Володимир Винниченко: Саяхатшы, жазушы және Украина премьер-министрі

Кіріспе

1917 және 1918 жылдары Украинаның премьер-министрі

Жазушы ретінде Винниченко украин әдебиетінде революцияға дейінгі Украинаның көрнекті модернист жазушысы ретінде танылады, ол әңгімелер, романдар және пьесалар жазды. Бірақ Кеңес Украинасында оның еңбектері, 1930 жылдардан 1980 жылдардың ортасына дейін көптеген басқа украин жазушыларының еңбектері сияқты, тыйым салынды. Украина саясатына қатысудан бұрын ол ұзақ жылдар бойы саяси белсенді болды және 1906 жылдан 1914 жылға дейін Батыс Еуропада тұрды. Оның шығармалары украин революциялық ортасына, кедей және жұмысшы табына, сондай-ақ Батыс Еуропада тұратын Ресей империясынан эмигранттардың арасындағы өмірін көрсетеді.

Ерте өмір

Винниченко Ресей империясының Херсон губерниясында, Веселый Кут ауылында (қазіргі Григоровка, Новоукраинка ауданы) шаруа отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Кирилл Васильевич Винниченко бұрын ауылдан Елизаветград қаласына көшіп келген, крепостной шаруа еді, ол жерде жесір Евдокия Павленкоға (қыз есімі: Линник) үйленді. Евдокияның алдыңғы некесінен үш баласы болды: Андрей, Мария және Василий, ал Кириллмен бір ұлы – Владимир. Жергілікті мемлекеттік мектепті бітіргеннен кейін Винниченколар отбасы Владимирді Киев университетінің Елизаветград ерлер гимназиясына оқуға берді, бірақ 1902 жылы Винниченко Украина мен украин халқын ұлт ретінде құрметтеуді және мойындауды талап етті. 1913 жылы ол орыс тілінде «Орыс жазушыларына ашық хат» жариялады, онда орыс әдебиетінің көп бөлігінде украиндықтар мен басқаларды стереотиптеуге бейімділігі сынға алынды. Оның пікірінше, орыс әдебиетіндегі украиндық кейіпкерлер еврейлер мен армян стереотиптерімен бірдей, оларға да орыстардың «әуесқойлығы» бар. «Орыс әдебиетіндегі ‘хохол’ әрқашан және барлық жерде сәл ақымақ, сәл айлакер, сәл жалқау, көңілді және кейде жақсы мінезді болып келеді». Бұл стереотиптер украиндықтардың теңдігі мойындалмағандықтан ғана емес, сонымен қатар орыс жазушыларының өзінің және орыс әдебиетінің намысына тиеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, соғыс пен оккупация украин жеріне келгенде, Винниченко «біздің ‘бауырларымыз’ орыстар украиндықтардың қайғысына неге көңіл бөлмейді?» деп риторикалық сұрақ қойды. Неге «украиндардың өз халқына деген сүйіспеншілігі мен оның тағдырына деген қайғысы ашу-ыза, наразылық, жек көру сезімін, не болмаса, ең жақсы жағдайда, сарказм мен бейжайлықты тудырады?» Оның пікірінше (орыс тілінде жазғандықтан, украиндармен қатар орыстарға да үндеген), украиндықтар күшті және саналы ұлтқа айналып келеді, «солар бізден қорқады». Бірақ украиндық «сананың» дамуын ешнәрсе тоқтата алмайды, ол қазірдің өзінде интеллигенциясында көрініп тұр. «Жерден туып, қайтадан жерге оралатын бұлттардың пайда болуын тоқтату мүмкін емес, солайша халықтың ұлттық саналы тобының қалыптасуын тоқтату да мүмкін емес. Біз өз халқымыздың шикі топырағынан, топырағынан, тереңдігінен шығамыз, оған қайта оралып, қайтадан көтерілеміз».

