Кіріспе

Гнат Мартинович Хоткевич (Гнат Мартинович Хоткевич, сондай-ақ Гнат Хотькевич немесе Гнат Хотькевич, 1877 жылы 31 желтоқсанда туылған 1938 жылы 8 қазанда қайтыс болған) - украиндық театр және қоғам қайраткері, инженер, өнертапқыш, жазушы, тарихшы, аудармашы, этнограф, өнер сыншысы, драматург, сценарист, композитор, музыколог, скрипкашы, пианист, баритон, бандурист және мұғалім. Ол КГБ-ның қолынан қаза тапты, басқа да көптеген Ажыратылған Қайта өрлеу мүшелері сияқты, Иосиф Сталиннің Кеңес Одағындағы Ұлы терроризмі кезінде. Хотькевич - қайта өрлеу дәуірінің адамы, көпталантты. Ол кәсіби инженер ретінде оқығанмен, көбінесе украиналық әдебиет қайраткері, сондай-ақ драматург, композитор, этнограф және қазіргі заманғы бандураның атасы ретінде танымал.

Ерте өмір және білім

Хоткевич 1877 жылы Харьков қаласында дүниеге келген. Оның анасы үй шаруасында жұмыс істеген, бірақ 1880-ші жылдардың ортасында отбасын тастап кеткен әкесі туралы аз мәлімет бар. Жас кезінде фортепиано мен скрипкада ойнауды, кейіннен аймақтың соқыр халық қобзарларын бақылау арқылы бандурада ойнауды үйренді. Ол 1900 жылы Харьков политехникалық институтында инженерлік мамандық бойынша жоғары оқу орнын бітіріп, содан кейін теміржол инженері болып жұмыс істеді.

Театр

Жас кезінде Харьковте бірқатар театр қойылымдарын көруге мүмкіндік алды. Ол осы қойылымдарға қатты қызығады, сондықтан жаз айларында Деркачи ауылында шаруалар үшін театр ұйымдастырды. 1903 жылы Харьковта украин жұмысшыларының театрын ұйымдастырды, ол да өте сәтті болды. Ол 50-ден астам пьеса жазды. Оның қызметі әлеуметтік және ұлттық мәселелерге байланысты болғандықтан, ол 1905 жылы сол кезде Австрия-Мажарстанның билігі астында болған Галичинаға (Батыс Украинаның бір бөлігі) көшіп кетуге мәжбүр болды. 1910 жылы Галичинада ол сауатсыз хуцулдардан тұратын театр труппасын ұйымдастырды, олар Батыс Украинада өзінің этнографиялық пьесаларын қойып, үлкен жетістікке жетті. 1912 жылы Харьковқа оралып, қамақтан шыққаннан кейін 1914 жылы Ресейге жер аударылғанға дейін Харьков украин театрының қызметін қайта жаңғыртты. Ол драмалық шығармаларын жалғастырды, ең қызығы - XVII ғасырдың ортасында атақты қазақ көшбасшысының өмірі мен заманы туралы баяндаған "Богдан Хмельницкий" шығармасы. 1936 жылы 1937 жылы шыққан, бірақ екі апта қысқа уақыт көрсетіліп, көрсетілімдерден алынып тасталған Назар Стодолья фильмінде рөл ойнады. Хоткевич Украинадағы театр тарихы туралы "Галициядағы халық театры" және "1848 жылғы театр" сияқты бірқатар зерттеулер жазды.

