Кіріспе
Теропсидтердің жойылған тобы Тероцефалиялар - перм және триас кезеңдерінен еутериодонт терапсидтердің (сүтқоректілер мен олардың жақын туыстары) жойылған клады. Тероцефалиандар ("жануарлардың басы") олардың үлкен бас сүйектерімен аталады, олар тістерінің құрылысымен бірге олар етқоректі болғандығын көрсетеді. Басқа сүтқоректі емес синапсидтер сияқты, тероцефалиандар да бір кездері "қоқыс тәрізді сүтқоректілер" деп сипатталған. Тероцефалия - сүтқоректілерді пайда еткен цинодонттармен тығыз байланысты топ, бұл қарым-қатынас скелет ерекшеліктерінің әртүрлілігін дәлелдейді. Шынында да, цинодонттардың тероцефалиандардан пайда болуы мүмкін екендігі және танылған тероцефалиандар цинодонттарға қатысты парафилетикалық болып табылатыны ұсынылды. Тероцефалианның қалдықтары Оңтүстік Африканың Кару аймағында көп, сонымен қатар Ресей, Қытай, Танзания, Замбия және Антарктидада да табылған. Оңтүстік Африканың ортаңғы пермдік шөгінділерінде табылған ертедегі тероцефалиялық қазбалар бұл топтың Гондваналық шығу тегін қолдайды, ол Жер шарына тез таралған сияқты. Тэроцефалияның барлық дерлік тұқымдастары Пермь-Триас дәуірінің жойылуы кезінде аяқталса да, Эутероцефалия деп аталатын кіші топтың бірнеше өкілдері ерте триас дәуірінде тірі қалды. Бұл топқа жататын кейбір тұқымдар улы заттарға ие болған деп есептеледі, бұл оларды осындай сипаттамаларға ие ең көне тетраподтар етеді. Алайда, соңғы тероцефалиандар ерте орта триас кезінде жойылып кеткен, ықтимал, климаттың өзгеруіне байланысты, цинодонттармен және түрлі бауырымен жорғалаушылар тобымен бәсекелесуге байланысты, көбінесе архезаврлар және олардың жақын туыстары, соның ішінде архезавроморфтар және архезауриформдар.
Therocephalia is an extinct clade of eutheriodont therapsids (mammals and their close relatives) from the Permian and Triassic periods. The therocephalians ("beast heads") are named after their large skulls, which, along with the structure of their teeth, suggest that they were carnivores. Like other non mammalian synapsids, therocephalians were once described as "mammal like reptiles". Therocephalia is the group most closely related to the cynodonts, which gave rise to the mammals, and this relationship takes evidence in a variety of skeletal features. Indeed, it had been proposed that cynodonts may have evolved from therocephalians and so that therocephalians as recognised are paraphyletic in relation to cynodonts. The fossils of therocephalians are numerous in the Karoo of South Africa, but have also been found in Russia, China, Tanzania, Zambia, and Antarctica. Early therocephalian fossils discovered in Middle Permian deposits of South Africa support a Gondwanan origin for the group, which seems to have spread quickly across Earth. Although almost every therocephalian lineage ended during the great Permian–Triassic extinction event, a few representatives of the subgroup called Eutherocephalia survived into the Early Triassic. Some genera belonging to this group are believed to have possessed venom, which would make them the oldest tetrapods known to have such characteristics. However, the last therocephalians became extinct by the early Middle Triassic, possibly due to climate change, along with competition with cynodonts and various groups of reptiles — mostly archosaurs and their close relatives, including archosauromorphs and archosauriforms.
