Кіріспе

Француз дипломаты Шарль Гравие, Верженн графы (29 желтоқсан 1719 – 13 ақпан 1787) – француз мемлекет қайраткері және дипломат. Ол 1774 жылдан 1787 жылға дейін Людовик XVI тұсында, әсіресе Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Верженн Португалия мен Германиядағы қызметтерінде дипломатиялық сатыда көтеріліп, 1755 жылы Осман империясына елші болып тағайындалды. Ол Дипломатиялық революцияның нәтижесінде туған күрделі келіссөздерді басқарды және 1768 жылы елге қайтарылды. Швециядағы француздық топтың билікке келуіне көмектескен соң, ол елге оралып, сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Верженн американдық революционерлерге француздық көмек көрсету арқылы, Францияның жеңілісінен кейін британдық үстемдікті әлсіретуді мақсат тұтты. Революционерлермен одақтасу Франция үшін ара-жібек нәтижелер әкелді. Ұлыбританияны жеңуге және Американың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге көмектескенімен, ол соғыстан көп материалдық пайда көре алмады, ал соғыс шығындары Франция революциясына дейінгі жылдары әлсіреген француз корольдік қаржысын одан әрі қиындатты. Америкалық одақты құрудағы еңбегінің нәтижесінде Верженн 1780-ші жылдарда француз саясатындағы маңызды тұлғаға айналды. Ол өз еліндегі революция басталғанға дейін қайтыс болды.

Ерте өмір

Шарль Гравье 1719 жылдың 29 желтоқсанында Францияның Дижон қаласында дүниеге келді. Оның отбасы ел аристократиясының мүшелері еді. Ол жастық шағын Дижон қаласындағы қалалық үйінде және отбасының ауылдық иеліктерінде өткізді. Оның 1718 жылы туған ағасы Жан Гравье, Верженн маркизі, кейін отбасының иеліктерін мұраға алды. Оның анасы үш жасында қайтыс болды, ал әкесі содан кейін қайтадан үйленді. Верженн Дижондағы иезуиттерден білім алды. 1739 жылы, жиырма жасында, ол Теодор Шевиньяр де Шавиньидің, Тулулон графының көмекшісі қызметіне Лиссабонға бару туралы ұсынысты қабылдады, оны "ешкісі" деп атады, бірақ шындығында ол жақын туыс емес еді. Шавиньи – тәжірибелі дипломат және Португалиядағы елші болып тағайындалған құпия агент еді.

Португалия мен Бавария

Лиссабондағы Шавиньи мен Верженннің мақсаты Португалияның Ұлыбритания жағында Австрия мұрагерлігі соғысына қатысуын болдырмау болды, бұл португалдардың соғысқа түсуге құлшыныс танытпағандықтан, салыстырмалы түрде оңайға соқты. 1743 жылы Вержен өзінің ағасымен бірге Баварияның билеушісі Карл VII сарайына барды. Карл VII Австрияға қарсы соғыста француздардың маңызды одақтасы болды, және олар оны соғыста ұстап тұру үшін, оның алаңдаушылықтарын сейілтуге міндеттенді, бұл оларға сәтті орындалды. Содан кейін олар Карл VII-нің мүдделерін сақтау үшін бірнеше неміс билеушілерін біріктірген Франкфурт одағының жасалуына ықпал етті. 1745 жылы Карл VII күрт қайтыс болғаннан кейін, олар оның мұрагері Максимилиан III-ге көмектесуге тырысты, бірақ оның Мюнхендегі астанасын жоғалтуына және Фюссен шарты арқылы австриялықтармен бейбіт келісімге келуіне тосқауыл қоя алмады. 1745 жылдың қараша айында Шавиньи лауазымынан алынып, Верженмен бірге Францияға оралды. Келесі жылы олар Португалияға оралып, бұрынғы қызметтерін 1749 жылға дейін жалғастырды, сауда шартын келіссөздер арқылы жасауға сәттілік таба алмады.

