that the state should not interfere with the private activities of consenting adults. Well, I was shocked! I would not have suspected that within three of four years we would be good friends and that during the last part of his life he would spend considerable time with me in Cuernavaca. I consider Goodman one of the great thinkers I've known, and also a tender, touching person.
Тұлға
Иван Ильич өзін "саяхатшы паломник", "көшпенді яһуди және христиан паломнигі" деп атады. Ол Далмациядағы Брач аралындағы әже-шешесінің ескі үйінен кеткеннен бері ешқашан үйі болмағанын айтты.
Өлім
Иллих 2002 жылдың 2 желтоқсанында Германияның Бремен қаласында қайтыс болды. Оның соңғы қалауы орындалмады: жоспарлаған жаңа оқу орталығын құру барысында Болоньяда жақын серіктестерінің арасында көз жұмуды армандаған.
Философиялық көзқарастар
Ильич апофатикалық теология дәстүрін ұстанды. Оның өмірлік еңбегінің басты тезисі – батыс модернизмі христиандықты бұрмалап, батыс христиандығын жемқорлыққа ұрындырады. Жаңа өсиеттің қағидаларын мінез-құлық, борыш немесе заңдар ретінде шифрлеу және оларды шектеусіз институттандыру – бұл Ильичтің қазіргі батыс институттарын, соның ішінде білім беру, қайырымдылық және медицинаны талдауларында егжей-тегжейлі көрсеткен жемқорлығы. Ильич латын тіліндегі "Corruptio optimi quae est pessima" фразасын жиі қолданды, ол ағылшын тілінде "Ең жақсының жемқорлануы – ең жаман нәрсе" деп аударылады. Ильич Киелі кітаптағы Құдайдың адам түрінде көрінуі, яғни Инкарнация, әлем тарихының шешімді нүктесі болды деп сенді, ол махаббат пен білімге жаңа мүмкіндіктер ашты. Бірінші Жохан хатында айтылғандай, ол кез келген сенушіні кездесетін әрбір адамда Құдайдың бейнесін іздеуге шақырады. Дугальд Хайн мен Пол Кингснорт құрған, қазіргі қоғамның мифтерін қабылдамай, заманауилықты түсінуге көмектесетін жаңа оқиғаларды іздейтін шығармашылық мәдени қозғалыс – Dark Mountain Project, Иван Ильичтің идеяларынан шабыттанды.
Мектептен шығару қоғамы
Ильич 1971 жылғы «Deschooling Society» атты кітабымен көпшіліктің назарына ілікті, ол «заманауи» экономикадағы білім беру жүйесін радикалды түрде сынады. Институционалды білім берудің тиімсіздігіне мысалдар келтіре отырып, Ильич өзіндік басқаруға негіделген, мақсатты әлеуметтік қарым-қатынастармен қолдау көрсетілетін, икемді бейресми форматтағы білім беруді жақтады:
Universal education through schooling is not feasible. It would be no more feasible if it were attempted by means of alternative institutions built on the style of present schools. Neither new attitudes of teachers toward their pupils nor the proliferation of educational hardware or software (in classroom or bedroom), nor finally the attempt to expand the pedagogue's responsibility until it engulfs his pupils' lifetimes will deliver universal education. The current search for new educational funnels must be reversed into the search for their institutional inverse: educational webs which heighten the opportunity for each one to transform each moment of his living into one of learning, sharing, and caring. We hope to contribute concepts needed by those who conduct such counterfoil research on education—and also to those who seek alternatives to other established service industries.|author=|title=|source=
The final sentence, above, clarifies Illich's view that education's institutionalisation fosters society's institutionalisation, and so de institutionalising education may help de institutionalize society. Further, Illich suggests reinventing learning and expanding it throughout society and across persons' lifespans. Particularly striking in 1971 was his call for advanced technology to support "learning webs":
The operation of a peer matching network would be simple. The user would identify himself by name and address and describe the activity for which he sought a peer. A computer would send him back the names and addresses of all those who had inserted the same description. It is amazing that such a simple utility has never been used on a broad scale for publicly valued activity. According to a contemporary review in the Libertarian Forum, "Illich's advocacy of the free market in education is the bone in the throat that is choking the public educators." Yet, unlike libertarians, Illich opposes not merely publicly funded schooling, but schools as such. Thus, Illich's envisioned disestablishment of schools aimed not to establish a free market in educational services, but to attain a fundamental shift: a deschooled society. In his 1973 book After Deschooling, What?, he asserted, "We can disestablish schools, or we can deschool culture." In fact, he called advocates of free market education "the most dangerous category of educational reformers."
