Давид Дако: Орталық Африка Республикасының президенті және саяси өмірі
David Dacko
Давид Дако – Орталық Африка Республикасының тұңғыш президенті (1960-1966, 1979-1981). Саяси өмірге қатысып, ел тарихында 50 жылдан астам сақталған тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Африка Республикасының президенті (1960–1966, 1979–1981)
President of the Central African Republic (1960–1966, 1979–1981)
Дэвид Дако (david dako; 24 наурыз 1930 – 20 қараша 2003) – Орталық Африка Республикасының тұңғыш президенті, 1960 жылдың 14 тамызынан 1966 жылдың 1 қаңтарына дейін, және үшінші президенті, 1979 жылдың 21 қыркүйегінен 1981 жылдың 1 қыркүйегіне дейін қызмет еткен Орталық Африка саясаткері. Сонымен қатар, ол 1959 жылдың 1 мамырынан 1960 жылдың 14 тамызына дейін Орталық Африка Республикасының премьер-министрі болды. Генерал Андре Колингба басқарған төңкеріс салдарынан екінші рет биліктен алынғаннан кейін, ол көптеген адал жақтастарымен оппозициялық саясаткер және президенттікке үміткер ретінде белсенді қызмет етті; Дако 50 жылдан астам уақыт бойы елдегі маңызды саяси тұлға болып табылды.
David Dacko (david dako; 24 March 1930 – 20 November 2003) was a Central African politician who served as the first President of the Central African Republic from 14 August 1960 to 1 January 1966 and as the third President of the Central African Republic from 21 September 1979 to 1 September 1981. He also served as Prime Minister of the Central African Republic from 1 May 1959 to 14 August 1960. After his second removal from power in a coup d'état led by General André Kolingba, he pursued an active career as an opposition politician and presidential candidate with many loyal supporters; Dacko was an important political figure in the country for over 50 years.
Ерте өмір және білім
Дако Лобае аймағындағы Мбайкиге жақын Бухия ауылында (сол кезде Убанги-Шаридің Француз Экваторлық Африкасының бір бөлігі болған) Джозеф Иниябоде мен Мари Околания отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы бір ұлттан еді. М’Бака (Нгбака) болған ол, болашақ қарсыласы Жан Бедель Бокассаның алыс туысы еді. Дако дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай отбасы Бодаға көшті, онда оның әкесі Бонинидегі Tancret атындағы еуропалық кофе шаруашылығына тиесілі дүкенде жұмыс істеді. 1937 жылы оның әкесі католицизмге өтті, содан кейін ол бір әйелмен күйеуде қалуды шешіп, басқаларын, тіпті анасын да жіберді. 1938 жылы ол Мбайкидегі ағасы Жером Газамен бірге тұруға жіберілді. Ол Мбайкиде бастауыш мектепке барып, онда оның әкесі плантацияның түнгі күзетшісі болып жұмыс істеді. Бастауыш білімін Бамбариде жалғастырды, содан кейін Орталық Конгодағы Муюундзидегі Эколь Нормаль мектебіне қабылданды. Оқытушы мамандығына дайындалған ол 1951 жылы астана Бангидегі үлкен бастауыш мектептің мұғалімі болды. Дако француз отаршылдық әкімшілігі ұсынған тәжірибелік білім беру бағдарламасына қатысты. 1955 жылы Дако Куанга колледжінің директоры болып тағайындалды және Дако сияқты Нгбака этносынан шыққан тәуелсіздік көшбасшысы Бартелеми Боганданы қолдады.
Dacko was born in the village of Bouchia, near Mbaïki in the Lobaye region (which was then a part of the French Equatorial African territory of Ubangi Shari), to Joseph Iniabodé and Marie Okolania. His parents belonged to the same ethnic group. A M'Baka (Ngbaka), he was a distant cousin of future rival Jean Bédel Bokassa. Soon after Dacko's birth, his family moved to Boda, where his father worked in a store belonging to a European coffee planter in Bonini named Tancret. In 1937, his father converted to Catholicism, after which he decided to stay married to one wife and sent the others away, including his mother. In 1938, he was sent to live with his uncle, Jêrome Gaza in Mbaïki. He began primary school in Mbaiki, where his father worked as a plantation's night watchman. He continued his primary education in Bambari before being admitted to the Ecole normale of Mouyoundzi in Moyen Congo. Studying for a career in teaching, he became schoolmaster of a large primary school in the capital, Bangui in 1951. Dacko took part in an experimental educational program promoted by the French colonial administration. Dacko was named principal of Kouanga College in 1955 and became a supporter of independence leader Barthélémy Boganda, who was from the same Ngbaka ethnic group as Dacko.
