Омар Бонго Ондимба: Габон саяхатшысының өмірі мен саясаты

Кіріспе

Габондық саясаткер (1935–2009)

Омар Бонго Одинба (туған Альберт Бернард Бонго; 30 желтоқсан 1935 – 8 маусым 2009) – Габонның екінші президенті, ол 1967 жылдан 2009 жылғы өліміне дейін, шамамен 42 жыл бойы елді басқарды. Бонго 1960 жылдары Габонның алғашқы президенті Леон М'баның басшылығымен жас чиновник ретінде маңызды лауазымдарға жол ашты, ал 1966 жылы вице-президент болып сайланды. 1967 жылы М'баның қайтысынан кейін ол елдің екінші президенті болды. Бонго 1990 жылға дейін Габон Демократиялық партиясының (PDG) бірпартиалық жүйесін басқарды. Содан кейін, халықтың қысымына көніп, Габонға көппартиялық саясатты енгізуге мәжбүр болды. 1990 жылдардың басында оның үстемдігіне қарсы күшті оппозиция болғанына қарамастан, ол сол кездегі негізгі оппозиция көшбасшыларын өз жағына тарту арқылы билігін нығайта алды. 1993 жылғы президенттік сайлау өте даулы болды, бірақ ол қайта сайланды және 1998 және 2005 жылдары да жеңіске жетті. Оның парламенттегі көпшілігі артып, әр сайлауда оппозицияның ықпалы әлсіреп бара жатты. 2008 жылдың ақпан айында Куба басшысы Фидель Кастро отставкаға шыққаннан кейін, Бонго әлемдегі патша емес, ең ұзақ билік еткен басшы атанды. Өліміне дейін ол патша емес билікте ең ұзақ қызмет еткендердің бірі болды. Бонгоның өзінің, отбасының және жергілікті элитаның мүддесін қорғағаны үшін, Габон мен халқы үшін емес, сынға ұшырады. Мысалы, француздық «жасыл» саясатшы Ева Жоли, Бонгоның ұзақ билік кезінде мұнай есебінен жан басына шаққандағы ЖІӨ Африкадағы ең жоғары деңгейлердің біріне жеткеніне қарамастан, Габонда жылына бар болғаны 5 шақырым автокөлік жолы салынды және 2009 жылы ол қайтыс болған кезде де нәрестелердің өлім-жітімі көрсеткіші әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды деп мәлімдеді. 2009 жылдың маусымында Бонго қайтыс болғаннан кейін, оның әкесі ұзақ жылдар бойы маңызды министрлік қызметтерді тапсырған ұлы Али Бонго сол жылдың тамызында оның орнына сайланды.

Ерте өмір

Он екі бауырластың ең кішісі Альберт Бернард Бонго 1935 жылдың 30 желтоқсанында Француз Экваторлық Африкасының Левай қаласында (кейін Бонговиль деп аталды) дүниеге келді. Бұл қала қазіргі Габонның оңтүстік-шығысында, Конго Республикасымен шекараға жақын, Хоу Огуэ провинциясында орналасқан. Ол кішкентай Батеке этностық тобының мүшесі еді. 1973 жылы ислам дініне кіргеннен кейін ол өзінің атын Ел-Хадж Омар Бонго деп өзгертті. Бразавильде (сол кезде Француз Экваторлық Африкасының астанасы) бастауыш және орта білімін аяқтағаннан кейін, Бонго Пошта және телекоммуникация мемлекеттік қызметінде жұмыс істеді, содан кейін француз әскеріне қабылданып, әуе күшінде екінші лейтенант, кейін бірінші лейтенант болып Бразавиль, Банги және Форт-Ламиде (қазіргі Чадтың Н'Джамена қаласы) қызмет етті. Ол капитан шындығында зейнетке шықты.

Төралқа алдындағы қызмет

1960 жылы Габон тәуелсіздік алғаннан кейін Альберт Бернард Бонго саяси мансабын бастады, президент Леон М'баның басшылығымен бірнеше лауазымды жылдам өңкейді. Бонго 1961 жылғы парламент сайлауында М. Сандугутты Haut Ogooué аймағында қолдады, өзі сайлауға түспеуді жөн көрді; Сандугут сайланып, Денсаулық сақтау министрі болды. Бонго біраз уақыт Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді, 1962 жылдың наурыз айында Президент кабинетінің директорының орынбасары болып тағайындалды; жеті айдан кейін директор болып тағайындалды. 1964 жылы 20 ғасырдағы Габондағы жалғыз төңкеріс талпынысы кезінде М'ба ұрланды, ал Бонго Либревильдегі әскери лагерьде ұсталды, бірақ М'ба екі күннен кейін билікке қайта келді.

