Владимир Короленко: Украинский писатель и правозащитник

Кіріспе

Украинада туған орыс жазушысы (1853–1921)

Владимир Галактионович Короленко (Влади́мир Галактио́нович Короле́нко, Володи́мир Галактіо́нович Короле́нко; 27 шілде 1853 – 25 желтоқсан 1921) – Ресей империясындағы украин текті жазушы, журналист, адам құқықтарын қорғаушы және гуманитарлық қайраткер. Оның ең белгілі шығармаларының бірі – "Соқыр музыкант" (1886) повесі, сондай-ақ Сібірдегі жер аударылу тәжірибесіне негізделген көптеген әңгімелері. Короленко патшалық режимді және өмірінің соңғы жылдарында большевиктерді қатаң сынады.

Ерте өмір

Владимир Короленко Украинаның Житомир қаласында (Волын облысы), сол кезде Ресей империясының құрамында дүниеге келген. Оның украиндық казақ әкесі, Полтавада туған Галактион Афанасьевич Короленко (1810-1868) аудандық судья болған, ол "өзінің кәсібінің адамдары арасында өте адал болғандықтан және пара алудан бас тартқандықтан Дон Кихоттай көрінетін", - деп кейіннен ұлы есіне алған. Оның анасы Эвелина Скоревич (1833-1903) поляк тегінен шыққан. Д. С. Мирскийдің сөзіне сүйенсек, Короленко бала кезінде "өзінің қай ұлтқа жататынын жақсы білмеген және орыс тілін оқымас бұрын поляк тілін үйренген". Тек 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін ғана отбасы ұлтын "таңдауға" мәжбүр болды және "орыс болуға" шешім қабылдады. 1866 жылы күйеуінің Ровно қаласында күрт қайтысынан кейін, Евлина Иосифовна зор қиындықтарға тап болып, бес баласын – үш ұл мен екі қызын – аз көлемдегі табыспен өсіруге тырысты.

Білім және алғашқы жер аударылу

Короленко білімін поляк Рихлинский интернатында бастады, кейін Житомир, ал одан соң Ровно гимназияларында жалғастырды. Соңғысын күміс медальмен аяқтады. Ксавье – Короленконың кіші інісі, ол кезде 23 жаста болды, және олар жақын қарындастар еді. Ағасының жер аударылудан оралғанын естігенде, ол Короленкомен қайта қосылды. 1881 жылдың тамызында Пермде Короленко мен Ксавье жаңа орыс патшасы Александр III-ге (Александр II-нің қазасынан кейін кейбір саяси тұтқындар мен жер аударылғандардан талап етілген ант беру) адалдыққа ант беруден бас тартты және тағы да Якутияға жер аударылды. Келесі үш жылды Якутск қаласынан 275 верст қашықтықтағы Амга деген кішкентай елді мекенде өткізді, онда қолмен жұмыс істеп, жергілікті салты мен тарихын зерттеді. Жер аударылудағы өмірінен алған әсерлері Короленкоға жазбалары үшін мол материал берді, ол Нижний Новгородқа келгеннен кейін оларды жүйелеуге кірісті, онда 1885 жылы оған тұруға рұқсат берілді. Оның алғашқы жинағы – «Очерктер мен әңгімелер» (Очерки и рассказы) болды, ол 1886 жылдың соңында украиндық және сібірлік циклдардан алынған туындыларды қамтыды. 1893 жылы «Русское богатство» журналының тілшісі ретінде Чикаго көрмесіне барғаннан кейін Короленко «Без языка» (Без языка, Without Language, 1895) повесін жазды, ол америкадағы қиын жағдайдағы, ағылшын тілін білмейтін украин шаруасының тағдыры туралы айтады. 1896 жылы Короленко отбасымен Санкт-Петербургке көшті. Стресстен туындаған психологиялық ауруларға, соның ішінде ұйқысыздыққа ұшырағаннан кейін, 1900 жылдың қыркүйегінде ол Полтаваға оралды. Ол жерде шығармашылықтың жаңа толқынына ие болды және сібірлік әңгімелер циклын аяқтағаннан кейін 1903 жылы «Очерктер мен әңгімелер» атты үшінші томын жариялады. 1905 жылдың күзінде ол Александр Герценнің «Менің өткенім мен ойларым» еңбегінен шабыттанған «Менің замандасымның тарихы» (История моего современника) атты кең ауқымды автобиографиясын жазуға кірісті.

