Кіріспе

1982 жылдан бері Камерун президенті. Пауль Бия (туған аты Пауль Бартелем Бия’а би Мвондо; 13 ақпан 1933 жыл) – камерундық саясаткер, 1982 жылдың 6 қарашасынан бастап Камерунның екінші президенті. Бұған дейін 1975 жылдан 1982 жылға дейін Камерунның премьер-министрі болған. Ол Африкадағы ең ұзақ билікте болған екінші президент, әлемдегі ең ұзақ мерзімге қатарынан қызмет етіп келе жатқан, патшалық тақымын мұра етпеген ұлттық көшбасшы және әлемдегі ең қарт мемлекет басшысы. Ол авторитарлық басшы және диктатор ретінде танылады. Камерунның оңтүстігінде дүниеге келген Бия, 1960 жылдары президент Ахмаду Ахиджо басшылығымен бюрократ ретінде тез өркендеді, 1968-1975 жылдары Президенттің Бас хатшысы, содан кейін Премьер-министр болып қызмет етті. 1982 жылы Ахиджоның күтпеген отставкасынан кейін президенттік лауазымға ие болды және 1983-1984 жылдардағы ұйымдастырылған төңкеріс арқылы билігін нығайтты, оның барысында өзінің барлық маңызды қарсыластарын жойды. Бия 1980 жылдары бірпартиялық жүйе аясында саяси реформалар жүргізді, кейіннен 1990 жылдардың басында көппартиялық саясатты қабылдауға мәжбүр болды. Ол 1992 жылғы президенттік сайлауда көпшілік дауыспен, бір бюллетеньмен 40% дауыс алып жеңіске жетті және 1997, 2004, 2011 және 2018 жылдары үлкен артықшылықпен қайта сайланды. Оппозициялық саясатшылар мен Батыс елдерінің үкіметтері осы сайлаулардың барлығында дауыс берудің бұзылуы мен алаяқтық болғанын мәлімдеді. Көптеген тәуелсіз дереккөздер 1992 жылғы сайлауда оның жеңіске жетпегенін және одан кейінгі сайлауларда кең ауқымды алаяқтықтар болғанын дәлелдеді.

Басты орында және алға

1960 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін Камерунның ресми лауазымдағы тұлғасы ретінде Бия президент Ахмаду Ахиджоның басшылығымен көзге түсті. 1964 жылғы қаңтарда Ұлттық білім министрі кабинетінің директоры, 1965 жылғы шілдеде Ұлттық білім министрлігінің бас хатшысы болғаннан кейін, ол 1967 жылғы желтоқсанда президенттің азаматтық кабинетінің директоры және 1968 жылғы қаңтарда президенттіктің бас хатшысы (әскери кабинет директоры қызметін сақтап қалады) болып тағайындалды. 1968 жылғы тамызда министр, 1970 жылғы маусымда мемлекеттік министр атағын алды, сонымен бірге президенттіктің бас хатшысы болып қалды. 1972 жылы біртұтас мемлекет құрылғаннан кейін, ол 1975 жылғы 30 маусымда Камерунның премьер-министрі болды. 1979 жылғы маусымда жаңа заң премьер-министрді президенттің конституциялық мұрагері деп белгіледі. 1982 жылғы 4 қарашада Ахиджо күтпеген жерден отставкаға кететінін жариялады, ал Бия 6 қарашада Камерун президенті болды. 1982 жылғы 11 желтоқсанда Ахиджоның болмауы кезінде партия істерін басқаруға тағайындалды. Бияның билікке келгеннен кейінгі алғашқы айларында ол Ахиджоға адалдығын көрсетуді жалғастырды, ал Ахиджо Бияға қолдауын жалғастырды, бірақ 1983 жылы екеуінің арасында терең дау пайда болды. Ахиджо Францияға эмиграцияға кетті, содан кейін ол Бияны билікті теріс пайдалануда және өзіне қарсы қастандықтар туралы паранояда айыптады. Ахиджо CNU басшысы лауазымынан кеткеннен кейін, Бия 1983 жылғы 14 қыркүйекте өткен CNU партиясының «ерекше сессиясында» партия басшылығын өз қолына алды. 1983 жылғы қарашада Бия келесі президенттік сайлау 1984 жылғы 14 қаңтарда өтетінін жариялады; бұрын ол 1985 жылға жоспарланған болатын. Ол осы сайлауда жалғыз үміткер болып, дауыс берудің 99,98%-ын жеңіп алды. Бия 1984 жылғы 6 сәуірде әскери төңкеріс әрекетінен аман қалды, ол өткен күні Республикалық гвардияны таратып, оның мүшелерін әскери бөлімдерге таратып жіберді. Оппозиция бұл нәтижелерге күдікпен қарады және оны алаяқтық деп айыптады. 3 қарашада қызметке кірді. Ол тұрақты түрде ҚДПР Ұлттық президенті болып сайланды; ол 2001 жылғы 7 шілдеде партияның екінші кезектен тыс съезінде және 2006 жылғы 21 шілдеде үшінші кезектен тыс съезінде қайта сайланды. Бия 2004 жылғы 11 қазанда өткен президенттік сайлауда тағы жеті жылдық мерзімге жеңіске жетіп, ресми түрде 70,92 пайыз дауыс жинады, бірақ оппозиция тағы да кеңінен таралған алаяқтыққа шағымданды. 2008 жылғы ақпан айының соңында өткен наразылық акцияларында мерзім шектерін алып тастау туралы ұсыныс көтерілді. Дегенмен, 2008 жылғы 10 сәуірде Ұлттық Ассамблея конституцияны өзгерту үшін мерзім шектерін алып тастауға дауыс берді. ҚДПР-дың Ұлттық Ассамблеяны бақылауын ескере отырып, өзгеріс басым көпшілікпен мақұлданды, 157 дауыс жақтап, бесеу қарсы болды; СДФ-тың 15 депутаты наразылық білдіру үшін дауыс беруге бойкот жасады. Сондай-ақ, бұл өзгеріс президенттің қызметтен кеткеннен кейін оның президент ретінде жасаған әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайтынына кепілдік берді. 2006 жылғы 12 маусымда ол Нигерия президенті Олусегун Обасанжомен «Гринтри» келісімін жасады, бұл ресми түрде Бакасси түбегіндегі шекаралық дауды аяқтады. 2008 жылғы ақпан айында төңкеріс болып, бағаны төмендетуді және Пол Бияның президент лауазымынан кетуін талап етті. Демонстрациялар қатаң түрде басылды, жүздеген адам қаза тауып, мыңдаған адам тұтқындалды. 2011 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауда Бия 77,9% дауыс жинап, алтыншы рет президент болды. Джон Фру Нди оның ең жақын бәсекелесі болды, ол 10% дауыс жинады. Бияның қарсыластары сайлауда ірі көлемде алаяқтық болды деп мәлімдеді, ал француз және АҚШ үкіметтері процедуралық бұзушылықтарды атап өтті. Жеңіс сөзінде Бия «елді ауқымды құрылыс алаңына айналдыратын» қоғамдық жұмыстар бағдарламасы арқылы өсімді ынталандыруға және жұмыс орындарын құруға уәде берді. Бия 2018 жылғы президенттік сайлауда 71,3% дауыспен жеңіске жетті. Сайлау зорлық-зомбылық пен сайлауға қатысудың төмендігімен сипатталды. 2022 жылға қарай ол 1975 жылғы 30 маусымнан бері билікте болған патшалық емес мемлекет басшысының ең ұзақ қызмет еткені болып табылады.