Анатомия және физиология
Горгонопсия және көптеген цинодонттар сияқты, көптеген тероцефалиандар ет жейтіндер болған. Алдыңғы тероцефалиандар көп жағынан горгонопсиандар сияқты примитивті болған, бірақ олар белгілі бір озық ерекшеліктерді көрсетті. Бұрынғы жамбас кеңірек жауырынды мысқылдарды жалғау үшін және фалангалардың (бармақ пен аяқ сүйектерінің) сүтқоректі фалангалық формуласына дейін қысқаруы. Алдын-ала тероцефалиандарда пайда болатын екінші жақ жақ иісінің болуы сүтқоректілермен ортақ тағы бір ерекшелік. Максиллотурбинальды қырқалардың табылуы, мысалы, бастапқы тероцефальды Гланосух, кем дегенде кейбір тероцефалиандар жылы қанды болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейінгі тероцефалиандар жоғары деңгейде маманданған кейбір териодонт сипаттамаларын жеткізген Baurioidea түрін қамтиды. Мысалы, шағын бауриоидтар мен шөпқоректі Баурияның орбитасын сызықтық қақпақтан бөлетін сүйектелген посторбитальды жолағы болмаған - бұл примитивті сүтқоректілерге тән жағдай. Осы және басқа да озық ерекшеліктер ұзақ уақыт бойы ұстанып келген, қазір жоққа шығарылған пікірге әкелді. Иктидозаврлар және тіпті кейбір ерте сүтқоректілер бауриоидті тероцефалиялық сабақтан пайда болды. Осы сияқты сүтқоректілердің ерекшеліктері тіпті Therocephalia-да әртүрлі терапсид топтарының арасында параллель түрде дамыған сияқты. Көптеген кішкентай терроцефалиандардың мұрындарында шағын шұңқырлары бар, олар, бәлкім, вибриссаларды (мұрттарды) қолдаған. 1994 жылы орыс палеонтологы Леонид Татаринов бұл шұңқырлар су тероцефалияларының электрорецепциялық жүйесінің бөлігі екенін ұсынды. Алайда бұл шұңқырлар - бұл еркек шашындағы қан тамырлары үшін жасалған тесіктер.
Жіктеу
Тероцефалиандар сүтқоректі емес терапсидтердің бірнеше желілерінің бірі ретінде дамыды және сүтқоректілер мен олардың ата-бабаларын қамтитын цинодонттармен тығыз қарым-қатынаста болды. Көптеген қазіргі зерттеушілер оларды цинодонттардың бауырлас тобы ретінде қарастырады, олар Eutheriodontia клады ретінде біріктірілген. Алайда, кейбір зерттеушілер тероцефалиандар цинодонттардың ата-бабалары екенін ұсынды, бұл тероцефалиандарды цинодонттарға қатысты кладистикалық парафилетикалық етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, цинодонттар жиі осы гипотеза бойынша Whaitsiidae тероцефалиялық отбасынан тараған (немесе оған жақын) деп ұсынылады, алайда 2024 жылғы зерттеудің нәтижесінде цинодонттар мен Eutherocephalia арасындағы бауырлас қарым-қатынас үшін қолдау табылды. Кинодонттармен (солай-ақ сүтқоректілермен) ортақ ата-бабалар осы топтар арасындағы көптеген ұқсастықтарды білдірсе де, кейбір ғалымдар басқа ұқсастықтарды конвергенттік эволюцияға, мысалы кейбір түрлерде посторбитальдық штанганың жоғалуы, сүтқоректілердің фалангельдік формуласы және көпшілік таксондарда екінші дәрежелі ауыз қуысының кейбір түрі сияқты жақсы деп санайды. Тероцефалиандар мен цинодонттар Перм триасының жаппай жойылуынан аман қалды, бірақ тероцефалиандар көп ұзамай жойылып кеткен кезде цинодонттар тез әртараптанды. Тероцефалиандар кладогенездің төмендеуін бастан кешірді, яғни жойылғаннан кейін бірнеше жаңа топ пайда болды. Триастың көпшілігі Терацефалиялық тұқымдар Пермнің соңғы кезеңінде пайда болды және Триастың қысқа уақыт аралығында ғана сақталып, Анисианның соңғы кезеңінде жойылып кетті.