Ганновер конгрессі

Үйге оралғаннан кейін Верженн мен оның ағасы француз сыртқы істер министрі Пузелькпен жақсы қарым-қатынаста болды. Шавиньи Версальда XV Людовикпен кездескенде, Верженнге тағайындама алу үшін лобби жасады. 1750 жылы Верженн кішігірім неміс сайлаушылықтарының бірі – Трирдің сайлаушысына елші болып тағайындалды. Верженн бірден қиындыққа тап болды, себебі британдықтар Австриялық үміткер, архидюк Жозефті Рим патшасы етіп сайлауды жоспарлап отырды, бұл лауазым Киелі Рим императорының келесі мұрагерін анықтайтын. Австриялықтар 1740 жылға дейін ғасырлар бойы императорларды қамтамасыз етіп келді, содан кейін Баварияның Карл VII сайланды, осылайша Австрия мұрагерлік соғысы басталды. Кез келген уақытта тақ Австрияның бақылауына қайта оралды, ал 1748 жылы Экс-ла-Шапель келісімі бейбітшілікке әкелді. Британдық стратегияны Солтүстік хатшы және премьер-министрдің інісі, Ньюкасл герцогы басқарды. Ньюкасл бұл сайлаудың Германиядағы Австрияның үстемдігін сақтап, соңғы соғыстың қайталануын болдырмайтынына үміттенеді. Француздар бұл ұсынысты британдықтардың Германиядағы өздерінің ықпалын күшейтуге бағытталған жоспарының бір бөлігі деп қарады. Верженннің тағайындалуы британдық жоспарды күйрету үшін жасалды, ал Трир осы миссия үшін стратегиялық жағынан қолайлы орын деп есептелді. Ол Трирдің билеушісінен Жозефке дауыс беруден бас тартуын және одан әрі қарсылықты ұйымдастыруын талап етті. 1752 жылы мәселені шешу үшін Ньюкасл Ганноверге сапар шегіп, арнайы конгресс шақырды. 1752 жылдың сәуірінде Верженн Ұлыбританияның Георг II-ге, оның жеке статусымен Ганновердің сайлаушысы ретінде елші болып тағайындалды. Оның міндеті – конгресте француз мүдделерін қорғау, сайлауды кейінге қалдыру немесе одан толығымен бас тарту. Осы мақсатта Франция француздық одақтас Пфальцтың Австрия мен Ұлыбританияға талап еткен ақшаны төлеу туралы талаптарын қолдады, сайлаудан бұрын оны реттеуді талап етті. Британдықтар ақырында келісімге келді, бірақ Австрия оны қабылдамады, бұл екі ел арасындағы жарысты тудырды, ол ағыл-австриялық одаққа қауіп төндірді. Ньюкасл ақырында конгрессті таратуға және сайлаудан бас тартуға мәжбүр болды. Конгресс Верженннің дипломатиялық жеңісі деп есептелді және ол Ньюкаслдан өзінің шеберлігі үшін мақтау алды. Австрияның келісімге қол жеткізудің соңғы әрекетіне қарсы тұру үшін Верженн 1753 жылдың қаңтарында Пфальцқа жіберілді, онда ол Франция стратегиясына адал болатынына кепілдік алды. Содан кейін ол Трирге оралды, онда келесі тағайындамасына дейін он төрт тыныш ай өткізді. Германиядағы уақыты оның дипломатияға деген көзқарасын қалыптастырды. Ол демократиялық жүйеге байланысты британдықтардың қоғамдық пікірге мойынсұнуына сын көзбен қарады және Ресейдің күшейіп келе жатқан күшіне алаңдады.

