Кіріспе

Ведель - Германияның солтүстігіндегі Шлезвиг-Гольштейн провинциясындағы Пиннеберг округінің қаласы. Ол Эльбаның оң жағалауында, шамамен Елмшорнның оңтүстігінде және Гамбургтің батысында орналасқан.

Құрылтай және орта ғасырлар

Ведл туралы алғашқы белгілі жазба 1212 жылы "Ведлден келген бауырлар" куәгерлер ретінде аталып кеткен құжатта. Алайда бұл атау түпкілікті емес және осы атаумен басқа жерде орын болған-болмағаны белгісіз. Мұнда табылған тарихи дәуірге дейінгі және ертедегі артефакттер бұл жердегі ерте қоныстанудың куәсі болып табылады. Атауы "су жағалауы" дегенді білдіреді, бұл жерде судың өтуі керек жерді анықтайды, бұл жағдайда "Wedeler Aue", маңызды жергілікті сауда жолында кедергі болған кішкентай бұлақ. Ведельге қатысты алғашқы нақты және нақты сілтеме Шауенбург графының құжаттарында, ол 17-ғасырдың аяғына дейін аймақты басқаратын төменгі саксон аристократиясының мүшесі. Шауенбургтер қамалы 1311 жылы салынған және Хацбург деп аталатын, ол қазіргі кезде Ведельге жақын шағын ауыл болып табылатын Холмда орналасқан. Сол жылы Шауенбург пен Холштейн Пиннеберг графтары Адольф VI Гамбург қаласын басқарушыларға Гатцбургтен ешқандай зиян келтiрмейдi деп уәде еткен бейбiт шартқа қол қойды. Жылдар өте келе қамалдың маңызы азайып, ол құрып кетті. Сол ғасырдың соңында Шоуенбургтер жақын маңдағы Пиннеберг қаласына көшіп барды. Қамалдың өзі XVIII ғасырдың басына дейін тұрды. XIV ғасырдың бірінші жартысынан бастап қол жетімді құжаттарда Веделде диірмен мен шіркеу туралы айтылған.

Өгіз саудасы

Ведельдегі бұқалар базары Солтүстік Германиядағы ірі қара малдың ең маңызды базарларының біріне айналды. Мал сатушылар ірі жүк көліктерін бүкіл Ютландиядан алып келіп, малдарын (әсіресе өгіздерді) осы жерге сатты. Ертедегі әскерлер саудагерлер жасаған оңай жолды пайдаланып, оны Армия жолы деп те атады. Роландтың Ведель мүсіні - қала базар алаңында тұрған жергілікті ескерткіш. Роландтың бейнесі Германияның көптеген жерлерінде қалалардың ақсүйектерден тәуелсіздігін нығайту символы ретінде танымал болды. Ведельде Роланд нарықтағы әділдікті білдірді және оның бақылауында сату келіссөздерін жүргізу немесе дауларды шешу дәстүрлі болды. 1450 жылы мұнда тұрғызылған алғашқы Роланд қарапайым ағаш мүсін болған. Бүгінде қалада тұрған Роланд 1558 жылы Шоуенбург пен Холштейн Пиннебергтің графы Отто IV тапсырысымен көтерілген деп есептеледі және Бюкебург құмтасынан жасалған. Бұл аймақтағы басты сауда орталығы Эльба өзенінің арғы жағында орналасқан. Мал батыстан келген сатып алушыларға, сондай-ақ Фландриядан келген саудагерлерге сатылатын. Көктемгі базарда бірнеше апта бойы 30 мыңға жуық ірі қара мал сатылатын. 17 ғасырда Ведльде едәуір қақтығыстар болды, ал өгіз саудасының құлдырауы Отыз жылдық соғыс (1618-1648) басталғаннан кейін басталды. Өңір соғыспен қираған, сырттан келген үнемі шабуылға ұшырағандықтан, тұрғындардың өмірі қиындаған. Соғыс дәуірінің егжей-тегжейлі сипаттамалары 1607 жылы Гамбургтің көршілес ауданы Оттенсенде туған ақын, дін қызметкері және теолог Иоганн фон Ристтің жазбаларында кездеседі. 1635 жылы жақсы білімді теолог жергілікті шіркеудің пасторы болды. Ведльде ол оқуын жалғастыратын және сол кездегі көрнекті ақындар мен ғалымдармен байланысын жалғастыратын орын тапты. Ол көпшілік пен діни тақырыптарға арналған көптеген еңбектер жазды, соның ішінде поэзия, драма, уағыздар, қоғам мен әдебиет туралы очерктер жазды. Олардың көбі соғысқа қарсы сын шығармалар болды. Ол сол кездегі басқа да көрнекті неміс ақындарымен бірге жұмыс істеп, неміс тілінің тұтастығын сақтауға тырысқан Elbschwanenorden тобын құруға көмектесті. 1667 жылы қайтыс болғаннан кейін ол әдеби мұра қалдырды.