Алғашқы саяси мансап
1957 жылдың наурыз айында Дако Обунги-Шаридағы Омбелла М’Поко округінің заңнамалық сайлауына үміткер ретінде ұсынылып, «Обунги-Шари аумақтық ассамблеясының» мүшесі болып сайланды. Сол жылы Обунги-Шаридің бірінші Үкіметтік кеңесі құрылғанда, Боганда Даконы Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, су және орман шаруашылығы министрі етіп тағайындады. Ол 1957 жылдың 14 мамырынан 1958 жылдың 23 тамызына дейін осы лауазымда қызмет етті. Содан кейін Дако 1958 жылдың 23 тамызынан 8 желтоқсанына дейін Ішкі істер және әкімшілік істер министрі болды. 1958 жылдың 1 желтоқсанында Аумақтық ассамблея Заң шығарушы Конституциялық ассамблеяға айналғанда, Дако және оның әріптестері – аумақтық кеңесшілер депутаттарға айналды. Дако 1958 жылдың 8 желтоқсанынан 1959 жылдың 30 сәуіріне дейін Ішкі істер, экономика және сауда министрі ретінде үкіметте қалды. 1959 жылдың 29 наурызында Боганда ұшақ апатында қаза тапты. Партияның жаңа басшысы және Банги қаласының мэрі ретінде Боганданың орнын Этьен Нгунио басты. Алайда президенттік лауазымға кім тағайындалаты әлі белгісіз болды. Абель Гумба өзінің кандидатурасын ұсынды, бірақ партия ішінде оған қатысты күмәндер болды. Дако, МЕСАН ассамблеясының мүшелері – Габриэль Барро, Томас Лемотомо, Ибрагим Телло, Роберт Сама, Беллет Герман және Альфонс Йокадума оны кандидатурасын қабылдауға көндіргенін айтады. Ассамблеяның пленарлық отырысында Телло оның кандидатурасын ұсынды, ол 39 дауыспен, Гумбаның 11 дауысына қарсы президент болып сайланды. 1959 жылдың қазан айында Гумба мен Нгунио Даконы Пьер Малеомбомен алмастыруды ұсынды, бірақ бұл ұсынысқа қолдау көрсетілмейтіні анық болғандықтан, олар бір апта ішінде оны кері тартып алды, Ассамблеяда талқылауға үлкермес бұрын.
In March 1957 Dacko presented himself as a candidate for legislative elections in Ubangi Shari for the circumscription of Ombella M'Poko and won a seat as a member of the "Territorial Assembly of Ubangi Shari". When the first Council of Government of Ubangi Shari was established that same year, Boganda named Dacko Minister of Agriculture, Livestock, Water and Forests, in which position he served from 14 May 1957 until 23 August 1958. Dacko then served as Minister of the Interior and Administrative Affairs from 23 August to 8 December 1958. When the Territorial Assembly became the Legislative Constitutive Assembly on 1 December 1958, Dacko and his fellow Territorial Councilors became Deputies. Dacko remained in the government as the Minister of the Interior, Economy and Commerce (8 December 1958 – 30 April 1959). On 29 March 1959, Boganda died in a plane crash. Étienne Ngounio was decided upon as the new head of the party as well as Boganda's replacement as the mayor of Bangui. His replacement as president, however, remained undetermined. Abel Goumba put forward his candidacy, although various circles within the party had reservations about him. Dacko states that he was convinced to accept candidacy by a group of Assembly members from MESAN, namely Gabriel Barrot, Thomas Lemotomo, Ibrahim Tello, Robert Sama, Bellet Herman and Alphonse Yokadouma. At the plenary meeting of the Assembly, his name was put forward as a candidate by Tello, and he was elected president with 39 votes against Goumba's 11. In October 1959, Goumba and Ngounio proposed that Dacko be replaced by Pierre Maléombho as president, but as it became obvious that the motion would not succeed, they ended up withdrawing it within a week, before it could be discussed at the Assembly.