Франциямен қарым-қатынастар

Француз мәдениеті, экономикасы және саясаты Африкадағы Габон елінде ұзақ жылдар бойы үстемдік құрды. Францияның отаршылдық дәуірдегі бақылауы 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Габон басшылығының Парижбен тығыз қарым-қатынас орнатуымен алмастырылды. Африка құрлығын жақсы білетін француз журналисі «Габон – неоколониализмнің ең шектен тыс, тіпті карикатураға айналған мысалы. Бонгоның халықаралық қатынастары мен істері Франциямен, ал демек Габонның Франциямен байланысымен анықталды. Габон «Франсафрика» аясында қалды. Мұнайға, әлемдегі белгілі уранның бес бөлігіне (Габон ураны Францияның ядролық бомбаларын жасауға қолданылды, оларды президент Шарль де Голль 1960 жылы Алжир шөлдерінде сынады), ірі темір және марганец кен орындарына, сондай-ақ көптеген ағаштарына байланысты Габон Франция үшін әрқашан маңызды болды. 1964 жылы бас көтерген сарбаздар оны Либревильде тұтқындап, президент М’баны ұрлап кеткенде, француз десантшылары ұрланған президент пен Бонгоны құтқарып, оларды билікке қайтарды. 1988 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті «Өткен жылы Франция Габонға 360 миллион АҚШ доллары көмек берді. Бұл Габон бюджетінің үштен бірін субсидиялауды, арзан пайызбен саудалық кредиттер беруді, 170 француз кеңесшісінің және 350 француз мұғалімінің жалақысын төлеуді, сондай-ақ Францияда оқитын 800-ге жуық габондық студенттерге стипендия беруді қамтиды. «Le Canard enchaîné» француз оппозициялық апталығы хабарлағандай, осы көмектің 2,6 миллион доллары президент Бонгоға тиесілі DC-8 ұшағының ішкі әрлеуіне жұмсалды» деп жазды. 1990 жылы Габон мен оның басқа да бұрынғы отарларында тұрақты әскери базасын сақтап отырған Франция, Бонгоны биліктен құлатуға қауіп төндірген демократияны қолдаушы наразылықтарға қарамастан, оны билікте ұстап тұруға көмектесті. 1993 жылы өткен алғашқы көппартиялық президенттік сайлаудан кейін Габон азаматтық соғысқа қадам тастағанда, оппозиция күштеулі наразылықтар ұйымдастырды. Социалистік парламентарий Андре Валлини Бонгоның оң және сол қанаттағы француз сайлау кампанияларын қаржыландырғанын мәлімдеді. 2008 жылы президент Николя Саркози бұрынғы отарлармен айналысатын министрі Жан-Мари Бокельді қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, себебі ол кейбір африкалық режимдердің «мемлекеттік қаражатты ысырап етуін» айыптады, бұл Бонгоның ашуын тудырды. Бонгоның қайтысынан кейін президент Саркози «қайғы мен зор сезімдерін» білдірді және Франция Габонмен «ұзақ жылдар бойғы достық қарым-қатынасына адал» болатынын уәделеді. «Бізді Францияның ұлы және адал досы тастап кетті – Африканың көрнекті тұлғасы», – деді Саркози мәлімдемесінде. Бонго мұнайдан түскен табыс пен жемқорлық есебінен әлемдегі ең бай мемлекет басшыларының біріне айналды. 1999 жылы АҚШ Сенатының тұрақты комиссиясы Citibank-ті тергеу кезінде Габон президентінің банктің жеке шоттарында 130 миллион АҚШ доллары сақталғанын анықтады. Сенат есебінде бұл ақша «Габонның мемлекеттік қаржысынан алынған» деп көрсетілді. 2005 жылы АҚШ Сенатының Үндістер істері жөніндегі комитеті лоббист Джек Абрамоффтың қаржы жинаудағы бұзушылықтарын тергеу кезінде Абрамоффтың АҚШ президенті Джордж Буш пен Бонгоның кездесуін 9 миллион АҚШ долларына ұйымдастыруды ұсынғаны анықталды. Бұл ақша аударылғанының рас екені дәлелденбегенімен, Буш 10 айдан кейін Бонгомен Овалдық кабинетте кездесті. 2007 жылы оның бұрынғы келіні, ұлы Али Бонгоның екінші әйелі, АҚШ-тың VH1 музыка арнасының «Really Rich Real Estate» реалити-шоуында пайда болған кезде шу тудырды. Ол Калифорнияның Малибу қаласында 25 миллион АҚШ долларына сарай сатып алуға тырысты. Соңғы жылдары Францияның бұрынғы мемлекеттік мұнай компаниясы Elf Aquitaine компаниясының жүздеген миллион еуро көлеміндегі заңсыз төлемдері бойынша қылмыстық тергеулер жүргізілген кезде Бонгоның есімі жиі айтылды. «Эльф» компаниясының өкілі компания Габонның мұнай кен орындарын игеруге рұқсат алғаны үшін жылына 50 миллион еуро төлеп отырғанын мәлімдеді. 