Осман империясы

Германиядағы француз мүдделерін сәтті қорғауы оны келесі тағайындамасы Бавариядағы елші болады деген сенімге жеткізді. Бірақ, 1755 жылы ол Осман империясына жіберілді, алдымен толық өкілетті министр, содан кейін толық өкілетті елші ретінде. Вергеннің бастапқы төмен дәрежесінің себебі – жаңа елшіні жіберу күрделі және уақытты талап ететін рәсім болғандықтан, сондай-ақ бұрынғы елшінің қайтысынан кейін шұғыл қадам қадағалау қажеттігі туды. Франциядан кетіспей тұрып, ол Корольдің құпиясына енгізілді. Верген Константинопольге жеті жылдық соғыс басталып, Осман III таққа отырған кезде келді. Османдықтар француздардың дәстүрлі одақтастары және маңызды сауда серіктесі болды, бірақ Осман билігінің әлсіреуі және Ресейдің күшеюі ескі жүйеге қауіп төндірді. Тығыз байланыстарына қарамастан, екі мемлекет арасында формалды одақ болған жоқ. Вергенге ресми тапсырмасында ешқандай келісімге келмеуге бұйрық берілді, бірақ корольден, егер ол Шығыс Еуропадағы корольдің жоспарларын қолдаса, келісімге келісу туралы құпия нұсқау алды. Вергеннің міндеті – Пруссиямен бірлесіп, Осман империясын Польшаға қарсы Ресейдің қатеріне тойтарыс беруге көндіру болды. 1756 жылғы дипломатиялық революция бұл жоспарды күлкіге айналдырды, себебі Франция Австриямен және Ресеймен достық қарым-қатынас орнатты, содан кейін Пруссияның жауына айналды, бұл Вергенді Ресейге қарсы риторикасын өзгертуге мәжбүр етті. Османдық басшылығы жаңа франко-австриялық одақтан ашуланды, оны өздеріне қарсы бағытталған деп қарады. Верген келесі бірнеше жыл қарым-қатынасты жақсартуға және түріктерді Пруссия елшілерінің талап етуіне қарсы Австрия мен Ресейге шабуыл жасамауға көндіруге тырысты. Жеті жылдық соғыстың соңында Верген бірнеше жаңа мәселені шешуге кірісті. Петр III-нің билікке келуінен кейін Ресей саясатының күрт өзгеруі Вергенді бұрынғы Ресейге қарсы көзқарасына оралуға мәжбүр етті, бірақ Петрдің әйелі Екатерина биліктен құлатылғанда ол қайтадан өзгерді. Вергенге христиан тұтқындарының сұлтанның флагмандық кемесін ұрлап, оны Мальтаға алып кеткеніне байланысты да мәселе туды. Сұлтан үлкен флот құрып, аралды басып алумен қорқытты, бұл Жерорта теңізінде үлкен соғысқа әкелуі мүмкін, онда Франция қазіргі соғысқа қарамастан Мальтаны қорғауға мәжбүр болар еді. Ақырында, француздар кемеге келіссөздер жүргізіп, оны тұтқындарсыз сұлтанға қайтарды. 1763 жылғы Париж шарты соғысқа аяқ болды, бірақ Франция британдықтарға маңызды аумақтарды беруге мәжбүр болды, бұл Вергенге түскен қысымды азайтты. Дегенмен, француз беделінің төмендеуі оны жеке көңілсіздікке түсірді. Ол сондай-ақ Польшадағы француздық ықпалдың әлсіреуінен алаңдады, 1764 жылы Ресей қолдауымен Станислав Понятовский Польшаның патшасы болып сайланды, Францияның оған қарсы келуге күші жетпегені анық болды. Вергеннің Османдықтарды сайлауға араласуға көндіруге жасаған әрекеттері француздық кандидатты анықтауға келмегендіктен сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Франция мен Османдықтар Станиславты патша ретінде мойындауға мәжбүр болды. Екатеринамен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, Польша Ресейдің сателлитіне айналады немесе тіпті екі мемлекет бірігеді деп күдіктелді.