Президент ретінде бірінші мерзім
1960 жылы 13 тамызда тәуелсіздік алғаннан кейін Дако Республиканың Уақытша президенті болды (1960 жылы 14 тамыз – 12 желтоқсан), содан кейін бәсекелес Абель Гумбаға қарсы француздық белсенді қолдаумен Орталық Африка Республикасының тұңғыш президенті болды (1960 жылы 12 желтоқсан – 1965 жылы 31 желтоқсан). 1960 жылы ол Экваторлық Африка премьер-министрлері конференциясының төрағасы болды. Дако 1960 жылы билікке келгеннен кейін көп ұзамай өкіметін нығайта бастады. Ол қорғаныс министрі (1960 жылы 17 тамыз – 1966 жылы 1 қаңтар) және Мөр сақтаушысы (1960 жылы 17 тамыз – 1963 жылы 2 қаңтар) лауазымдарын сақтап қалды, Конституцияны жеті жылға сайланатын президенттік билікпен бір партиялық мемлекетке өзгертіп бекітті. 1964 жылы 5 қаңтарда Дако жалғыз кандидат ретінде өткен сайлауда жеңіске жетті. Президенттік алғашқы мерзімінде Дако Орталық Африка Республикасында алмаз өндірісін едәуір арттырды, мұның себебі концессиялық компаниялардың кен өндіру монополиясын жою және Орталық Африканың кез келген азаматының алмаз іздеу құқығын заңдастыру болды. Ол сондай-ақ Банги қаласында алмаз кесу фабрикасының салынуын қамтамасыз етті. Алмаз елдің ең маңызды экспорт тауарына айналды және бүгінгі күнге дейін солай болып келеді, тіпті елдегі алмаздың кем дегенде жартысы заңсыз жолмен елден шығарылады. Дако ел әкімшілігінің қарқынды "Орталық африкаландыруын" ынталандырды, бұл жемқорлық пен тиімсіздіктің өсуімен қатар жүрді, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлердің санын кеңейтті, нәтижесінде жалақы төлеуге қажетті ұлттық бюджет үлесі күрт өсті. Көптеген жағдайларда тиімсіз және сыбайлас бюрократтарға жалақы төлеу үшін жеткілікті қаражат табу ел үшін үлкен мәселе болып табылады. Дако Францияның қолдауын сақтап қалу және Францияға бағынышты емес екенін көрсету қажеттілігінің арасында қысымда болды. Сыртқы саясаттағы тәуелсіздігін көрсету және қолдаудың балама көздерін табу үшін ол Қытай Халық Республикасымен байланыстарын жақсартты. 1965 жылға қарай Дако Орталық Африка халқының көп бөлігінің қолдауын жоғалтқан және төңкерілген кезде президенттік лауазымынан кетуді жоспарлаған болуы мүмкін.
After independence on 13 August 1960, Dacko became Provisional President of the Republic (14 August–12 December 1960), and then, with the active French support against rival Abel Goumba, became the first President of the Central African Republic (12 December 1960 – 31 December 1965). In 1960, he also served as President of the Conference of Prime Ministers of Equatorial Africa. Dacko began to consolidate his power soon after taking office in 1960. He retained the portfolio of Minister of Defense (17 August 1960 – 1 January 1966) and Keeper of the Seals (17 August 1960 – 2 January 1963) and amended the Constitution to transform his regime into a one party state with a strong presidency elected for a term of seven years. On 5 January 1964, Dacko was elected in an election in which he ran alone. During his first term as president, Dacko significantly increased diamond production in the Central African Republic by eliminating the monopoly on mining held by concessionary companies and decreeing that any Central African could dig for diamonds. He also succeeded in having a diamond cutting factory built in Bangui. Diamonds eventually became the country's most important export and remain so today, even though at least half of the country's diamonds are smuggled out of the country. Dacko encouraged the rapid "Centralafricanization" of the country's administration, which was accompanied by growing corruption and inefficiency, and he expanded the number of civil servants, which greatly increased the portion of the national budget needed to pay salaries. The difficulty of securing enough revenues to pay a large number of bureaucrats who are often inefficient and corrupt has been a major problem for the country ever since. Dacko was torn between his need to retain the support of France and his need to show that he was not subservient to France. In order to cultivate alternative sources of support and display his independence in foreign policy, he cultivated closer relations with the People's Republic of China. By 1965, Dacko had lost the support of most Central Africans and may have been planning to resign from the presidency when he was overthrown.