Таксономия
Тероцефалияны алғаш рет 1903 жылы Роберт Брум есімін және идеясын алды, ол негізінен Сцилакозавр мен Иктидозаврға негізделген, примитивті териодонттар деп санағандарды қамтитын тәртіп ретінде. Алайда, оның тероцефалия туралы бастапқы тұжырымдамасы қазіргі классификациядан қатты ерекшеленді, сонымен қатар әртүрлі туыстар горгонопстер (соның ішінде горгонопс) және диноцефалиандар. 1903 жылдан 1907 жылға дейін Бром осы топқа тероцефалиялық тұқымдарды, сондай-ақ тероцефалиялық емес тұқымдарды, соның ішінде аномадонт Галехирусты қосты. Соңғылардың қосылуы Брумның тероцефалиандарды басқа терапсидтерге "алғашқы" және ата-бабалар ретінде қарастырып, аномадонттарды Галехирус сияқты тероцефалианға ұқсас ата-бабадан тараған деп сендірді. Алайда, 1908 жылы ол оның және басқа да тероцефалиялық еместердің топқа кіруін күмәнді деп санады. 1913 жылы Брум Горгонопсияны Тероцефалиядан ерекшеленетінін қайта қалпына келтірді, бірақ ондаған жылдар бойы ол және басқа зерттеушілер қай топқа жататын тұқымдарға қатысты түсініспеушіліктер болды. Топтың қатары авторлардың терапсидтер жүйелілігін таңдауына байланысты реттік, субреттік және инфрареттікке қарай өзгерді. Топқа атау берілгеннен бері әртүрлі терроцефалиялық кіші топтар мен кладтар ұсынылды, бірақ олардың мазмұны мен номенклатурасы жиі тұрақсыз болды және бұрын танылған кейбір терроцефалиялық кладтар жасанды болып шықты немесе күмәнді таксондарға негізделді. Бұл кейде ондаған жылдар бойы қолданылып жүрген, тероцефалиялық әдебиеттегі кейбір танымал есімдердің орнын басымдықты иеленетін аз танымал есімдер алып келді. Мысалы, Scaloposauridae негізінен жас ерекшеліктері бар қазбаларға негізделген және басқа да әртүрлі тероцефальдық отбасылардың жетілмеген үлгілерімен ұсынылған. Басқа бір мысалда, "Pristerognathidae" атауы 20-шы ғасырдың көп бөлігінде базальды тероцефалиандар тобы үшін кеңінен қолданылған, бірақ содан бері Scylacosauridae атауы осы топ үшін прецедент болып табылады деп танылды. Сонымен қатар, "Pristerognathidae" тұтастығы тұрақсыз болды және ертедегі тероцефалиандардың жеке бір кіші тобымен (Lycosuchidae, Alopecodontidae және Ictidosauridae сияқты басқалармен бірге) ертедегі тероцефалиандардың бәрін қамтитын өзгермелі түрде шектелген. Сол сияқты, 20-ғасыр әдебиетінде Adkidnognathidae туысына сәйкес келетін тероцефалиандар үшін әр түрлі атаулар қолданылды, соның ішінде Annatherapsididae, Euchambersiidae (ең көне қол жетімді атау) және Moschorhinidae, ал мүшелері жиі whaitsiids-ке шатастырған қарым-қатынаста болды. Akidnognathidae атаулары мен мазмұны туралы консенсусқа тек 21-ғасырда қол жеткізілді, бұл ең көне туысқа қатысты отбасылық топ құрылған және осылайша Akidnognathidae бұл топтағы нейтсиоидті еутероцефалиандар үшін прецедент болады. Екінші жағынан, бұрын жасанды деп саналған кейбір топтар дұрыс болып шықты. Бір кезде бірнеше функционалдық ит тәрізді тістердің болуымен анықталған аберрант тероцефалиялық Lycosuchidae туысы 1980 жылы ван ден Хевердің ерте тероцефалиялықтардың ит алмастыруы туралы зерттеуіне негізделген табиғи емес топты білдіреді деп ұсынылды. Алайда, кейінгі талдаулар осы топтың монофилін қолдап тұратын қосымша