Неке және ескерткіш

1768 жылы ол жесір Анна Дювивьеге (1730–1798) үйленгені үшін, сондай-ақ де Вивье деп те белгілі болғандықтан, елге қайтарылды. Ол Шарль Гравьемен танысқанға дейін 24 жасында жесір қалған, және олардың екі қызы болды. Осы кезде Стамбулда тұратын суретші Антуан де Фаврей Шарль Гравиердің әйелі Аннет Дювивье, Вержен гравинясының шығыс үлгісіндегі киіммен, диванда отырған суретін, олар үйленгенге дейін салған. Дегенмен, Шарль Гравье герцог де Шоизель оны Императорлық Ресей мен Осман империясы арасында соғыс тудыруға қабілетсіз деп ойлағандықтан елге қайтарылды, ал Шоизель осы соғыстың болатынына үміттенген. Шоизель Ресейдің Балтық теңізінде күші артып бара жатқанын сезіп, оның ықпалын әлсіретуді қалады. Ол мұны істеудің ең тиімді жолы – Ресей мен Осман империясы арасындағы қымбат соғыстың басталуын тудыру деп есептеді. Вержен бұл стратегияны дұрыс санамаса да, Константинопольде соғысты қолдап, Осман империясын Ресейдің күшінің өсуін тоқтатудың жалғыз жолы – соғысқа түсуге көндіруге тырысты. Верженнің үйленуі корольдің рұқсатынсыз болған, ал француз елшілері үшін мұндай рұқсат міндетті еді. Францияда Верженнің үйленуіне қарсы күшті наразылық болды және ол ұятпен елге оралғанын түсінді. Күмәніне қарамастан, Вержен Осман империясын Ресейге қарсы соғыс жариялауға сәтті көндірді, және 1768 жылы орыс-түрік соғысы басталды. Соғыс ақырында Ресейдің шешуші жеңісімен аяқталды, олар жаңа территорияларға ие болды және Осман империясының күші одан әрі әлсіреді. Осы саясатқа қарсы болғанына қарамастан, Вержен Францияда соғыс тудыру жөніндегі бұйрығын орындағаны үшін мақтау алды. Осы кезеңде Вержен мен Шоизель бір-біріне деген жек көру сезімі пайда болды.

Швеция

1770 жылы Шоизель қызметтен босатылғаннан кейін Вергенес Швецияға, француздық «Шапкалар» тобына кеңес және қаржылық көмек көрсету нұсқауларымен жіберілді. 1772 жылғы төңкеріс, нәтижесінде король Густав III билікті (19 тамыз 1772) нығайтты, Франция үшін маңызды дипломатиялық жеңіс болды және Швециядағы еркіндік дәуірін аяқтап, абсолюттік монархияны қайта орнатты.

Тағайындау

1774 жылы король Людовик XVI таққа отырғанда Верген сыртқы істер министрі болды. Оның саясатын Еуропа шеңберіндегі, атап айтқанда Ұлыбритания мен Ресейдің күшінің артып келе жатқаны және оны төмендету қажеттігі туралы сенім жетекке шығарды. Ол осы лауазымға тағайындалған кезде, алдыңғы отыз бес жылдың басым бөлігін дипломатиялық қызметте шетелде өткізген еді. Франциядағы жаңалықтардан қалыс қалғанын мойындады және кейбір саяси қарсыластары оны "шет елден келген" деп қысым жасады. Осыған қарамастан, немесе, мүмкін, соның салдарынан, ол Францияның сыртқы саясатын Еуропаның кең ауқымында, көбірек абстрактілі тұрғысынан қарастыра алды.

Американың Тәуелсіздік соғысы

Верженннің британдықтармен бәсекелестігі және Жеті жылдық соғыстың салдары үшін кек алуға деген ниеті Америка Тәуелсіздік соғысындағы Он үш колонияны қолдауға себеп болды. Ең ерте 1765 жылы Верген, Солтүстік Америкадағы француздық қауіптің жойылуы американдықтардың "өздерін босатуына" әкелетінін болжады. 1775 жылы бірінші шайқастар басталды, ал 1776 жылдың шілдесінде отаршылар тәуелсіздік жариялады. Тарихшылар Францияның қаржылық қиындықтарының нәтижесінде, осы міндеттеме 1789 жылғы Француз революциясына әсер етті деп санайды.