Мектептер арқылы жалпы білім беру мүмкін емес. Егер бұл қазіргі мектептер сияқты құрылған балама институттар арқылы жасалса, онда да мүмкін емес. Мұғалімдердің оқушыларға деген көзқарасының жаңаруы да, оқу құралдары мен бағдарламалық қамтамасыздардың (сыныпта немесе жатын бөлмеде) көбеюі де, тіпті педагогтың жауапкершілігін оқушыларының өміріне дейін кеңейту әрекеті де жалпы білім беруді қамтамасыз етпейді. Қазіргі жаңа білім беру арналарын іздеу, олардың институционалдық кері нұсқасын іздеуге ұласуы керек: әрбір адамның өмірінің әр сәтін оқу, бөлісу және қамқорлыққа айналдыру мүмкіндігін арттыратын білім беру желілері. Біз осындай зерттеулер жүргізетін және білім беру саласындағы баламаларды іздейтін адамдарға қажетті ұғымдарды ұсынуды үміттенеміз. Ильич оқуды қайта жаңартуды және оны қоғамның барлық деңгейіне, адам өмірінің соңына дейін таратуды ұсынды. 1971 жылы оның «оқу желілерін» қолдау үшін жоғары технологияны пайдалану туралы шақыруы ерекше көзге түсті:
Universal education through schooling is not feasible. It would be no more feasible if it were attempted by means of alternative institutions built on the style of present schools. Neither new attitudes of teachers toward their pupils nor the proliferation of educational hardware or software (in classroom or bedroom), nor finally the attempt to expand the pedagogue's responsibility until it engulfs his pupils' lifetimes will deliver universal education. The current search for new educational funnels must be reversed into the search for their institutional inverse: educational webs which heighten the opportunity for each one to transform each moment of his living into one of learning, sharing, and caring. We hope to contribute concepts needed by those who conduct such counterfoil research on education—and also to those who seek alternatives to other established service industries.|author=|title=|source=
The final sentence, above, clarifies Illich's view that education's institutionalisation fosters society's institutionalisation, and so de institutionalising education may help de institutionalize society. Further, Illich suggests reinventing learning and expanding it throughout society and across persons' lifespans. Particularly striking in 1971 was his call for advanced technology to support "learning webs":
The operation of a peer matching network would be simple. The user would identify himself by name and address and describe the activity for which he sought a peer. A computer would send him back the names and addresses of all those who had inserted the same description. It is amazing that such a simple utility has never been used on a broad scale for publicly valued activity. According to a contemporary review in the Libertarian Forum, "Illich's advocacy of the free market in education is the bone in the throat that is choking the public educators." Yet, unlike libertarians, Illich opposes not merely publicly funded schooling, but schools as such. Thus, Illich's envisioned disestablishment of schools aimed not to establish a free market in educational services, but to attain a fundamental shift: a deschooled society. In his 1973 book After Deschooling, What?, he asserted, "We can disestablish schools, or we can deschool culture." In fact, he called advocates of free market education "the most dangerous category of educational reformers."
Теңдес іздеу желісінің жұмысы оңай болар еді. Пайдаланушы өзін аты-жөнімен және мекенжайымен таныстырып, өзіне теңдес іздеп отырған қызметін сипаттаса болады. Компьютер оған сол сипаттаманы енгізгендердің аты-жөні мен мекенжайларын жіберер еді. Мұндай қарапайым құралдың қоғамдық тұрғыдан бағалы қызмет үшін кеңінен қолданылмауы таңғаларлық. «Либертариандық форумдағы» заманауи шолуда «Ильичтің білім берудегі еркін нарықты қолдауы – қоғамдық білім берушілерді тұншықтыратын кедергі» делінген. Алайда, либертариандардан айырмашылығы, Ильич тек мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерге ғана емес, сонымен қатар мектептерге де қарсы. Осылайша, Ильичтің мектептерді тарату туралы көзқарасы білім беру қызметтерінің еркін нарығын құруға емес, түбегейлі өзгеріске жетуге бағытталған: мектепсіз қоғам. 1973 жылы жарық көрген «Deschoolingден кейін не?» атты кітабында ол: «Біз мектептерді таратуға болады, немесе білім беру мәдениетімен күресуге болады» деді. Ол еркін білім беруді жақтаушыларды «білім беру реформаторларының ең қауіпті тобы» деп атады.