Музыка

Студент кезінде Хоткевич бандура ойнауымен танымал болды. 1894 жылы алғаш рет аспап сатып алды, ал 1896 жылы тұңғыш рет сахнада солист ретінде өнер көрсетті. Харьков политехникалық институтынан шығарылғаннан кейін Микола Лысенконың гастрольдік хорына бандура солисі ретінде қосылды. Жас кезінде ол бандураның виртуозы ретінде танымал болды. 1902 жылы Харьковта өткен XII археологиялық конференцияда оған қобзар деп аталатын халық бандуристерінің музыкасы мен дәстүрлері туралы мақала оқып беруді тапсырады. Ол газетті дайындап, сондай-ақ бандура ансамблінің тарихтағы алғашқы қойылымы болған концерт ұйымдастырды. Конгресс барысында ол жаңадан ойлап табылған фонографты қолдану арқылы қобыз музыкасын дыбыс жазу арқылы сақтау идеясын бастаушылардың бірі болды. Сол кезден бастап бұл өнер түрі бүкіл Украинада кеңінен танымал болды. 1906 жылы Австрия-Мажарстанға көшіп келгеннен кейін ол Галичинаны бандура музыкасының жеке концерттерімен аралады. 1907 жылы ол 1909 жылы Львовте жарық көрген алғашқы бандуралық нұсқаулық жазды. 1910 жылы ол өзінің бандуралық композицияларының бірі - "Одарочка" - Киевте басылып шықты, ол аспап үшін жарық көрген алғашқы композиция болды. 1912 жылы Орталық Украинаға оралғаннан кейін көп ұзамай тұтқындалып, түрмеге қамалды, кейін Ресейге жер аударылды. 1917 жылы Харьковке оралып, Харьков зоологиялық колледжінде украин әдебиеті мен тілінен сабақ берді. 1920 жылы этнографиялық хорлық шығармаларды орындайтын украин хорын ұйымдастырды және 1920 жылдары көптеген композициялар жарияланды. 1926 жылдан бастап ол Харьков музыка және драма институтында бандураның алғашқы консерватория деңгейіндегі курстарын оқытты. Бандураның жаңа оқулығы ішінара жарық көрді (соңғы 3 кітап баспадан жоғалып кетті). Бандураға арналған композицияларының жинағы да дайындалды, бірақ баспадан жоғалып кетті. Бұл курстарды Леонид Хайдамака, О. Геращенко, О. Хаевский, И. Олешко, Григорий Бажул сияқты санаулы студенттер ғана аяқтады. Олардың көпшілігі 1930 жылдардың басында тұтқындалды, алайда кейбіреулері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батысқа жол тапты. 1928 жылы Хоткевич арнайы бандура студиясының директоры болды, ол Полтава бандурист капелласын Харьков стиліне айналдыру және қайта даярлау үшін ұйымдастырылды. Ол осы ансамбль үшін көптеген шығармалар жазды және аранжировкалады. 1931 жылы ансамбль Солтүстік Америкада гастрольдік турнеге шақырылған алғашқы кеңес ансамблі болу мәртебесін алды. Өкінішке орай, гастрольдер өткізілмеді, ал Хоткевич 1932 жылы ансамбльдің директорынан шығарылды. Кейіннен оның барлық шығармалары мен аранжировкаларына тыйым салынды. Музыкалық орындаушылық пен композициялардан басқа, Хоткевич украин халық аспаптары, әсіресе бандура туралы бірқатар кітаптар шығарды. Бұл кітаптар Кеңес баспасында ашық сынға алынып, 1932 жылы тыйым салынды.

Қуғын-сүргін

Этнограф ретінде ол соқыр кобзарлардың қалаға келген сайын патша полициясы тарапынан қандай қуғын-сүргінге ұшырағанын көрді. Украина мәдениеті мен бандурамен байланысы болғандықтан, патша билігі оны қудалады. 1899 жылы оқудан шығарылып, 1905 жылы елден кетуге мәжбүр болды. Австрия-Мажарстаннан оралғанда полиция оны ұстап, түрмеге қамап, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ресейге жер аударылуға мәжбүр болды. 1928 жылдан бастап Хоткевичтің барлық баспа жұмыстарында қиындықтар туды. Бастапқыда қолжазбалар баспаханалардан және пошта арқылы жоғала бастады. Жұмыстарды үш-төрт рет тапсыру керек еді, содан кейін олар баспаларда жиі саботаж жасалды. Хоткевич көптеген шағым хаттар жазды, бірақ көп нәрсе жасалмады. 1931 жылдан бастап ол кеңес баспасөзінде көптеген жеке шабуылдарға ұшырады, нәтижесінде оның барлық музыкасы мен жазуына 1932 жылы тыйым салынды және ол барлық жұмысынан айырылды. 1933 жылы оның отбасы Голодомор кезінде аштықтан қаза тапты, өйткені ол ресми түрде жұмыссыз болғандықтан, оған рациондық карталар берілмеді. 1934 жылы біреу оны пойыздың астына итеріп өлтірмекші болды. Нәтижесінде ол аяғында ауыр емес жарақаттар алып, біршама уақыт ауруханада жатты. 1938 жылы ақпанда Ұлы тазалау кезінде ол тұтқындалып, азап шекті. 1938 жылы Харьковтегі НКВД трибуналы оны ату жазасына кесіп, мүлкі тәркіленді. 1938 жылы 8 қазанда өлім жазасына кесіліп, денесі Харьковтың шетіндегі жаппай қабірге қойылды. Кеңес өкіметі бастапқыда оны хат жазысуға құқығы жоқ 10 жылға Сібірге жібергенін жалған мәлімдеген. 1943 жылы қайтыс болғанын растайтын жалған куәліктер жасалды.

Өлімнен кейін

1956 жылы Кеңес үкіметі Хоткевичті саяси тұрғыдан оңалтты, бірақ оның әдеби шығармаларының аз бөлігі ғана қайта басылды. 1977 жылы ЮНЕСКО-ның атақты мәдениет қайраткерлерінің тізіміне енгеніне қарамастан, ештеңе жарияланбады. 1991 жылдан кейін Украинада осы автордың көптеген еңбектері қайта басылып шықты және көптеген қолжазбалар архивтен баспаға жол тапты, негізінен Харьковтағы Хоткевич қорының күш-жігеріне байланысты. 1989 жылы Хоткеввичтің "Камьйна Душа" кітабынан фильм түсірілді. режиссері - Станислав Клименко. 1991 жылы Хокевичтің өмірі туралы "Следовать на север мочет" атты деректі фильм түсірілді.