Даниядан Германияға дейін

Соңғы Шауенбургтің графы Эрнст 1622 жылы қайтыс болып, аймақты Дания королі Кристиан IV-ге қалдырды. Бұл жерде 17-18 ғасырлар індеттер, өрттер мен соғыстармен ерекшеленді. Бұл аймақты бірнеше рет індет жайлаған, ал Ведель бірнеше рет өртеніп кеткен. 1848 жылы Шлезвиг-Гольштейннің үлкен неміс халқы, соның ішінде Ведель, Данияның билігіне қарсы көтеріліп, жаңадан пайда болған неміс федерациясына қосылуды мақсат етті. 1864 жылы Пруссия мен Австрия әскерлері аймақты басып алып, екі ғасырдан астам уақыттан бері Данияның билігін жойды. Қоғамның дамуы, қала әкімі сайлауы, мектептер құру, индустрияландыру және сауданың жаңартылуы. Иоганн Дидрих Моеллер компаниясы (бүгінгі Möller Wedel International) 1864 жылы құрылды және офтальмология мен хирургиялық микроскоптар бойынша маманданды. Сонымен қатар, сыра мен брент-вайн (шараптың дәмдеуіштері) саудасы да өркендеп, ағаш өсіру залы құрылды. 1875 жылы қала кеңесі 1669 тұрғыны бар Ведельге қала мәртебесін сұрады. 1877 жылы Шлауаға атыс фабрикасы салынды, бірақ ол бір жылдан кейін жарылып, өртенді. 1883 жылы темір жол желісін салу қант өңдеу зауытының және Германияның Вакуум компаниясының дамуына ықпал етті. Халық саны үнемі өсіп, негізінен Польшадан келген жұмысшы иммигранттар қауымы қалыптасты. Жас қала ғасырдан кейін қоғамдық кітапхана мен мұражайдың құрылуымен мәдени жағынан да өсті.

ХХ ғасырдың басында

1909 жылы Ведель мен Шулау бір-біріне айналып, Шулау Веделге біріктірілді. Даму электр стансасының құрылысымен жалғасты, 1930 жылы аурухана салынды. Еліміздің қалған бөлігіндей, қалада да дағдарыс қатты болды. Бірнеше ірі фирма құлдырап кетті: қант өңдеуші 400-ге жуық жұмысшыны жұмыстан босатты, жалпы жұмыссыздық жоғары болды, халықтың 20% -дан астамы мемлекеттік қолдаумен өмір сүрді. Бұл жағдай Ведельдегі саяси өмірге әсер етті. 1929 жылдан бастап саяси кездесулер саны айтарлықтай өсті. Әсіресе, экстремистік партиялар қоғамдық шерулер мен бұқаралық жиналыстар арқылы қаладағы саяси ахуалды анықтады. Бұл жиі зорлық-зомбылық оқиғаларға әкеліп соқты. Содан кейін нацистер бүкіл Германиядағыдай Ведельде билікті қолға алды. Нацистер маңызды әкімшілік орындарды иеленді. Нацистер келгенге дейін өте көп өкілдікке ие болған Ведэльдегі СПД және КПД жұмысшы партиялары тыйым салынды және уақытша қарсылыққа түсті. Олардың көптеген мүшелері тұтқындалып, концлагерлерде жылдар бойы болды. 1930 жылдары қала көрінісінің ең маңызды құрылымдық өзгеруі - Бахнхофштрасседегі жаңа қалалық ғимарат, Восхагендегі тұрғын үй құрылысы, Нордшлезвиг қонысы және Милих қонысы. 1939 жылы Ведель өзінің үшінші құрметті азаматы болды. Бірінші құрмет азамат, көп жыл қала әкімі, екіншісі - кедейлерге қызмет көрсететін дәрігер болған соң, бұл құрметке тіпті Ведель аймағынан тыс жерде танымал болған суретші Рудольф Хоекнер ие болды. Сол уақытта Ведель тұрғындары тағы бір атақты Ведель бургерінің туған үйіне тақташа орнатуды қалады. Бірақ, нацистік режим кезінде Эрнст Барлахты құрметтеу қажет емес еді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1943 жылдың наурыз айында Корольдік әуе күштері бомбалаушы шабуылы қаланы қиратып жіберді, өйткені Ведельдегі үйлердің 70% -ға жуығы зақымдалды немесе жойылды. Нейенгаме концентрациялық лагерінің қосалқы лагері (No. 1541 Wedel) қала маңында орналасқан. 1944 жылдың 13-27 қыркүйегінде бес жүзден астам венгр және чех еврей әйелдері мұнда ұсталып, жерлерді тазартып, шаруалар жұмысына мәжбүр болды. Кейін әйелдер Гамбургтегі Эйдельштедт лагеріне депортацияланды. Бірнеше аптадан кейін, 1944 жылдың 17 қазанында Нойенгамм қосалқы лагері қайта ашылды және 500 адам, көбінесе поляк, голланд және совет тұтқындары танкіге қарсы кедергілерді қазуға пайдаланылды.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейін Германияның бұрынғы аумақтарынан батысқа қарай босқындар ағылып, бомбалаудан туындаған проблеманы күшейткен қатаң тұрғын үй тапшылығы пайда болды. 1947 жылғы санақтан Wedel-де 7902 жергілікті тұрғындар мен 6500-ден астам босқындар тұрғаны көрінді. Қала босқындар мен басқа да үйсіздерді біріктіруге көмектесу үшін тұрғын үй құрылысының ауқымды бағдарламаларын, соның ішінде казармалық қоныстар салуды қолға алды. Жоспар бойынша әр адамға тұрғын үйге рұқсат етілді. 1954 жылы елдегі ең ірі және ең ауқымды қайта құру жобасы басталды. Эльбочуфердің бақша қалашығының құрылысы. 1962 жылы 1200 пәтер және 500-ден астам қатарлы үйлер пайда болды. Қала тез өсіп, жаңа бизнес тарта бастады. Ведельдегі танымал жер - 1952 жылы келуге келетін кемелерді қарсы алу үшін құрылған Ведель Шулау Вилкомм Хёфт немесе Қабылдау нүктесі. Гамбургте 1960 жылы Яхт клубы құрылды. 1962 жылы және 1976 жылы үлкен тасқындық бұрғылар Веделге жетті. 1978 жылы қорған ретінде бөгеттер салынып, қоршаған батпақтар әдемі жаяу жүргіншілерге арналған жолдарға айналды.