Бокассаның құлдырауы
1965 жылдың 31 желтоқсаны мен 1966 жылдың 1 қаңтары аралығындағы түнде генерал Бокасса Даккоға қарсы сәтті төңкеріс жасады және бәсекелес, ұлттық жандарм полициясының бастығы полковник Жан Изамоның билікті иеленуіне бөгет қойды. Бокассамен бір этностық топқа – нгаба тайпасына жататын Дакко тұтқындалып, Лобаеде үй қамауына алынды, бірақ 1969 жылдың 16 шілдесінде босатылып, ақырында 1976 жылдың 17 қыркүйегінде президент Бокассаның жеке кеңесшісі болып тағайындалды. 1970-ші жылдардың соңында Бокассаның билігі күшейген сынға ұшырағанда, Дакко Парижге қашып кетті, онда француз тарапы оны Бокассаны биліктен құлату және оны қайтадан президенттікке орналастыру үшін төңкеріс жасауға көндірді.
On the night of 31 December 1965 – 1 January 1966, General Bokassa carried out a successful coup d'état against Dacko and prevented the possible assumption of power by a rival, Colonel Jean Izamo, head of the national gendarme police force. Dacko, who belonged to the same Ngbaka ethnic group as Bokassa, was imprisoned, placed under house arrest in Lobaye, but then was released on 16 July 1969 and eventually named personal counselor of President Bokassa on 17 September 1976. When Bokassa's rule came under increasing criticism during the late 1970s, Dacko managed to leave for Paris where the French convinced him to cooperate in a coup to remove Bokassa from power and restore him to the presidency.
Билікке қайта оралу
1979 жылғы 20-21 қыркүйек аралығында түнде француздық парашютшілер "Барракуда" операциясын жүзеге асырды, ол Бокассаны құлатып, Даконы президенттік лауазымға қайта орнатты. 1981 жылғы наурыз айында Дако көпмандатты, салыстырмалы түрде еркін сайлауда Республика Президенті болып қайта сайланды, оның өкілеттігі 1 сәуірде басталды. Лауазымға оралғаннан кейін Дако Бокасса режиміне қатысқан көптеген шенеуніктерді сақтап қалуға мәжбүр болды, себебі елде үкіметтік қызметтерге жұмыс істеуге дайын жүзден аспайтын кадр болды. Бұл саяси элитаның сақталуы оған деген наразылықты одан әрі күшейтті. Дако қайта орналасқаннан кейін Франциядан қаржылық қолдау алды, француз үкіметі оған 17 миллион доллар көмек көрсетті, бұл оның алғашқы алты айындағы табысқа ықпал етті. Алайда, бұл Даконы француздың марионеткасы деп санайтын халықаралық қауымдастықтың қолдауына әкелмеді. Францияның қолдауымен Еуропалық экономикалық қауымдастық 20 миллион доллар көлемінде көмек беруге көндірілді, ол құлдырап бара жатқан ауыл шаруашылығы саласын, әсіресе кофе өндірісін жандандыруға, сондай-ақ инфрақұрылымды дамытуға бағытталған. Көптеген орталық африкалықтар Даконы француздардың қуыршағы деп есептеді және оның билік ету құқығына, әсіресе Бокассаның бұрынғы премьер-министрі Анже Феликс Патассэ наразылық білдірді, ол елдегі ең ірі этникалық топ – гбаяның мүшесі болды, басқа этникалық топтармен тұрғын үй және туыстық байланыстары болды және елдегі ең танымал саясаткер еді. Патассэнің оппозициясына жоғары сынып оқушылары мен Бангидің жанындағы Мускине сияқты шатыр қалалардағы жұмыссыз жастар қолдау көрсетті. Алайда, оның оппозициясы 1979 жылдың қарашасына дейін француздық қолдаумен басылды. Дако үкіметі кейде жалақыны уақтылы төлей алмағандықтан, мұғалімдер, студенттер және қала тұрғындары арасында наразылық туды, бұл Даконың шенеуніктеріне шабуылдарға және наразылық акцияларына әкелді. Полиция кейде осы наразылықтарға қарсы шаралар қолданды. Франциядан келген көмек жалақы төлеудің уақтылылығын жақсартты, сонымен қатар Дако жоғары және жоғары оқу орнының студенттері үшін қосымша стипендиялар енгізе алды, бұл оппозицияның әлсіреуіне әкелді. Сонымен қатар, Дако үкіметі Бокассаның кейбір офицерлерінің сот процестерін ұйымдастырды. Бұл сот процестері Бангидегі басты стадионда өтті және радио арқылы таратылды, бұл Даконың танымалдылығын арттырды, астаналық орталық африкалықтардың арасында күмәнділік болғанына қарамастан.