Ағылшын тілді Камерун

2016 және 2017 жылдары Пол Бия билігі кезінде, бұрынғы британдық Оңтүстік Камерун аймағында ағылшын тілді камерундықтар арасында ірі көлемді наразылықтар болды. Наразылар Камерунның ағылшын тілді аймақтарының (Солтүстік-Батыс және Оңтүстік-Батыс аймақтары) Бия үкіметі тарапынан назарсыз қалғанын және билікке қатысудан шеттетілгенін айтты. Осы кезеңде ағылшын тілді сепаратистер үкімет күштерінің наразылық білдірушілерді жаппай өлтіргенін, сондай-ақ геноцидті қоса алғанда, адамзатқа қарсы қылмыс жасағанын мәлімдеді. Кейбір наразылар Бия мен Камерун үкіметінен оларға тәуелсіздік беруді талап етті. 2017 жылдың қазан айында сепаратистер Амбазония деген атпен тәуелсіздік жариялады. Көптеген азаматтар мен белсенділер Бия үкіметінің күштерін ауылдарды өртеп, әйелдерді зорлап, бейбіт тұрғындарды соттан тыс өлтіріп, геноцид жасады деп айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымына жолданған петицияда полицияның университетте студенттерді зорлағаны туралы мәліметтер келтірілген. Адам құқықтары және бостандықтары жөніндегі ұлттық комиссия аймақтағы адам құқықтары бұзушылықтарын тергеу үшін Буэаға фактілерді анықтау миссиясын жіберді. BBC News 2018 жылдың маусым айындағы хабарында Оңтүстік-Батыс аймағындағы ауылдардың кеңінен өртелуінің үлгісін көрсетті, соның ішінде үкімет тарапынан берілген BIR (Bataillon d'Intervention Rapide) жабдықтарын киген адамдардың видеосы да болды. Бұл жағдай, ұлттық ерекшеліктерге байланысты, қақтығыстың туындауына себеп болды.

Жеке өмір

Бия Францияда оқыған кезде француз азаматы болды, бірақ кейін Камерунға оралып, мемлекеттік қызметтерде жұмыс істегенде француз азаматтығынан бас тартты. 1961 жылы ол Жанна Ирен Бияға үйленді, олардың балалары болмады, бірақ Бия мен Жанна Иреннің қарындасы немесе қызынан 1971 жылы туған Франк Эммануэль Оливье Бияны асырап алды. 1994 жылдың 23 сәуірінде Пол Бия өзінен 36 жас кіші Шанталь Вигуруға үйленді және одан тағы екі бала – Пол кіші және Анастасия Бренда дүниеге келді.