Соғысқа кіру

Францияның соғысқа ашық түрде қатысуынан бұрын, Верженн Пьер Бомарше ұсынған құпия француз көмегі жоспарын мақұлдады. 1776 жылдың басынан бастап француздар американдық көтерілісшілерге жабдық, қару-жарақ, оқ-дәрі және еріктілер берді. Америка жағалауындағы британдық теңіз блокадасының нашарлығы көптеген тауардың континентке жетіп толуына жағдай жасады. 1777 жылы Вержен американдық комиссарларға Франция АҚШ-ты мойындайтынын және жаңа мемлекетпен шабуылдау-қорғаныс одағын құруға дайын екенін мәлімдеді. Саратога шайқасынан кейін, британдықтардың жеңілісінен соң, Вержен британдықтар мен отарлаушылар арасында келісімге келуі мүмкін деп қорқыды. Ол америкалықтармен одақ құруға асықты, себебі олар британдықтармен бірігіп Францияға шабуыл жасауы мүмкін деген қауіпті сезінді. Вержен Францияның Испаниямен бірлесіп соғысқа қатысуын ұзақ уақыттан бері жоспарлап келгенімен, Карл III колониялық көтерілістерді ынталандырмау үшін дауды бейбіт жолмен шешуге көбірек мүдделі болды. Вержен америкалық елші Бенджамин Франклинмен келісіп, одақ құру ісін жалғастырды, бұл Британиямен соғысқа сөзсіз әкелетін еді. Франко-американдық келісімге қол жеткізгеннен кейін, американдықтар Карлайл бейбітшілік комиссиясының ұсынған бейбіт шартын қабылдамады.

Стратегия

Америкалық көтерілісшілердің Францияның соғысқа қосылуына байланыстығы үмітіне қарамастан, жаңа күштер Солтүстік Америкадағы күштер тепе-теңдігіне жылдам әсер етпеді. Адмирал д’Эстен басқаратын флот көтерілісшілерге көмекке келді, бірақ Род-Айленд және Саваннадағы британдық әскерлерге жасаған шабуылдары сәтсіз аяқталып, франко-американдық қарым-қатынастарға айтарлықтай күш түсірді. Верген соғысқа қаржы жұмсауды жалғастыру үшін көп ақша жіберді, бірақ британдықтар Оңтүстік стратегиясы арқылы бастаманы қайта иеленді. 1779 жылы Испанияның британдықтарға қарсы соғысқа қатысуы одақтастардың бірлескен флотын британдық Корольдік теңіз флотынан едәуір үлкен етті, бірақ сол жылы жасалған Ұлыбританияға шабуыл әрекеті сәтсіз болды. Бұл Вергеннің британдықтарға қарсы жылдам және оңай соғыс күткен жоспарларын күрт бұзды. Ол оның күткенінен әлдеқайда қиын және қымбатқа соғатыны болжалды.

Қарулы бейтараптық лигасы

Бірқатар келіссөздер арқылы Вергенес Солтүстік Еуропа мемлекеттерінің қарулы бейтараптығын қамтамасыз етуге тырысты, бұл ақырында Ресейдің Екатерина II қол жеткізді. Ұлыбритания Голландияның Лигаға қосылуын болдырмау үшін Голландия Республикасына қарсы соғыс жариялады. Вергенн голландтар одақтас ретінде емес, бейтарап ретінде бағалырақ деп санады, себебі олар Францияны британдық блокада арқылы жабдықтауға қабілетті болды. Ол британдықтардың голландтарға қарсы соғысы ресейліктерді оларға қарсы соғысқа түсуге итермелейді деген үмітпен болды, бірақ Екатерина әрекет етуден бас тартты. Голландияның соғысқа қатысуы француз қазынасына қосымша салмақ салды, олар голландтардың соғыс күшін қолдау үшін қаржы іздеді. Вергенн Австрия мен Пруссия арасындағы Бавария мұрагерлігі соғысында делдалдық рөл атқарды, ол Еуропадағы кең ауқымды соғыстың басталуына әкелуі мүмкін деп қауіптенді. Ол Америкадағы Ұлыбританияға қарсы француз және испан әскерлерін жіберу стратегиясын Орталық Еуропаға әскерлер мен ресурстарды жұмсау арқылы бұрмалағысы келмеді. Конфликт Тешен шартымен салыстырмалы түрде бейбіт аяқталды, Франция оның кепілдігін берді. Вергенннің Ұлыбританияның Еуропаның ірі державаларынан одақтастар табуына жол бермеу стратегиясы сәтті аяқталды. Алдыңғы соғыстардан өзгеше, британдықтар маңызды одақтассыз бүкіл соғысты жүргізуге мәжбүр болды.