Universal education through schooling is not feasible. It would be no more feasible if it were attempted by means of alternative institutions built on the style of present schools. Neither new attitudes of teachers toward their pupils nor the proliferation of educational hardware or software (in classroom or bedroom), nor finally the attempt to expand the pedagogue's responsibility until it engulfs his pupils' lifetimes will deliver universal education. The current search for new educational funnels must be reversed into the search for their institutional inverse: educational webs which heighten the opportunity for each one to transform each moment of his living into one of learning, sharing, and caring. We hope to contribute concepts needed by those who conduct such counterfoil research on education—and also to those who seek alternatives to other established service industries.|author=|title=|source=
The final sentence, above, clarifies Illich's view that education's institutionalisation fosters society's institutionalisation, and so de institutionalising education may help de institutionalize society. Further, Illich suggests reinventing learning and expanding it throughout society and across persons' lifespans. Particularly striking in 1971 was his call for advanced technology to support "learning webs":
The operation of a peer matching network would be simple. The user would identify himself by name and address and describe the activity for which he sought a peer. A computer would send him back the names and addresses of all those who had inserted the same description. It is amazing that such a simple utility has never been used on a broad scale for publicly valued activity. According to a contemporary review in the Libertarian Forum, "Illich's advocacy of the free market in education is the bone in the throat that is choking the public educators." Yet, unlike libertarians, Illich opposes not merely publicly funded schooling, but schools as such. Thus, Illich's envisioned disestablishment of schools aimed not to establish a free market in educational services, but to attain a fundamental shift: a deschooled society. In his 1973 book After Deschooling, What?, he asserted, "We can disestablish schools, or we can deschool culture." In fact, he called advocates of free market education "the most dangerous category of educational reformers."
Қауымдық қарым-қатынас құралы
"Қоғамдық өмірді жақсарту құралдары" 1973 жылы, "Мектепсіз қоғам" жарық көргеннен екі жыл кейін жарияланды. Бұл жаңа еңбегінде Ильич бұрын білім беру саласында қолданған тақырыптарды кеңейтеді: мамандандырылған білімнің институционалдық деңгейге көтерілуі, индустриалды қоғамда технократтық элиталардың үстемдік рөлі және орташа азаматтың практикалық білімді қайтару үшін жаңа құралдарды жасау қажеттілігі. Ол былай деп жазды: "[Э]литалық кәсіби топтар денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы, үй салу және оқу сияқты негізгі адамдық қызметтерге қатысты 'радикалды монополияны' орнатып алды, бұл шаруа қоғамдарын олардың маңызды дағдылары мен білімінен айырған 'өмір сүруге қарсы соғысқа' әкелді. Көптеген экономикалық дамудың нәтижесі көбінесе адамның гүлденуі емес, 'модернизацияланған кедейлік', тәуелділік және адамдардың тозған механикалық бөліктерге айналатын бақылаусыз жүйе болып табылады". "Қоғамдық өмірді жақсарту құралдары" бүкіл әлемде назар аударды. Оның мазмұны француз әлеуметтік философы Андре Горц "Les Temps Modernes" журналында "Болашақты босату" деген тақырыппен жарияланды. Пайдаланушылар қауымдастығы жасап, қолдайтын құралдар туралы кітаптың идеясы жеке компьютердің алғашқы жасаушыларына, әсіресе Ли Фелсенштейнге елеулі әсер етті.
Медициналық Немезис
1975 жылы алғаш рет жарияланған "Медициналық Немезис" еңбегі, сонымен қатар "Медицинаның шектері" деп белгілі, Ильич қазіргі Батыс медицинасын жан-жақты сынап баптады. Ол соңғы онжылдықтарда өмірдің көптеген қиындықтары – мысалы, туу мен өлім сияқты жағдайлардың – медициналандырылуының көбінесе зиян келтіріп, көптеген адамдарды іс жүзінде өмір бойына науқасқа айналдыратынын дәлелдеді. Ол статистикалық мәліметтер жинақтап, дамысқан индустриалды қоғамда операциядан кейінгі жағымсыз әсерлер мен дәрілердің салдарынан туындаған аурулардың қаншалықты кең таралғанын көрсетті. Ол бұрын, бір ғасыр бұрын британдық медбике Флоренс Найтингейл (1820–1910) ғылыми тұрғыдан анықтаған иатрогендік ауру ұғымын кең жұртшылыққа таныстырды. Кейіннен басқа да ғалымдар осы пікірді қолдады.
Жақсы ниеттілердің ақыры
1968 жылы Америкааралық студенттік жобалар конференциясында (CIASP) сөйлеген сөзінде Ильич американдық Рим-католик миссионерлерінің, Бейбітшілік корпусының және оны Мексикаға шақырған CIASP сияқты ұйымдардың болуына қатысты күшті қарсылық білдірді. Иллич американдық "жақсылықты қалайтындардың" зиян келтіруі пайдадан артық екенін айтты. Оның пікірінше, американдықтар Латын Америкасына турист ретінде немесе студенттер ретінде саяхаттағандары жөн, әйтпесе өз елдерінде қалып, кем дегенде не істеп жатқандарын білгені абзал.