Vynnychenko was born in a village, Vesely Kut (today – Hryhorivka, Novoukrainka Raion), in the Kherson Governorate of the Russian Empire, in a family of peasants. His father Kyrylo Vasyliovych Vynnychenko earlier in his life was a peasant serf who moved from a village to the city of Yelisavetgrad, where he married a widow, Yevdokia Pavlenko (nee: Linnyk). From her previous marriage Yevdokia had three children: Andriy, Maria, and Vasyl, while from the marriage with Kyrylo only one son, Volodymyr. Upon graduating from a local public school the Vynnychenko family managed to enroll Volodymyr at the Yelyzavetgrad Male Gymnasium at Kiev University, but in 1902
Vynnychenko demanded respect and recognition for Ukraine and Ukrainians as a nation. In 1913, he published in Russian an “Open Letter to Russian Writers” that criticized the “unconscious” tendency in a great deal of Russian literature to stereotype Ukrainians and others. The Ukrainian characters who appear in Russian literature, he argued, are much like the stereotypes of Jews and Armenians that Russians also have “a weakness for.” “Always and everywhere [in Russian literature] the ‘khokhol’ is a little stupid, a little cunning, a little lazy, melancholic and sometimes good natured.” These stereotypes are “shameful” not only for Ukrainians whose equal humanity is not recognized but for Russian writers themselves and Russian literature. During the First World War, which brought fighting and occupation onto Ukrainian lands, Vynnychenko rhetorically wondered why our “brother” Russians show little concern with the suffering of Ukrainians? Why does “the love among Ukrainians for their own nation [narod] and sorrow for its fate elicit wrath, indignation, and feelings of spite, or, at best, sarcasm or indifference?” The answer, he argued (writing in Russian, so again addressing Russians as much as Ukrainians), is that Ukrainians are becoming strong and aware as a nation, and “they fear us.” But nothing can stop the development of Ukrainian “consciousness,” he declared, which is already manifest in its intelligentsia. “Just as you cannot stop the formation of clouds, arising from the earth and returning to it, so it is impossible to stop the formation of a nationally conscious stratum in a people. We emerge from the raw earth, from the soil, from the depths of our nation, and we again return to it, and we again arise.”

Винниченко украин халқын азат ету үшін билік құрылымдарын ғана емес, сонымен қатар адамдардың санасын, құндылықтарын, моральдық және рухани өмірін, олардың өзінің ішкі әлемін өзгерту қажет деп сенді. Шынайы революция, Винниченконың айтуынша, жан-жақты, барлық нәрсені қамтитын, жалпыға бірдей азаттық (vsebichne vyzvolennia) болуы керек. Осы көзқарасты зерттеу және насихаттау үшін ол өзінің шығармаларында сексуалдық, эмоция, ерік және мінез-құлық мәселелерін қарастырды. Ең бастысы – ең маңызды сұраққа жауап беру: толыққанды адам және толық азаттық тұлғаны қалай қалыптастыруға болады, әсіресе азаттықтан айырылудың ауыр жағдайлары мен салдарына қарсы тұрып?

Украинаның бірінші үкіметінің басшысы

1917 жылы Ресейдегі Ақпан революциясынан кейін Винниченко Украинадағы Ресей Уақытша үкіметінің өкілді атқарушы органы – Бас хатшылықтың басшысы болды. 1917 жылы Ресей Уақытша үкіметімен келіссөздер жүргізу үшін Украинаның Орталық Радасы (де-факто парламент) оны уәкілеттік берді. 13 тамызда Винниченко Ресей үкіметі Орталық Раданың Универсалын қабылдамауына наразылық білдіріп, Бас хатшылықтағы қызметінен кетті. Ықшам уақытқа оны келесі күні жаңа үкімет құрған Дмитро Дорошенко алмастырды, бірақ күтпеген жерден ол 18 тамызда өзі де отставкаға кетті. Винниченкоға оралып, кабинет құру және Ресей Республикасымен федеративтік одақ құру үшін Екінші Универсалды қайта жасау ұсынылды. Оның екінші үкіметі 1 қыркүйекте Александр Керенский бекітті. Көптеген жағдайда Винниченко мен Михайло Грушевскийдің саяси қателіктері жаңадан құрылған Украина Халық Республикасының тәуелсіздігіне ортақ себеп болды делінеді. Екеуі де Республика армиясын құруға қарсы болды және Симон Петлюраның ерікті күштерін болашақ армияның ядросы ретінде пайдалану туралы өтініштерін бірнеше рет қабылдамады (қараңыз: Полюботок полкінің ісі). Қазан революциясы мен Киевтегі большевиктер көтерілісінен кейін Орталық Рада большевиктердің Петроградтағы әрекеттерін мақұлдамағандықтан көптеген хатшылары отставкаға кетті. 1918 жылдың 22 қаңтарында Украина Халық Республикасы большевиктердің араласуы салдарынан тәуелсіздігін жариялады. Ел батыс шекарасында тасталған неміс-орыс майданының және шығыс шекарасындағы Муравьевтың басқарып келген большевик күштерінің арасында қысылып қалды. Бірнеше күн ішінде Михаил Муравьев Киевке шабуыл жасап, үкіметті Житомирге көшіруге мәжбүр етті, ал оның шегінуі Евген Коновалецтің Сич атқыштарының күш-жігерімен қамтамасыз етілді. Эвакуация кезінде Украина үкіметі Орталық державалардан әскери көмек алуға қол жеткізді. Үкімет большевик күштерін ығыстыру үшін немістермен азық-түлік қорын иемдену құқығы үшін айырбасталатын келісімге қол қойды, бұл келісім кеңінен сынға ұшырады. Бұл келісімде Кеңес Ресейі Украина Халық Республикасын мойындауы тиіс болды. Содан кейін Винниченко үкіметі Киевтегі Беларусь сауда палатасы арқылы Беларусь Халық Республикасы үкіметімен экономикалық келісім жасасты. Алайда, Винниченконың орнына В. Холубовичтің басшылығындағы Социалистік-революциялық үкімет келді. 1918 жылдың сәуір айында Гетман Павло Скоропадскийдің неміс оккупациялық күштерімен бірлесіп жасаған төңкерісінен кейін Винниченко Киевтен кетті. Кейін Украина Директориясын құрғаннан кейін ол Гетманға қарсы көтерілісті ұйымдастыруға белсенді қатысты. Көтеріліс сәтті аяқталды және Винниченко 1918 жылдың 19 желтоқсанында астанаға оралды. Бес мүшеден тұратын уақытша атқарушы кеңес Украина Халық Республикасының қайта жариялауын жариялады. Директория Украинаның Конституциялық жиналысы тұрақты үкіметті сайлағанша Еңбек Конгресімен басқарылатын болды.