Korolenko started his education in a Polish Rykhlinsky boarding school to continue it in the Zhitomir and later Rovno gymnasiums, graduating the latter with silver medal. Xavier was Korolenko's younger brother, he was 23 at the time and were great siblings. when he heard the great news about his brother coming out of his exile he was reunited with Korolenko. In August 1881, while in Perm, Korolenko and Xavier refused to swear allegiance to the new Russian Tsar Alexander III (the act that some political prisoners and exiles were demanded to perform, after the assassination of Alexander II) and was exiled again, this time much farther, to Yakutia. He spent the next three years in Amga, a small settlement 275 versts from Yakutsk, where he did manual work, but also studied local customs and history. His impressions from his life in exile provided Korolenko with rich material for his writings, which he started to systematize upon arriving at Nizhny Novgorod, where in 1885 he was finally allowed to settle in. comprised his first collection Sketches and Stories (Очерки и рассказы), which, featuring pieces from both the Ukrainian and Siberian cycles, came out in the late 1886. After visiting the Chicago exhibition during 1893 as a correspondent for Russkoye Bogatstvo, Korolenko wrote the novella "Bez yazyka" (Без языка, Without Language, 1895) telling the story of an uneducated Ukrainian peasant, struggling in America, unable to speak a word in English. In 1896 Korolenko moved his family to Saint Petersburg. Suffering from some stress induced psychological disorders, including insomnia, in September 1900 he returned to Poltava. There he experienced a bout of creativity and, having finished his Siberian short story cycle, published his third volume of Sketches and Stories in 1903. In the autumn of 1905 he started working upon the extensive autobiography The History of my Contemporary (История моего современника), fashioned to some extent after Alexander Hertzen's My Past and Thoughts.