синапоморфияларды (соның ішінде кідірілген ит тәрізді алмастыруды) көрсетті және Lycosuchidae қазіргі уақытта Therocephalia ішіндегі жарамды базалық клад болып саналады. Алайда, топқа кіретін көпшілік тұқымдар күмәнді деп жарияланды, енді оған тек Lycosuchus және Simorhinella кіреді. Қазіргі заманғы тероцефалиялар таксономиясы тероцефалиялар түрлерінің филогенетикалық талдауына негізделген, ол ертедегі тероцефалиялардың екі тобын (Lycosuchidae және Scylacosauridae) тұрақты түрде таниды, ал одан да көп тероцефалиялар кладты құрайды. Кейбір талдаулар сцилакозавридтердің ликозухидтерге қарағанда еутероцефалиандарға жақын екенін анықтады, сондықтан олар сцилакозаврия клады ретінде біріктірілді, ал басқалары олардың бір-біріне бауырлас таксондар екенін ұсынды. Eutherocephalia-да Akidnognathidae, Chthonosauridae, Hofmeyriidae, Whaitsiidae тұқымдастарына сәйкес келетін негізгі кладтар, Baurioidea-ға топтастырылған әртүрлі субкладтар танылады. Алайда, тероцефалиялардың жеке топтары кеңінен танылса да, олардың арасындағы өзара байланыстар жиі нашар негізделеді. Осылайша, бірнеше субкладтарды біріктіретін жоғары деңгейдегі атаулы кладтар аз, олар Whaitsiioidea (Hofmeyriidae және Whaitsiidae-ді біріктіретін) және Baurioidea.
Филогения
Хопсон мен Баргузен (1986) және ван ден Хевер (1994) сияқты тероцефалиандардың ерте филогенетикалық талдауы жоғарыда аталған тероцефалиан субтаксаларының көпшілігін филогенетикалық тұрғыдан қалпына келтіріп, растады. Алайда, жоғары деңгейдегі қатынастарды шешу қиын болды, әсіресе Эутероцефалияның (яғни Hofmeyriidae, Akidnognathidae, Whaitsiidae және Baurioidea) субкладтары арасында. Мысалы, Хопсон мен Баргузен (1986) эутероцефалияны тек шешілмеген политомия ретінде қалпына келтіре алды. Кейінгі кездегі терроцефалиандардың филогенетикалық талдаулары, Huttenlocker (2009) бастаған, терроцефалиан таксондары мен сипаттарының кеңінен таңдалуын қолданады. Мұндай талдаулар Therocephalia-ны цинодонттардың бауырлас клады ретінде нығайтты, ал Therocephalia-ның монофильділігін кейінгі зерттеушілер қолдады. Ол Huttenlocker және басқалар алғаш жариялаған дерек матрицасына негізделген. (2011), Лиу мен Абдала (2023) осы қатынастардың лабильділігін дәлелдеді, олар Акидногнатидтер ішінде терең орналасқан Chthonosauridae-мен баламалы топологияны қалпына келтірді. Төменде Pusch және басқалардан өзгертілген кладограмма. (2024) атты зерттеуінде тероцефалиандар мен алғашқы цинодонттардың арақатынасын талдады. Олардың талдаулары, бұрыннан жүргізілген, конвергентті эволюцияға ұшыраған, тек қана қолда бар деректері бар таксондарды қамтитын, беткі жаңқалық және тіс ерекшеліктеріне толықтай сүйенген, бұрынғы талдауларды толықтыру үшін, тероцефалиандар мен цинодонттардың қарым-қатынасын шешуге көмектесетін эндокраниалды сипаттамаларды қосуға бағытталған. Олардың ішінде тек төрт терроцефалияны ғана қосуға болады. Алайда, олардың әрқайсысы тероцефалиялар филогенезіне кіретін төрт негізгі топты білдіреді: екі "базалық тероцефалиялар" Lycosuchus (Lycosuchidae) және Alopecognathus (Scylacosauridae) және Eutherocephalia, Olivierosuchus (Akidnognathidae) және Theriognathus (Whaitsiidae) екі туынды мүшелері.