Йорктау

1779 жылы Д’Эстен басқарған алғашқы француз экспедициясы Францияға қайтып келді. Келесі жылы адмирал де Грасс басқаратын тағы бір флот жіберілді. 1780 жылдың шілдесінде граф де Рошамбо басқаратын, салмақты француз әскері – «Экспедиция Партикулиер» Америкаға жетті. 1781 жылдың қазан айында француз күштері Йорктаунда британ әскерінің тапсырылуында маңызды рөл атқарды. Колониялардағы британдық әскердің көп болуына және бірнеше ірі қалаларды бақылауда ұстауына қарамастан, 1782 жылдың басында британ парламенты американдықтарға қарсығы әрі қарайғы шабуылдарды тоқтату туралы қаулы қабылдады. Алайда, бұл олардың басқа соғыс ареналарындағы жауларына қатысты болмады.

1782 жыл

Йорктаундағы жеңістен кейін француз флоты Британияның Ямайка колониясына шабуыл жасау жоспарының бір бөлігі ретінде Батыс Үндістанға барды. 1782 жылдың сәуірінде Сент-де-Санс шайқасында француз флоты ауыр жеңіліске ұшырады және де Грасс британдықтарға тұтқынға түсті. Франция да, Ұлыбритания да бұл жеңісті британдықтардың теңіздегі бақылауын қайта орнату деп түсінді. 1779 жылдан бері одақтас күштер Гибралтардағы британдық базаны қоршап тұрды. 1782 жылы Гибралтарға жасалған франко-испандықтардың ірі шабуылы сәтсіз аяқталды, содан кейін бекініс тез арада құтқарылды. Бұл Верженн үшін үлкен мәселе болды, өйткені оның испандықтармен жасасқан одақтастық шарты бойынша француздар Гибралтар испандықтардың бақылауына өткенге дейін күресуге міндетті болған. Гибралтарды басып алуға қол жеткізе алмау соғысты белгісіз мерзімге созуы мүмкін еді. Бұл екі жеңіліс Йорктаундағы табысқа қуанған француздық сенімділікті әлсіретті. Верженн алдағы жылы одақтастардың болашағына қатысты көңілі толықпады. Осы кезде бейбіт келіссөздер қарқынды жүріп жатты. 1782 жылы Верженн француз әскерлерін Женева Республикасындағы демократиялық төңкерісті басуға жұмсады, ол өткен жылы басталған еді.

Париж шарты

1782 жылы Верженн АҚШ-тың Франция берген үлкен қаржы сомасын қолдануын дұрыстауға келмейтініне көз жеткізіп, көңілі көбейді. Ол Лафайеттке, Америкадан жақында оралғанда: «Сіздер енді ғана тастап кеткен елге мен аса риза емеспін. Оны жайсыз белсенді емес және тым талапкер деп санаймын», – деді. Ол Бенджамин Франклинмен әлдеқандай жылы қарым-қатынаста болғанымен, америкалық бейбітшілік комиссарлары Джон Джей мен Джон Адамс Верженннің ниетіне күмән келтіріп, британдық өкілдермен жеке бейбіт келіссөздер жүргізді. 1782 жылдың қарашасында американдықтар британдықтармен жеке бейбіт келісімге келгенін білгенде Верженн өзін алданған сезінді, себебі олар бұрын бірлесіп бейбіт келіссөздер жүргізуге келіскен еді. Британия Канаданы беруден бас тартса да, АҚШ-қа жасаған кеңпейілді шарттарына байланысты Верженн: «Англиялықтар бейбітшілікті жасаудың орнына сатып алады», – деп бағалады. Париж келісіміне дейінгі келіссөздер барысында Верженн Франция, Испания және АҚШ-тың қарама-қайшы мүдделерін теңгертуге тырысты. Голландтарға көңілі онша болмады, олардың соғыстағы нәтижесіз күш-жігері бейбіт келісім үстелінде олардың мақсаттарын қолдауға татымайды деп ойлады. Испанияны Гибралтарды бермейтін бейбіт келісімге келісуге ықпал етіп, маңызды рөл атқарды; олардың мойынсұнуы болмаса, соғыс кем дегенде бір жылға созылуы мүмкін еді, ал француз ұлттық қазынасы мұндайды көтере алмас еді. 1783 жылдың қаңтарында Франция мен Англия арасындағы бейбіт келісім жасалды. Соғыстың тағы бір жылы британдықтардың жеңісіне әкеліп соғуы мүмкін деген алаңдаушылықпен Верженн келісімге қол жеткізуге ұмтылды. Франция Тобаго, Африкадағы бірнеше сауда посттарын және Дюнкерктегі сауда шектеулерінің тоқтатылуын алды. Верженн Францияның шектеулі пайдасы олардың қатысуының мүддесіз болғанын дәлелдейді деп мәлімдеді. Бұл үшін оны маркиз де Кастри сынға алды, ол соғыстың көп бөлігі Францияның үстіне түскенін, ал пайдасының көп бөлігі олардың одақтастарына тигенін сендірді.