2007 жылдың маусым айында француздық үкіметтік емес ұйымдары Survie және Sherpa шағымданғаннан кейін француздық сот тергеушілері Конго Республикасының президенті Дени Сассу Нгуессо, Буркина-Фасоның Блез Компаоре, Экваториалдық Гвинеяның Теодоро Обианг Нгуэма Мбасого және Анголаның Хосе Эдуардо дос Сантоспен бірге Бонгоны тергеді. Басшылардың барлығы да кінәсін жоққа шығарды. The Sunday Times (Ұлыбритания) газеті 2008 жылдың 20 маусымында былай деп жазды: «Париждің ең сәнді аудандарының біріндегі 15 миллион фунт стерлингке бағалы сарай Габон президенті Омар Бонго Ондимба Францияда сатып алған 33 сәнді мүліктің соңғысы болды. Француз сот тергеуі Бонгоның, 72 жасында, оның туыстары да Францияда лимузиндер паркін сатып алғанын анықтады, оның ішінде әйелі Эдитке, 44 жаста, 308 823 фунт стерлингке Maybach та сыйланған. Автомобильдердің кейбіреуі үшін төлем Габон қазынасынан тікелей алынған. Париж сарайы Елисей сарайына жақын Ру де ла Бом көшесінде орналасқан. Үй өткен жылдың маусымында Люксембургте тіркелген жылжымайтын мүлік компаниясы сатып алған. Фирманың серіктестері Бонгоның екі баласы – Омар, 13 жас, және Ясин, 16 жас, оның әйелі Эдит және оның бір туысы. Бұл резиденция оның портфеліндегі ең қымбат мүлік, онда Париждің тоғыз басқа да мүлігі бар, олардың төртеуі Триумф аркасына жақын эксклюзивті Авеню Фош көшесінде орналасқан. Ол сондай-ақ сол көшенде тоғыз бөлмелі пәтерді жалға алады. Бонго Ниццада тағы жеті мүліктің иесі, оның ішінде төрт вилла, олардың бірінде бассейн бар. Эдит Эйфель мұнарасының жанында екі пәтерге және Ниццадағы тағы бір мүлікке ие. Тергеушілер мүлікті салық тізілімдері арқылы анықтады. Бонгоның үйлеріндегі тексерулер оларға оның автомобиль паркі туралы мәліметтерді табуға мүмкіндік берді. Эдит 2004 жылдың ақпанында «Prairie du Gabon en France» (Габон қазынасының бір бөлігі) есебінен төленген Côte d'Azur көгілдір түсті Maybach сатып алды. Бонгоның қызы Паскалин, 52 жаста, екі жылдан кейін 60 000 фунт стерлингтік Mercedes-тің бір бөлігін төлеу үшін сол есептен 29 497 фунт стерлингтік чек қолданды. Бонго 2004 жылдың қазанында өзіне 153 000 фунт стерлингке Ferrari 612 Scaglietti F1 сатып алды, ал оның ұлы Али 2001 жылдың маусымында 156 000 фунт стерлингке Ferrari 456 M GT сатып алды. Бонгоның байлығы көп рет назар аударды. 1997 жылғы АҚШ Сенатының есебінде оның отбасы жылына 55 миллион фунт стерлинг жұмсайтыны көрсетілген. Бұрынғы мұнай алып компаниясы Elf Aquitaine компаниясындағы жемқорлыққа қатысты француздық жеке тергеу кезінде компанияның өкілі Габонның мұнай кен орындарын игеруге рұқсат алғаны үшін жылына 40 миллион фунт стерлинг төлегенін мәлімдеді. Бонго бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Француздық антифрод агенттігі OCRGDF жүргізген соңғы тергеу француздық Sherpa қауымдастығының шағымынан кейін Бонго және тағы екі африкалық басшыны мемлекеттік қаражатты жымқырып, сатып алуларын қаржыландырды деген айыптама бойынша басталды. «Бұл басшылардың артықшылықтары мен біліктілігіне қарамастан, ешкім бұл активтер олардың жалақысынан төленгеніне сенбеуі керек», – деді Sherpa қауымдастығының судьяларының әлеуметтік жауапкершілікті қолдау мақсатымен берген мәлімдемесінде. 2009 жылы Бонго Франциямен француздық тергеуге байланысты соңғы айларын өткізді. Ақпан айында француз сотының оның банк шоттарын тоқтату туралы шешімі отты қоздырды және оның үкіметі Францияны «елді дестабилизациялау науқаны» жүргізуде деп айыптады. Сондықтан ол Барселона, Испанияда госпиталға жатты және соңғы күндерін Францияда емес, сол жерде өткізді».