Активизм және адам құқықтары

Өзінің жазушылық жолында Короленко адам құқықтарын қорғады және әділетсіздік пен қуғын-сүргінге қарсы күресті. Өзін «жалға жазылатын жазушы» санайтын ол, тек журналистік жұмыспен ғана шектеліп қоймай, қоғамдық назарды талап ететін практикалық мәселелерге үздіксіз және тиімді араласатын публицист ретінде танылды. 1891-1892 жылдары Орталық Ресейдің бірнеше аймағында ашаршылық болғанда, ол сол жерге барып, көмек көрсетуге қатысты, қайырымдылық жинады, азық-түлік жеткізу және тарату процесін қадағалады, сондай-ақ қырық бес тегін асхана ашты. Осы уақытта ол «Московские Ведомости» газетіне тұрақты түрде хабарламалар жіберіп отырды, олар кейін «Ашаршылық жылы» (В голодный год, 1893) атты кітапқа жинақталды. Бұл кітапта ол өз көзімен көрген қорқынышты жағдайды толыққанды баяндады, сондай-ақ дағдарыстың себептерін саяси тұрғыдан талдады. 1895-1896 жылдары ол Старый Мултан ауылының удмурт шаруаларының тобына жасалған, діни ғұрыптарды орындады деген жалған айыптау бойынша қозғалған сот ісін қадағалауға көп уақыт жұмсады. Көптеген ресейлік газеттерге үздіксіз жазып, 1896 жылы өзінің тәжірибесін «Мултан ісі» (Мултанское дело) атты еңбегінде қамтыған Короленко бүкіл елге сот процесі туралы хабарлады, жалғандықтарды әшкереледі, өзі сотта адвокат ретінде қатысып, дерлік жеке күшімен сотталғандарды ақтауға қол жеткізді. Өмірбаяншының айтуынша, осылайша ол «кішкентай ұлтты жылдар бойы жабысатын қорқынышты дақтан құтқарып қалды». 1903 жылғы Чишинев погромы туралы тарихи сипаттамасы болған «No13 үй» орыс цензурасынан тыйым салынды және алғаш рет 1905 жылы жарық көрді. Бұл кітап ағылшын тілінде де жарияланды. Толстойдың алғы сөзін жазған ол орыс, болгар, неміс, француз және итальян тілдерінде шетелде жарық көрді. Юлиан Короленко (1851 жылдың 16 ақпанында дүниеге келген, 1904 жылдың 15 қарашасында қайтыс болған) 1870 жылдары Санкт-Петербургте корректор болып жұмыс істеді. Народниктер тобының мүшесі ретінде 1879 жылы тұтқындалып, қысқа мерзімге түрмеге қамалды. Кейін Мәскеуде ол «Русские Ведомости» газетінің штатына кірді және оның «Московские хроники» бөліміне материалдар жазды. Жастық шағында әдебиетке қызығушылық танытып, өлеңдер жазып, Владимирмен бірлесіп Жюль Мишеленің «L'Oiseau» атты туындысын 1878 жылы аударды және оған «Кор о» деген қол қойды. София Короленко (1886-1957) бірнеше жыл ауылдық жерде мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, содан кейін 1905 жылы әкесінің жеке хатшысы болды және 1914 жылы А.Ф. Маркс басылымға шығарған «Толық Короленко» жинағының редакторларының бірі болды. Әкесінің қайтысынан кейін София Владимировна Полтавада Короленко мұражайын құруды бастады және көп жылдар бойы оның директоры болды. Оның «Әкем туралы кітабы» (Книга об отце, 1966-1968, өлімінен кейін жарық көрген) – 1885 жылы Нижний Новгородқа қоныс аударған кезде, өзінің «Менің замандасымның тарихы» атты еңбегінде тоқтаған жерден басталатын өмірбаяндық шығарма.

Throughout his writing career Korolenko advocated for human rights and against injustices and persecutions. Considering himself 'only a part time writer', as he put it, he became famous as a publicist who, never restricting himself to mere journalistic work, was continually and most effectively engaged in the practical issues he saw as demanding immediate public attention. In 1891 1892, when famine struck several regions of Central Russia, he went to work on the ground, taking part in the relief missions, collecting donations, supervising the process of delivering and distributing food, opening free canteens (forty five, in all), all the while sending to Moskovskiye Vedomosti regular reports which would be later compiled in the book V golodny god (В голодный год, In the Year of Famine, 1893) in which he provided the full account of the horrors that he witnessed, as well as the political analysis of the reasons of the crisis. In 1895 1896 he spent enormous amount of time supervising the court case of the group of the Udmurt peasants from Stary Multan village who were falsely accused of committing ritual murders. Writing continuously for numerous Russian papers (and in 1896 summarizing his experiences in "The Multan Affair", Мултанское дело) Korolenko made sure the whole country became aware of the trial, exposed the fabrications, himself performed as barrister in court and almost single handedly brought about the acquittal, thus "practically saving the whole little nation from the horrible stain which would have remained for years should the guilty verdict have been passed," according to the biographer. "The House No.13", his historic description of the Chișinău pogrom of 1903, was banned by the Russian censorship and appeared in print in 1905 for the first time. It was also published in English. Foreworded by Tolstoy, it was published abroad in Russian, Bulgarian, German, French and Italian languages. Yulian Korolenko (born 16 February 1851, died 15 November 1904) in the 1870s worked as a proofreader in Saint Petersburg. As a narodnik circle's member, he was arrested in 1879 and spent short time in jail. Later in Moscow he joined the staff of Russkye Vedomiosti newspaper and contributed to its Moscow Chronicles sections. In his early life Yulian was interested in literature, wrote poetry and co authored (with Vladimir) the translation of "L'Oiseau" by Jules Michelet, published in 1878 and signed, collectively, "Коr о". Sofia Korolenko (1886—1957) worked for several years as a school teacher in rural area, then in 1905 became her father's personal secretary and was one of co editors of the 1914 A. F. Marks' edition of the Complete Korolenko. Following her father's death Sofia Vladimirovna initiated the foundation of the Korolenko Museum in Poltava, of which for many years she has been the director. Her Book on My Father (Книга об отце, 1966 1968, posthumously) is a biography taken up exactly where his own The History of My Contemporary left of, in 1885 when, having just returned from exile, he settled in Nizhny Novgorod.