On the night of 20–21 September 1979, French paratroopers carried out Operation Barracuda, which overthrew Bokassa and restored Dacko to the presidency. In March 1981, Dacko was elected President of the Republic once again in a reasonably free multi candidate election; his term began on 1 April. Upon return to office, Dacko found himself forced to retain many of the officials who had been part of the Bokassa regime, as the country had no more than one hundred trained personnel available for government posts. The retention of this political elite was an additional factor in heightening the resentment against him. Immediately after his restoration Dacko found financial support from France, who provided his government with $17 million, leading to relative success in his first six months. This did not, however, translate to any support from the general international community, who regarded Dacko as a French surrogate. With French support, the European Economic Community was persuaded to give $20 million in aid, which was intended for the revitalisation of the crumbling agricultural sector, particularly coffee production, as well as developing infrastructure. Dacko was regarded by many Central Africans as a puppet of the French and his right to rule was challenged, in particular, by Bokassa's former prime minister, Ange Félix Patassé who, in addition to belonging to the largest ethnic group in the country, the Gbaya, had residential and kinship ties to other ethnic groups and was the most popular politician in the country. Patassé's opposition drew on the support of high school students as well as young unemployed adults in the shanty towns next to Bangui, such as Muskine. His opposition, however, was quashed by November 1979 with French support. As Dacko's government was sometimes unable to pay wages on time, further discontent arose amongst teachers, students and deprived urban residents, and led to strike as well as attacks on Dacko's officials. These protests were at times countered by the police. French aid then improved the timeliness of the salary payments, and Dacko was also able to introduce further scholarships for high school and university students, leading to an erosion of opposition. Furthermore, Dacko's government organised the public trials of some of Bokassa's officers. These took place in the main stadium in Bangui and were broadcast on radio, thus increasing Dacko's popularity, despite some skepticism amongst urban Central Africans.
Колингбаның құлдырауы
1981 жылдың 1 қыркүйегінде Дако генерал Андре Колингба бастаған қан төгілмейтін төңкеріспен құлатылды. Франсуа Миттеранның жаңа социалистік үкіметінен рұқсатсыз әрекет еткен деген күдік туғызған жергілікті француз қауіпсіздік қызметкерлерінің оған қолдау көрсеткен болуы мүмкін. Мұндай айыптаулар ешқашан расталмауы мүмкін, бірақ Колингба кейін Франциямен және полковник Мантион басқарған президенттік қауіпсіздік тобымен тығыз қарым-қатынаста болды. Дако ешқандай зиян келмей, саясатқа оралып, Колингбаға қарсы оппозицияда болған Демократия және даму қозғалысын (ДДД) жетекшілік етті. Дакко 1992 және 1993 жылғы президенттік сайлауларға қатысты, екіншісінде ол дауыс бергендердің 20,10 пайызын алды.