Сыртқы саясат

Америка Тәуелсіздік соғысында жеңіске жеткеніне қарамастан, 1783 жылдан кейінгі жылдары Францияның халықаралық жағдайы тез нашарлай бастады. Францияның ресурстары күрт азайды және Еуропадағы дәстүрлі рөлін сақтап тұруға шамасы келмеді. 1787 жылғы Голландия дағдарысы кезінде Франция Пруссия әскерлерінің араласуын тоқтатуға күш жеткізбеді, олар Голландия Республикасындағы француздық одақтас патриоттарды жеңді. Дипломатиялық үңілу француз революциясына себеп болған факторлардың бірі болды. Верген король Людовикке Индокитайға экспедициялар ұйымдастыруға көмектесуге кеңес берді. Бұл француз зерттеулері мен үшінші француз империясы кезіндегі жаулауларға үлес қосты.

Ішкі саясат

Ішкі саясатта Вержен консервативтік көзқарасын сақтап, Жак Некерді қызметтен шеттету үшін сыбырластар мен интригалар жасады. Ол Некерді, шетелдік протестант болғандықтан, қауіпті реформатор және құпия республикашыл деп есептеді, сондай-ақ оның Англияға жақын көзқарастарынан сақтанды. 1781 жылы Вержен қаржы кеңесінің төрағасы болды, ал 1783 жылы Шарль Александр де Калонның Бас контролер лауазымына ұсынылуын қолдады. Верженнің өлімінен бұрын, ол Луи XVI-ға ұсынған деп айтылатын Атақтылар жиналысы өтетін болды. Оның ауруына байланысты жиналыстың ашылуы бірнеше рет кейінге жылдырылды, бірақ 1787 жылдың 13 ақпанында Вержен қайтыс болды. Луи XVI осы жаңалықты естігенде, жылап, Верженді "мен сенген жалғыз дос, маған ешқашан өтірік айтпаған жалғыз министр" деп сипаттады. 1787 жылы оның қайтысынан кейін Францияның жағдайы нашарлап, 1789 жылы Француз революциясы басталды. 1793 жылдың қаңтар айында бүлікшілер патшаны өлімге кесті. Франция көп ұзамай көрші елдермен соғысқа шықты. Соңынан келген Террор кезінде үкімет Верженнің көптеген замандастарын түрмеге қамап, өлім жазасын берді.

Мұра және танымал мәдениет

Америкалық тарихшылар Вергеннің Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігін қолдағандығына байланысты оны көреген адам ретінде жиі бейнелейді. Басқа тарихшылар оның республикалық бүлікке қолдауы және Францияның соғыста салған зор шығындары француз төңкерісіне себеп болды деп санайды, бұл француз монархиясын және ол қызмет еткен жүйені құлатты. АҚШ-тағы Вермонт штатындағы Верген қаласы оның құрметіне, Этан Алленнің және Кревекёрдің ұсынысымен аталған. 1784 жылы Верген Филадельфиядағы Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды. "Мария Антуанетта" (2006) фильмінде Вергеннің рөлін Гийом Галлиен, 2008 жылғы HBO-ның "Джон Адамс" сериалында Жан-Юг Англад, ал 2024 жылғы "Франклин" мини-сериалында Тибо де Монталембер ойнады. Гравиерлер – француз аристократиясының сақталған отбасыларының бірі.