Бағалау және мұра

Д. С. Мирский Короленконы «ресей әдебиетіндегі идеалистік радикализмнің күдіксіз ең тартымды өкілі» деп есептейді. «Егер Чехов болмаса, ол өз заманының жазушылары мен ақындары арасында бірінші болар еді», – деп мәлімдеді сыншы. Мирскийдің пікірінше, Короленконың көркемдік палитрасының маңызды бөлігі – оның «көп жағдайда поэзиямен үйлесетін керемет әзіл-қалжыңы» болды. «Көбінесе сатирамен бірге келетін күрделіліктерден толыққанды айырылып, табиғи, күшсіз және орыс авторларында сирек кездесетін жеңілдікке ие», – деп бағалады сыншы. Мирский үшін «эмоционалды поэтика мен Тургеневтік табиғат суреттерімен толы» Короленконың стилі мен тілі «1880-1890 жылдары орыс әдебиетінде «шеберлік» деп саналғанның нағыз үлгісі» болды. Кеңес биографиялық жазушысы В. Б. Катаев үшін Короленко – «өмірін қаһарманның ауыр жолымен өткерген, романтикалық жаққа үнемі тартылатын реалист» еді. 1921 жылы Анатолий Луначарский Короленконы «либералды идеалистер мен революциялық народниктер арасында жарқырап тұрған тұлға» деп жариялады. Көптеген басқалар сияқты ол да Короленко мұрасының ең жарқын ерекшелігі ретінде «гуманизмді» таңдап, «әдебиетімізде осылай белгіленген және соңғысын осы деңгейде жақтаған ешкім болған емес» деді. Бүкіл орыс әдебиетін қарапайымдыққа ұмтылатын (Достоевский, Лев Толстой) және «музыкалық сапаға, сыртқы кемелділікке (Пушкин, Тургенев)» ұмтылатын екі бөлікке бөлген Луначарский Короленконы соңғы лагерьге жатқызды және оны «орыс әдебиетін орыс канонындағы ең бағалыларының бірі, нағыз асыл тастармен байытқан» деп мақтады. Марк Алданов оны «әдебиеттегі азаматтық сана мен биік идеалдардың символы» деп санады. Кеңес биографиялық жазушысы Ф. Кулешов Короленконы «құғын көргендердің қорғаушысы» және «ақиқатты іздеуші, ыстыққан революционер, ғасырлар бойғы заңсыздық дәстүріне қарсы күрескен» деп жоғары бағалады. С. Полтавский 1922 жылғы мақаласын «Тынық дауыл» деп атап, Короленконы «Тынық адамгершілікпен» «турнирлерін» өткізген «Әділеттіліктің рыцары» деп сипаттады. Семен Венгеров Короленконы «сөздің ең тура мағынасында гуманист» деп атады, оның шыншылдығы «саяси қай жаққа тиесілі болмасын, адамдарды өзіне тартатын» болды. «Біздің заманауи әдебиетте Короленконың биік орны оның көркемдік дарынының, адамгершілік пен сәнділігінің және сөздің ең жақсы мағынасында «қаламгер» болуының нәтижесі», – деп жазды Венгеров 1911 жылы. «Россияның 1905 жылға дейінгі бір адамдық конституциясы» және «кез келген қателікке немесе әлеуметтік әділетсіздікке жауап бермей өте алмайтын» адам ретінде Короленконы мақтаған сыншы: «Ол көптеген нәрселерге араласты және оны ұнатпағандар Дон Кихотқа теңеуге тырысты, бірақ батырлық – біздің орыс рыцарының жалғыз қасиеті емес, өйткені ол өте ақылды және күшін бекер жұмсаған емес». Коганның айтуынша, [орыс журналистикасында] бұрынғы режимнің саяси және діни зорлық-зомбылығын айыптаған Короленконың мақалаларынан артық күшті ештеңе жоқ. «Бейлис ісі, Мултан оқиғасы, еврейлерге жасалған қарақшылықтар – журналистік ерлікке тең болды», – деп дәлелдеді сыншы.