On 1 September 1981, Dacko was overthrown in a bloodless coup carried out by army chief of staff General André Kolingba, who may have had the support of local French security officers who are suspected of having acted without authorization by François Mitterrand's new Socialist government in France. Such allegations may never be substantiated, but Kolingba did subsequently enjoy a very close relationship with France and a presidential security team led by Colonel Mantion. Dacko, unharmed, later returned to politics to lead the Movement for Democracy and Development (MDD), a party opposing Kolingba. Dacko participated in the presidential elections of 1992 and 1993 and in the latter obtained 20.10% of the votes cast.
Қарсылық, ауру және өлім
Патассэнің бірінші және екінші президенттік мерзімдерінде (1993–1999 және 1999–2003) Дако оппозицияның жетекшісі ретінде саясатқа белсенді қатысуын жалғастырды. Дако мен Колингба оппозицияның негізгі басшылары болды, алайда Колингба Дакодан көбірек беделге ие болды. Дако 1999 жылғы сайлауда соңғы рет президенттікке кандидат болып, дауыстардың 11,2 пайызын алып үшінші орынға шықты. Генерал Франсуа Бозизе Патассені құлатып, өзін президент деп жариялағаннан кейін, Дако 2003 жылдың 9 қыркүйегінде басталған Ұлттық диалогқа қатысты, бірақ көп ұзамай, 27 қыркүйекте, ол созылмалы астма және жүрек ауруларының салдарынан денсаулығы нашарлай бастады. Ол ем алу үшін Францияға аттанды, бірақ 7 қарашада Камерунның Яунде қаласындағы тоқтау пунктында, Яунде қалалық ауруханасына жеткізілді, онда 20 қарашада сағат 22:00-де қайтыс болды. Орталық Африка Республикасы үкіметі оның құрметіне бір айлық аза тұру жариялады. 13 желтоқсанда ол Мокиндада, өзінің резиденциясының жанында жерленді.
During Patassé's first and second presidential terms (1993–99 and 1999–2003), Dacko continued to participate actively in politics as a leader of the opposition. Dacko and Kolingba were the main leaders of the opposition, with Kolingba having more influence than Dacko. Dacko ran for president for the last time in the 1999 elections, coming in third place with 11.2% of the vote. After General François Bozizé overthrew Patassé and proclaimed himself president, Dacko participated in the Dialogue national (National Dialogue) that began on 9 September 2003, but shortly thereafter, on 27 September, he began suffering effects from his chronic asthma and heart disease. He headed to France to seek treatment, but during a stopover in Yaoundé, Cameroon on 7 November, he was taken to the General Hospital of Yaoundé where he died at 10 p. m. on 20 November. The Central African government declared a month of national mourning in his memory. On 13 December he was buried in Mokinda, near his residence.
Отбасы және марапаттар
1952 жылы Дэвид Дакко өзінің алғашқы әйелі Флоренс Ягбаоға үйленді, ол гбанзири этносының өкілі болған. Олардың жалғыз ұлы Бруно Дакко (1952 жылы туған) – саясаткер, ол 2003 жылдан 2005 жылға дейін туризм министрі қызметін атқарды. 1962 жылы ол Флоренстен ажырасты, ол елдің тұңғыш бірінші ханымы болған еді. Дэвид Дакко өмірі бойында көптеген наградалар мен құрметтерге ие болды, оның ішінде Орталық Африка Ауыл шаруашылығы орденінің командирі (1963 жылдың 23 сәуірі), Орталық Африка Академиялық пальмалары орденінің командирі (1964 жылдың 26 маусымы). Бангидегі маңызды көше оның атымен аталады – Президент Дэвид Дакко даңғылы.
In 1952, David Dacko married his first wife, Florence Yagbao, an ethnic Gbanziri woman. Their only son, Bruno Dacko (born 1952), is a politician who served as Minister of Tourism from 2003 to 2005. In 1962, he divorced Florence, who had become the country's inaugural first lady. David Dacko received many awards and honors during his lifetime, including Commander of the Central African Order of Agriculture (23 April 1963), Commander of the Central African Order of Academic Palms (26 June 1964). A major street in Bangui is named after him, Avenue President David Dacko.