Кіріспе

Германияның Эйзенах қаласындағы Вартбург қамалы – бастапқыда орта ғасырда салынған қамал. Ол Германияның Тюрингия жеріндегі Эйзенах қаласының оңтүстік-батысында, тіктеу беткейде орналасқан. Бұл қамал Венгрияның Әйелі Сент-Элизабеттің туған жері, Мартин Лютердің Киелі кітаптың Жаңа өсиетін неміс тіліне аударған орны, 1817 жылғы Вартбург фестивалі өткен және аңызға айналған әншілер соғысының болған жері деп есептеледі. Вартбург Людвиг II-ге Нейшванштайн қамалын салуға шешім қабылдағанда үлкен шабыт берді. Вартбург Веймардан кейін Тюрингиядағы ең танымал туристік орын. Қазіргі таңда қамалдың 12-15 ғасырлардағы маңызды бөліктері сақталғанмен, ішкі кеңістігінің көп бөлігі 19 ғасырға дейін жаңартылған. 1999 жылы Вартбург қамалы өзінің көрнекті ортағасырлық сәулеті мен тарихи және діни маңызы үшін ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді.

Этимология

Қалдықтың атауы, әлдебір күзет мұнарасы – "Warte" сөзінен шыққан болуы мүмкін, бірақ дәстүр бойынша, қамалдың негізін салушы алғаш рет осы жерді көргенде: "Warte, Berg – du sollst mir eine Burg tragen!" ("Тұр, тау – менің қамалымды көтеріп жүресің!") деп айқайлаған екен. Бұл – тау (Berg) және қамал (Burg) сөздерімен ойнауға негіделген неміс тіліндегі әдемі ойын, сонымен қатар "күте" деген мағынадағы "warte" және күзет мұнарасын білдіретін "Warte" сөздерімен де байланысты.

Орналасқан жері

Вартабург Германияның Тюрингия штатындағы Айзенах қаласының оңтүстік-батысында, қалаға үстін қарап орналасқан. Бұл төбе – Тюрингия орманының бір бөлігі, оңтүстік-шығыста Мариенталға және солтүстікте Хёрсель аңғарына қарап тұрады. Хёрсель аңғары арқылы тарихи Виа Регия жолы өткен. Реннестайг жолы қамалдан оңтүстікке қарай аса жақын жерде орналасқан.

Тарих

Қаланың іргетасы шамамен 1067 жылы Тюрингия графы, Шауенбургтен шыққан Людовик Спрингер (Людвиг дер Спрингер), Франкониядағы Ринек графтарының туысы салған. Қазіргі Фрейбург қаласындағы ірі бауырлас қамалы – Нойенбургпен бірге Вартбург өзінің дәстүрлі жерлерінің шеткі шекараларын қорғады. Людовик Спрингердің өз жерінен топырақ әкеліп, төбеге тастағаны айтылады, себебі ол жер оның иелігінде болмаған, осылайша қамал оның жерінде салынғанын мойындағысы келді. Қамал туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1080 жылы Мерсбург епископы Бруноның «Саксон соғысы» («De Bello Saxonico») еңбегінде, Вартберг деп аталып келген. Инвеституралық дау кезінде Людовиктің адалдары Германия королі Генрих IV-тің әскери жасағына шабуыл жасады. Граф саль әулетінің қатал қарсыласы болып қалды, ал әулеттің жоғалуынан кейін оның ұлы Людовик I 1131 жылы жаңа неміс патшасы Лотар Суплинбургтің қаулысымен Тюрингия ландгравының мәртебесіне көтерілді. 1172 жылдан 1211 жылға дейін Вартбург Германиядағы ең маңызды князьтердің сарайларының бірі болды. Герман I Вальтер фон дер Фогельвейде және Вольфрам фон Эшенбах сияқты ақындарды қолдады, солардың ішінде Вольфрам фон Эшенбах 1203 жылы «Парциваль» өлеңінің бір бөлігін осы қамал ішінде жазды. Вольфрам фон Эшенбах, Альбрехт фон Халберштадт (Овидийдің аудармашысы) және тағы да көптеген адамдар 1206/1207 жылдары қатысқан деседі. Бұл оқиға туралы аңызды кейін Рихард Вагнер «Таннхаузер» операсында пайдаланды. Төрт жасында Венгрияның әйгілі Елизаветасы анасы тарапынан Вартбургке Тюрингия ландгравы Людвиг IV-нің әйелі болу үшін тәрбиеленуге жіберілді. 1211 жылдан 1228 жылға дейін ол қамал ішінде өмір сүрді және қайырымдылық қызметімен танымал болды. 1221 жылы Елизавета Людвигке үйленді. 1227 жылы Людвиг крест жорығында қаза тапты, ал ол өзінің рухани кеңесшісі Конрадпен Марбургке кетті. Елизавета 1231 жылы 24 жасында қайтыс болды және өлімінен бес жыл өткен соң Рим католик шіркеуінің қасиеттісі ретінде қанағаттандырылды. 1247 жылы Генрих Распе, оның әулетінен шыққан Тюрингияның соңғы ландгравы және Германияның анти-патшасы Вартбургте қайтыс болды. 1925 жылы түрме қабырғасында Фриц Эрбеге тиесілі қолтаңба табылды. Келесі ғасырларда қамал, әсіресе отыз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, билеуші отбасы үшін пана ретінде пайда болғаннан кейін, уақытымен тозығы жетіп, қолданыстан шықты. Бір кезде Вартбургтің ЮНЕСКО мұрасы ретіндегі мәртебесі Маркушльдің жанындағы Милмесбергке биік жел турбиналарын салу жоспарларымен қауіпке ұшырады. Алайда 2013 жылдың қараша айында инвестор турбиналарды салудан бас тартты, ал аймақтық жоспарлау жаңартуы бойынша Вартбургтің көрінісінде мұндай құрылыстар салуға тыйым салынды.

Бүгін

Вартабург – танымал туристік орын, Веймардан кейін Тюрингиядағы ең көп талданған жер. АҚШ-тың 42-ші президенті Билл Клинтон 1998 жылдың 14 мамырында Германияға жасаған мемлекеттік сапары барысында Вартабург сарайына, сондай-ақ Бах үйіне сапар шекті.

Мұра

Ғасырлар бойы Вартбург неміс тарихындағы және христиан дінінің дамуындағы маңыздылығы үшін Германияның ішінде және сыртында көптеген адамдар үшін қасиетті сапар орыны болған. Бірнеше жер (әсіресе лютерандар құрған АҚШ қалалары) және жергілікті автомобиль маркасы Вартбургтің атымен аталып кеткен. Айова штатындағы Вартбург колледжі Мартин Лютердің қамалға паналағандығын еске алу үшін, сондай-ақ колледждің орманды жерде орналасқандығы мен Тюрингия тарихына байланысты осылай аталған. Сондай-ақ Айова штатындағы Вартбург теологиялық семинариясы Вартбург қамалының құрметіне аталған. Висконсин лютеран семинариясының басты комплексі Вартбургке ұқсас. Вартбург округі қамалдың атымен аталыпты, бірақ Вартбург округ шегінен тыс жерде орналасқан. Бастапқыда округ құрамында болған Эйзенах қаласы 1998 жылы kreisfrei ("округқа бағынбаушы") мәртебесін алды.