D. S. Mirsky considered Korolenko to be "undeniably the most attractive representative of the idealist radicalism in Russian literature." "Should it not be for Chekhov, he would have been the first among the writers and poets of his time," the critic argued. The important part of Korolenko's artistic palette was his "wonderful humor often intertwined with poetry," according to Mirsky. "Completely devoid of the intricacies that usually come with the satire, it is natural, unforceful and has this levity which is rarely met with Russian authors," the critic opined. For Mirsky, Korolenko's style and language, full of "emotional poeticism and Turgenevesque pictures of nature," was "typical for what in the 1880s 1890s was considered to be 'artistry' in Russian literature." For the Soviet biographer V. B. Katayev, Korolenko was "a realist continually gravitating towards the romantic side of life" who has "walked his life the hard way of a hero." Writing in 1921, Anatoly Lunacharsky declared Korolenko "undoubtedly the biggest contemporary Russian writer" even if belonging wholly to the Russian historical and literary past, a "shining figure looming large between the liberal idealists and revolutionary narodniks." Like many others he too chose 'humanism' as the most striking feature of Korolenko's legacy and argued that "in all our literature, so marked with humanism there has never been a more vivid proponent of the latter." Seeing the whole Russian literature as divided into two distinct sections, the one that tended towards simplicity (Dostoyevsky, Leo Tolstoy) and another that went for "the musical quality, for outward perfection (Pushkin, Turgenev)", Lunacharsky placed Korolenko firmly into the latter camp and praised him for having " enriched the Russian literature with true gems, one of the best in the Russian canon." Mark Aldanov also considered him "the symbol of civil consciousness and lofty ideals in literature." The Soviet biographer F. Kuleshov praised Korolenko as "the defender of the oppressed" and a "truth seeker, ardent and riotous, who with the fervency of a true revolutionary fought the centuries long traditions of lawlessness." S. Poltavsky, calling his 1922 essay the "Quiet Hurricane", defined Korolenko as "the knight of the high image of Justice" who conducted his 'tournaments' with 'quiet humaine gentleness'. Semyon Vengerov called Korolenko "a humanist in the most straightforward sense of the word" whose sincerity was so overwhelming as to "win [people] over no matter which political camp they belonged." "The high position Korolenko occupies in our contemporary literature is in equal degree the result of his fine, both humane and elegant literary gift, and the fact that he was "the 'knight of quill' in the best sense of the word," Vengerov wrote in 1911. Lauding Korolenko for being "Russia's pre 1905 one man constitution," and the one who "just could not pass by without responding to any serious wrong doing or social injustice," the critic noted: "He meddled with lots of things and those who disliked that were tempted to liken him to Don Quixote, but valiance was not just one single virtue of our Russian knight, for he was also highly reasonable and never spared his fighting powers for naught." According to Kogan, there is hardly anything more powerful [in Russian journalism] than Korolenko's articles denouncing the political and religious violence of the old regime. "His works on the Beilis and the Multan affairs, the Pogroms of the Jews amounted to the journalistic heroism," the critic argued.

Дәйексөздер

Адам бақыт үшін жаратылған, құс ұшу үшін, бірақ бақыт әрқашан оған арналмайды. (Парадокс)
Зорлық-зомбылық құлшынбауды оттың құрғақ шөпке қоректенгенідей қоректендіреді. (Флора, Агриппина және Менахим туралы әңгіме)
Еркіндікті теріс пайдалану, оның болмауынан жақсы.