French culture, economy, and polity have long dominated the small African country of Gabon. The French control of the colonial era has been replaced, since independence in 1960, by an insidious rapprochement with Paris, fashioned by Gabon's leadership. A French journalist long familiar with the continent wrote that "Gabon is an extreme case, verging on caricature, of neocolonialism. Bongo's international relations and affairs were dominated by his, and by extension Gabon's, relations with France, Gabon falling within the ambit of Françafrique. With its oil, a fifth of the world's known uranium (Gabonese uranium supplied France's nuclear bombs, which President Charles de Gaulle tested in the Algerian deserts in 1960), big iron and manganese deposits, and plenty of timber, Gabon was always important to France. In 1964 when renegade soldiers arrested him in Libreville and kidnapped president M'ba, French paratroopers rescued the abducted president and Bongo, restoring them to power. In 1988, the New York Times reported that "Last year, French aid to Gabon amounted to US$360 million. This included subsidizing a third of Gabon's budget, extending low interest trade loans, paying the salaries of 170 French advisers and 350 French teachers and paying scholarships for most of the roughly 800 Gabonese who study in France every year [A]ccording to Le Canard enchaîné, a French opposition weekly, US$2.6 million of this aid also went for the interior decoration of a DC 8 jet belonging to President Bongo." In 1990, France, which has always maintained a permanent military base in Gabon as well as in some of its other ex colonies, helped maintain Bongo in power in the face of sustained pro democracy protests that threatened to oust him from power. When Gabon found itself on the brink of a civil war after the first multiparty presidential elections in 1993, with the opposition staging violent protests, Paris hosted the talks between Bongo and the opposition, resulting in the Paris Agreement/Accords which restored calm. Socialist parliamentarian André Vallini reportedly claimed that Bongo had bankrolled numerous French electoral campaigns, on both the right and the left. In 2008, President Nicolas Sarkozy demoted his minister in charge of looking after the ex colonies, Jean Marie Bockel, after the latter noted the "squandering of public funds" by some African regimes, provoking Bongo's fury.</blockquote>
After Bongo's demise, President Sarkozy expressed his "sadness and emotion" and pledged that France would remain "loyal to its long relationship of friendship" with Gabon. "It is a great and loyal friend of France who has left us — a grand figure of Africa," Sarkozy said in a statement. Bongo was one of the wealthiest heads of state in the world, his wealth attributed primarily to oil revenue and alleged corruption. In 1999, an investigation by the US Senate Permanent Subcommittee on investigations into Citibank estimated that the Gabonese President held US$130 million in the bank's personal accounts, money the Senate report said was "sourced in the public finances of Gabon". In 2005, an investigation by the United States Senate Indian Affairs Committee into fundraising irregularities by lobbyist Jack Abramoff revealed that Abramoff had offered to arrange a meeting between U. S. President George W. Bush and Bongo for the sum of US$9,000,000. Although such an exchange of funds remains unproven, Bush met with Bongo 10 months later in the Oval Office. In 2007, his former daughter in law, , the second wife of his son Ali Bongo, caused a stir when she appeared on the US music channel VH1's reality show Really Rich Real Estate. She was featured trying to buy a US$25,000,000 mansion in Malibu, California. Bongo was cited in recent years during French criminal inquiries into hundreds of millions of euros of illicit payments by Elf Aquitaine, the former French state owned oil group. One Elf representative testified that the company was giving 50 million euros per year to Bongo to exploit the oil fields of Gabon. As of June 2007, Bongo, along with President Denis Sassou Nguesso of the Republic of the Congo, Blaise Compaoré of Burkina Faso, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo of Equatorial Guinea and José Eduardo dos Santos from Angola was being investigated by the French magistrates after the complaint made by French NGOs Survie and Sherpa due to claims that he has used millions of pounds of embezzled public funds to acquire lavish properties in France. The leaders all denied wrongdoing. The Sunday Times (UK) reported on 20 June 2008 as follows:A mansion worth £15m in one of Paris's most elegant districts has become the latest of 33 luxury properties bought in France by President Omar Bongo Ondimba of Gabon a French judicial investigation has discovered that Bongo, 72, and his relatives also bought a fleet of limousines, including a £308,823 Maybach for his wife, Edith, 44. Payment for some of the cars was taken directly from the treasury of Gabon The Paris mansion is in the Rue de la Baume, near the Elysée Palace The home was bought in June last year by a property company based in Luxembourg. The firm's partners are two of Bongo's children, Omar, 13, and Yacine, 16, his wife Edith and one of her nephews [T]he residence is the most expensive in his portfolio, which includes nine other properties in Paris, four of which are on the exclusive Avenue Foch, near the Arc de Triomphe. He also rents a nine room apartment in the same street. Bongo has a further seven properties in Nice, including four villas, one of which has a swimming pool. Edith has two flats near the Eiffel Tower and another property in Nice. Investigators identified the properties through tax records. Checks at Bongo's houses, in turn, allowed them to find details of his fleet of cars. Edith used a cheque, drawn on an account in the name of "Prairie du Gabon en France" (part of the Gabon treasury), to buy the Maybach, painted Côte d'Azur blue, in February 2004. Bongo's daughter Pascaline, 52, used a cheque from the same account for a part payment of £29,497 towards a £60,000 Mercedes two years later. Bongo bought himself a Ferrari 612 Scaglietti F1 in October 2004 for £153,000 while his son Ali acquired a Ferrari 456 M GT in June 2001 for £156,000. Bongo's fortune has repeatedly come under the spotlight. According to a 1997 US Senate report, his family spends £55m a year. In a separate French investigation into corruption at the former oil giant Elf Aquitaine, an executive testified that it paid Bongo £40m a year via Swiss bank accounts in exchange for permission to exploit his country's reserves. Bongo denied this. The latest inquiry, by the French antifraud agency OCRGDF, followed a lawsuit that accused Bongo and two other African leaders of looting public funds to finance their purchases. 'Whatever the merits and qualifications of these leaders, no one can seriously believe that these assets were paid for out of their salaries', alleges the lawsuit brought by the Sherpa association of judges, which promotes corporate social responsibility. In 2009, Bongo spent his last months in a major row with France over the French inquiry. A French court decision in February 2009 to freeze his bank accounts added fuel to the fire and his government accused France of waging a "campaign to destabilize" the country. It is for this reason that he was hospitalized and spent his last days in Barcelona, Spain, and not in France.

