Кіріспе

Ибни Умар Махамат Салех (31 желтоқсан 1949 жылы туған, 2008 жылы ақпанда жоғалған) - Чадтың саяси қайраткері және оппозиция басшысы.

Ерте өмір және білім

Салех Чадтың Бильтин қаласында дүниеге келген. Ол шығыс Чадтағы Вади Фира аймағынан шыққан және Маба этносының мүшесі. Ол Франциядағы Орлеан университетінде ғылым (математика) мамандығы бойынша білім алып, 1978 жылы докторлық дәрежесін алды. Ол FEANF (Францияда қара африкалық студенттер федерациясы) атты студенттік қозғалыстың және ФРОЛИНАТ деп аталатын Чадтағы алғашқы көтеріліс қозғалысының жетекшісі болды. Сонымен қатар ол Франция, Алжир, Нигер, Чад (Нджамена университетінде) математика профессоры және зерттеушісі болды.

Үкімет

Хиссен Хабре президенті кезінде (1982-1990) Ибни Умар мал шаруашылығы, жоғары білім, ғылыми зерттеулер және ынтымақтастық және жоспарлау министрі (1982-1990) болды, ал оның мұрагері Идрис Деби кезінде ол Чад университетінің ректоры болды және министрлік лауазымдарды жалғастырды (Ынтымақтастық 1991-1994). Салех 1993 жылы "Еркіндіктер және даму партиясы" (Parti pour les Libertés et le Développement, PLD) атты саяси партия құрды. 1994 жылы 17 мамырда Деби оны жоспарлау және ынтымақтастық министрі лауазымынан босатты.

Еркіндіктер және даму партиясы

2008 жылдың ақпанына дейін Ибни Омар Махамат Салех PLD бас хатшысы, сондай-ақ 21 партияны біріктіретін Конституцияны қорғау үшін саяси партиялардың үйлестіруінің (CPDC) бас хатшысы және өкілі болды. Ол 2001 жылдың мамыр айында өткен президенттік сайлауда ПЛД кандидаты болды; сайлаудың әділдігі, оны қазіргі президент Идрис Деби жеңді, Салех пен басқа да оппозициялық кандидаттар қызу таласты. Салех осы уақытта тұтқындалған. Ол 2002 жылғы парламент сайлауын, 2005 жылғы конституциялық референдумды және 2006 жылғы президенттік сайлауды бойкотты, өйткені процестердің еркін және әділ болатынына жеткілікті кепілдіктер жоқ деп айтты.

Тұтқындалу және жоғалу

2008 жылы 3 ақпанда Нджаменада үкіметтік күштер мен көтерілісшілер арасындағы шайқас кезінде Салехті белгісіз әскерилер, болжам бойынша президент сақшылары тұтқындады. Бір аптадан кейін Салехтің тұтқындалуы мен қайда ұсталғаны туралы ақпарат берілмеді. Салехтің бір туысы Салехтың біраз уақыттан бері қатты ауырып жүргенін айтып, оған дәрі-дәрмек, азық-түлік және киім-кешек әкелуді үміттенетінін білдірді. 27 ақпанда Салехтің қайда екені немесе жағдайы туралы әлі де ақпарат жоқ болған кезде, оның әйелі Франция президенті Николя Саркозидің әйелі Карла Брунимен кездесті. Президент Саркози өзінің әріптесі Идрис Дебиден онымен кездесуді өтінді, бірақ 28 ақпанда ол Дебимен кездесуден бас тартты. Салехпен бірге тұтқындалған оппозициялық лидер Нгарлежи Йоргонгар 2008 жылдың 6 наурызында Салехтің тұтқында болған кездегі емделудің салдарынан қайтыс болғаны мүмкін деп сенетінін айтты. Yorongar-дың айтуынша, Салехті қатты ұрып-соқты, оның пікірінше, егер ол осындай емделуден аман қалса, бұл керемет болар еді. Ол француздарды жағдайдың шындығын ашу үшін жұмыс істеуге шақырды. Салехтің туысы бұл кезде оның отбасы әлі күнге дейін ешқандай ақпарат алмағандығын және олар қатты уайымдап отырғанын айтты. Салех төрт баланың әкесі. Үш француз математикалық қоғамы, SFdS, SMAI және SMF 2009 жылы оның есіне Ибни Умар Махамат Салех сыйлығын құрды. Le Média [fr] онлайн газетінің 2020 жылғы тергеуіне сәйкес, Agence nationale de sécurité-дің сол кездегі атқарушы директоры Махамат Исмаиль Чайбо [fr] 2008 жылдың 3 ақпанында түнде қатты соққыға ұшыраған, бірақ тірі болған Ибни Салехті Нджаменаның Фарча ауданындағы камерадан президент сарайына, қаланың орталығына көшірді. Сол жерде президент Идрис Деби Салехты ауруханаға жіберуге рұқсат бермеу арқылы оны жасырып қалады. Сол түні Салех қайтыс болды; сол сәттен бастап Салехтің қайда екені туралы ресми пікір: .

Тергеу комиссиясы

2008 жылдың 17 наурызында CPDC коалициясы Салехты босатуды және мәселені тексеру үшін үкімет құрған комиссиядан гөрі "нағыз халықаралық және нағыз тәуелсіз тергеу комиссиясын" құруды талап етті. 2 сәуірде бұрынғы комиссияның орнына жаңа және тәуелсіз комиссия құрылды. Комиссия 1500-ден астам адамның, соның ішінде жоғары лауазымды адамдардың және Чад президенті өзінің куәліктерін тыңдады; оның есебі Дебиге 2008 жылдың 5 тамызында тапсырылды және бір айдан кейін 3 қыркүйекте жарияланды. Бұл баяндамада Салехты армия 3 ақпанда Нджаменадағы үйінен тұтқындағаны туралы қорытынды жасалды, бірақ дәлелдердің жоқтығына байланысты оған не болғаны туралы қорытынды жасауға болмайды, "біз оны өліп қалды деп ойлаймыз" деп атап өтті. Комиссия сонымен қатар Йоргонгардың куәлігіне күмән келтірді. Баяндама жарияланғаннан кейін оның ұлы Мохамед Салех оны "пародия" деп айыптап, Деби Салехтің өліміне жауапты деп мәлімдеді. Мұхамед Салехтің айтуынша, Деби Республикалық гвардияға Салехті тұтқындауға бұйрық берді, содан кейін оны президент сарайына алып барып, азаптап өлтірді. Мұхаммед Салех биліктен әкесі Мәуленнің денесін отбасына беруді талап етті. Бірнеше француз депутаттары мен сенаторлары, атап айтқанда, Жан-Пьер Суэр, Орлеан аймағының сенаторы, Ибни Салех докторлық дәріс алған жерде, француз үкіметін 2008 жылдың ақпан айында Франция әскери интервенциясына қатысты құжаттарды жариялауға қысым жасады, ол кезде Франция өз әскерлерін Чадта орналасқан үкіметті тазарту үшін қолданды. Дегенмен Франция үкіметі Дебидің командасын айыптайтын дәлелдерді жарияламайды, әсіресе Франция 2013 жылдың қаңтар айында Малидегі көтерілісшілерге қарсы шабуылға Чадтан көмек сұрап отыр. 2017 жылы Франция қорғаныс министрі тергеуді жүргізген судьялар сұраған құжаттарды құпиялылықтан шығарғанын мәлімдеді.