Инфрақұрылым

Қазіргі уақытта Ведельде 34000-ға жуық адам тұрады және оның мәдени өмірі жан-жақты дамыған. Ведельде екі мұражай бар, олар Эрнст Барлахтың туған үйі және қалалық мұражай. Сонымен қатар жақсы әуесқой театр және өнер, шоу, кабаре және концерттер көруге арналған театр кемесі. Сонымен қатар барлық мектептер бар, соның ішінде жекеменшік Колледж Ведель (FH Wedel) және жекеменшік күндізгі кәсіптік мектеп Физикалыш Технише Лехрансталт Ведель (PTL Wedel). Жоғары оқу орындарынан басқа 3 орта мектеп бар: Иоганн Рист гимназиясы (JRG), Gebrüder Humboldt Schule (GHS) және Ernst Barlach Gemeinschaftsschule (EBG). Сонымен қатар үш бастауыш мектеп бар: Альтштадтсшуле, Моорвегсшуле және Альберт Швайцер Шшуле. Онда өте жақсы жабдықталған кітапхана, ересектерге білім беру орталығы және музыка мектебі бар. Ведель - тарихи Hærvejen-дің солтүстікке қарай Виборгқа (Данияда) алып баратын бір соңы. Бүгінде бұл халықаралық жол ұзақ қашықтыққа велосипедпен жүру жолы (Еуро Вело 3-жолының шағын бөлігі және жаяу жүру жолы) болып табылады.

Спорт

Спорт Веделде өте белсенді рөл атқарады. Спорттың әр түрлі түрлері көптеген ашық спорт алаңдары мен жақсы күтіп-бапталған жабық спорт залдарында ойналады. Эльбаның бойындағы батпақты жерлерде орналасқан әдемі бөгеттер мен жаяу жүргіншілер жолдарын көптеген конькимен сырғанаушылар мен велосипедшілер пайдаланады. Ведельде бірнеше спорттық клубтар бар, соның ішінде футболдан - Веделер ТСВ және СК Космос Ведель, теннистен - ТК Ведель және ТК Ау Ведель, ал жүзуден - СГ Эльба Ведель. Осы салалар бойынша маңызды жарыстар мен жарыстар бірнеше жыл бұрын басталды. Қаланың басты клубтарының бірі - SC Rist Wedel. Ерлер баскетбол командасы АШК-да ойнайды. Әйелдер командасы 2-ші дивизионда ойнайды. Әйелдер баскетбол Бундеслигасы.

Көлік

Ведель темір жол станциясы қаланы Гамбургке қарай Гамбург S Bahn жылдам транзит пойыздарымен байланыстырады.