Кіріспе

Василь Олександрович Сухомлинский (Василь Олександрович Сухомлинский, Васи́лий Алекса́ндрович Сухомли́нский; орыс тілінен транслитерацияланғанда: Василий Александрович Сухомлинский немесе Василий Александрович Сухомлинский) (28 қыркүйек 1918 – 2 қыркүйек 1970) – Совет Одағындағы украиндық гуманистік педагог, білім берудің мақсаты – шынайы адамгершілік қасиеттері бар тұлғаны қалыптастыру деп есептеген.

Өмірбаян

Сухомлинский Олександрия уезінің Васильев волостындағы Омельник ауылында (қазіргі Украинаның Кировоград облысы Олександрия ауданы) шаруа отбасында дүниеге келген. 1933 жылы ол жеті жылдық бастауыш білім беру мектебін аяқтады, содан кейін анасы оны Кременчукке алып барды, онда ол жергілікті медициналық колледжге (техникум) оқуға түсті. Бірақ ол медициналық колледжді тастап, қысқа мерзімде бітірген "Робитфакқа" оқуға түсті. 1935 жылы туған ауылына жақын жерде мұғалім болып жұмыс істей бастады. 1938 жылы Сухомлинский Полтава педагогикалық институтына оқуға түсіп, сол жылы бітірді. Бітірген соң туған жеріне оралып, Онуфриевка орта мектебінде украин тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы ерікті түрде майданға аттанды және 1942 жылғы қаңтарда Мәскеуді қорғау кезінде ауыр жарақат алды. Ол Орал тауларындағы әскери госпитальға жатқызылды, онда емделуін жалғастырды. Сол кезде ол үнемі майданға қайта оралуын сұрады, бірақ медициналық комиссия оны тіпті уақытша да жарамды деп таба алмады. Ол Ува қаласындағы (Удмуртия Республикасы) орта мектеп директоры болып тағайындалды. 1944 жылы туған жері нацистік Германиядан азат болғанда, ол Өңірлік халық білімі басқармасының (RAINO) директоры болып тағайындалды. 1948 жылы ол Павлыш ауылындағы Павлыш орта мектебінің директоры болды (өзінің өтініші бойынша) және өмірінің соңына дейін осы қызметте болды.

Білім беру философиясы

Сухомлинскийдің білім беру жүйесінің негізі – оның моральдық тәрбиеге қатысты көзқарасы болды, ол оқушыларды табиғаттағы, өнердегі және адамдар арасындағы қарым-қатынастағы сұлулыққа сезімтал етуді, сондай-ақ оларды қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеуді қамтиды. Сухомлинский оқушыларына өмірдегі ең құнды нәрсе – адам екенін, ал басқа адамдарға қуаныш сыйлаудан артық мәртебе жоқ екенін үйретті. Оларға өзгелерге, әсіресе отбасыларына қуаныш әкелу үшін, өздерінің және айналағы ортаның көркіне ұмтылу керектігін айтты. Осылайша, Сухомлинскийдің тәсілінде моральдық және эстетикалық тәрбие тығыз байланысты болды. Шын мәнінде адам болудың тағы бір маңызды жағы – интеллектті дамыту болды, осы арқылы ой-қиялының шегі кеңейіп, әлемді қамтиды және ғарыш кеңістігіне жетеді. Сухомлинский білімді тек пайдалылық тұрғысынан қарастырғандармен келіспеді, олар білімнің құндылығын тек жұмыс орнында қолданылған жағдайда ғана көреді. Оның пікірінше, шет тілдерін және астрономияны оқу – адамның өзі өмір сүретін әлемді бағалауы және ой-өрісін кеңейтуі үшін қажетті еді. Кез келген жеке дамудың негізі – денсаулық, сондықтан Сухомлинский балалардың, әсіресе мінез қалыптасатын балалық шақта, денсаулығын жақсартуға көп көңіл бөлді. Ол балаларды жиі табиғатқа алып шығып, дене шынықтырумен қатар, ойлауға және сұлулықты бағалауға үйретті. Әсіресе бастауыш мектепте балалардың ой-қиялын мектепке жаяу арақатымен жететін далалар, орман және су жолдарындағы көркем суреттермен байланыстыру маңызды деп есептеді. Егер ой балалардың тікелей тәжірибесінен ажыратылса, олар шаршап қалады. Сондай-ақ балалардың білімі, олардың ақыл-ойының жұмысы, білімдерін қолданатын практикалық істермен байланысты болуы да маңызды болды. Балалардың білімі айналағы ортаны және адамдардың өмірін жақсартуға қолданылса ғана, өмірге белсенді көзқарас пен практикалық моральдық ұстаным қалыптасады. Сухомлинскийдің толыққанды білім беру философиясы бес негізге құрылған: денсаулық сақтау, моральдық тәрбие, эстетикалық тәрбие, интеллектуалды тәрбие және еңбекке баулу.

Жүректі тәрбиелеу

Сухомлинский балалардың балалық шағын ұзартуға, оларды оң көзқараспен және әлемге ашық ұстауға, әлемге деген эмоционалдық сезімдерінің тазалығын сақтауға тырысты. Ол оларға, кішкентай болса да, өмір сүретін ортаны күтіп-баптауға және кездескен адамдарға қуаныш сыйлауға қабілетті екенін көрсетті. Ол олардың сұлулыққа деген сезімін жетілдіруге ұмтылып, жас саналарына қандай әсерлерді сіңіретінін мұқият таңдады. Ол оларды ең табиғат аясына алып шықты. Табиғаттың үнін – шөп пен жапырақтардың сыбсырын, торғайдың әнін тыңдауға үйретті. Оларға осындай табиғат дыбыстарынан шабыттанған музыка ойнап, табиғаттың әдемі суреттерін көрсетті. Ол оларды бейнелер мен дыбыстардың артық болуымен мазалаған жоқ, әр жаңа сұлулыққа тап болғанда оны есте қалдыруға мүмкіндік берді. Ол оларға басқа адамдардың ішкі әлемін жақсырақ түсінуге, олардың көздерін оқып, қуаныш, қайғы немесе ұйысқандық сезімдерін тануға үйретті. Ол балалардың мектептен үйлеріне қуанышпен оралуын қамтамасыз етуге тырысты, әр баланың жасырын дарын немесе қабілетін ашып, оны дамытуға көмектесті. Барлық бала академиялық жағынан жетістікке жете бермейді, бірақ әрқайсысы өзінің ерекшелігімен жарқырап, басқаларға қуаныш сыйлаудың жолын таба алады. Осының арқасында олардың өзіне деген құрметі мен рухани дамуы қалыптасты. Білім беру саласындағы еңбегі үшін Сухомлинский 1968 жылы Социалистік Еңбек Ері атағымен марапатталды. Ол сондай-ақ екі Ленин орденімен, Қызыл Жұлдыз орденімен, Ушинский және Макаренко медальдарымен құрметтелді. 1969 жылы Сухомлинский «Мен жүрегімді балаларға сыйлаймын» атты кітабын жазды. Ол 1974 жылы (өлімінен кейін) Украина КСР Мемлекеттік сыйлығына ие болды.