Ауру және өлім

2009 жылдың 7 мамырында Габон үкіметі Бонгоның қызметтік міндеттерін уақытша тоқтатқанын және жұбайының қазасына қайғырып, Испанияда демалуға кеткенін мәлімдеді. Алайда, халықаралық ақпарат құралдары оның ауыр сырқатқа шалдыққандығын және Испанияның Барселона қаласындағы ауруханада ракқа емделіп жатқанын хабарлады. Габон үкіметі бастапқыда ол әйелінің қайтысынан кейін болған "күшті эмоционалдық соққыдан" кейін Испанияда бірнеше күн демалып жатыр дегенді айтты, бірақ кейіннен ол испан клиникасында "медициналық тексеруден" өтіп жатқанын мойындады. 2009 жылдың 7 маусымында француздық БАҚ-қа сілтеме жасап, "француз үкіметіне жақын" дереккөздерге сүйене отырып, Бонгоның Испанияда асқынған рактан қайтыс болғаны туралы расталмаған хабарлар тарады. Габон үкіметі көптеген басқа да жаңалықтар агенттіктерінде тараған бұл хабарларды жоққа шығарды және оның денсаулығының жақсы екенін мәлімдеді. Ақырында, Габонның премьер-министрі Жан Айге Ндонг Бонгоның 2009 жылдың 8 маусымында Гринвич уақытымен сағат 12:30-дан аз бұрын жүрек талмасынан қайтыс болғанын жазбаша мәлімдеме арқылы растады. Бонгоның денесі Габонға жеткізілді, онда оған бес күн бойы қоштасу рәсімі өтті, мыңдаған адамдар оған құрмет көрсетуге келді. 2009 жылдың 16 маусымында Либревиллде өткен мемлекеттік жерлеу рәсіміне Африканың шамамен жиырма мемлекет басшысы, оның ішінде ондаған жылдар бойы билік құрған континенттің бірнеше беделді тұлғалары, сондай-ақ Франция президенті Николя Саркози және оның ізашары Жак Ширак қатысты. Олар ғана батыстың мемлекет басшыларынан қатысқандар еді.