After the February Revolution in Russia in 1917, Vynnychenko served as the head of the General Secretariat, a representative executive body of the Russian Provisional Government in Ukraine. He was authorized by the Central Rada of Ukraine (a de facto parliament) to conduct negotiations with the Russian Provisional Government, 1917. Vynnychenko resigned his post in the General Secretariat on August 13 in protest against the Russian government's rejection of the Universal of Central Rada. For a brief period he was replaced by Dmytro Doroshenko who composed a new government the next day, yet unexpectedly he requested his resignation as well on August 18. Vynnychenko was offered to return, form a cabinet and redesign the Second Universal to petition a federal union with the Russian Republic. His second government was confirmed by Alexander Kerensky on September 1. It is often claimed that the political mistakes of Vynnychenko and Mykhailo Hrushevsky cost the newly established Ukrainian People's Republic its independence. Both men were strongly opposed to the creation of the army of the Republic and repeatedly denied the requests by Symon Petliura to use his volunteer forces as the core of a would be army (see Polubotok Regiment Affair). After the October Revolution and the Kiev Bolshevik uprising many of his secretaries resigned after the Central Rada disapproved the Bolsheviks' actions in Petrograd with the ongoing confrontations in Moscow as well as the other cities in the country. On January 22, 1918, the Ukrainian People's Republic proclaimed its independence because of the Bolshevik intervention headed by Antonov Ovseyenko. The country was squeezed between the abandoned German Russian frontlines to its western border and the advancing Bolshevik forces of Muravyov along the eastern border. Within days, Mikhail Muravyov managed to invade Kiev, forcing the government to evacuate to Zhytomyr whose retreat was secured by the efforts of the Yevhen Konovalets Sich Riflemen. During the evacuation, the Ukrainian government managed to secure military assistance in the face of the Central Powers. The government signed the highly criticised treaty with the Germans to repel the Bolshevik forces in exchange for a right to expropriate food supplies. That treaty also required the Soviet Russia to recognise the Ukrainian People's Republic. Around then, Vynnychenko's government established an economic agreement with the government of the Belarus People's Republic through the Belarus Chamber of Commerce in Kiev. However, Vynnychenko's was replaced as well by the Socialist Revolutionary government of Vsevolod Holubovych. After the coup d'état of Hetman Pavlo Skoropadsky in collaboration with the German occupation forces in April 1918, Vynnychenko left Kiev. Later, after forming the Directorate of Ukraine, he took an active part in organizing a revolt against the Hetman. The revolt was successful and Vynnychenko returned to the capital on December 19, 1918. The Directorate, a temporary executive council of five, proclaimed the restoration of the Ukrainian People's Republic. The Directorate was put in charge by the Labour Congress until the Ukrainian Constituent Assembly would convene to elect a permanent body of government.

Отставка

Виниченко тәртіпті қалпына келтіре алмады және Петлюрамен келіспеушілігін шеше алмады. Соғыс аяқталғаннан кейін ол жалпы қарусыздануды және Шығыс пен Батыстың бейбіт бірлесіп өмір сүруін қалады. 1951 жылы Франциядағы Канн қаласының жанындағы Муженс қаласында қайтыс болды. Розалия Лифшиц қайтыс болғаннан кейін мүлігін Иванна Винников Нижникке (1912–1993) қалдырды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Францияға эмиграциялап, 1948 жылдан бері Виниченкомен бірге тұрды.