Кіріспе

Бөжәк түрі Ceratitis capitata, әдетте Жерорта теңізі жеміс ұшы немесе медфлай деп аталады, бұл Сахарадан оңтүстікке қарай Африкаға жататын сары және қоңыр ұш. Оның батыс жарты шарда жақын туыстары жоқ және ол әлемдегі ең бүлдіршін жеміс зиянкестерінің бірі болып саналады. Жаңа ортаға енгізілгеннен кейін медфлайды жою үшін қолданылатын әдістер өте қиын және қымбат болуы мүмкін, бірақ C. capitata жұқтыру егін өнімдерін төмендетеді және жаңа жеміс-жидек пен көкөністерді қымбат сұрыптау процестерін тудырады. Еркектер де екі көзінің арасында екі сета бар екендігімен ерекшеленуі мүмкін; сеталар айқын жазық және ұштарында қара.

Тарату

C. capitata географиялық таралу картасы Жер орталығының жеміс шыбығының, C. capitata, бүкіл әлемде таралуы туралы ақпарат береді. Бұл ақпарат негізінен Жерорта теңізіндегі жеміс шыбын-шіркейлерін қадағалау жөніндегі ұлттық есептерге негізделген. Сондықтан картада осы зиянкестің ұлттық деңгейде және кейбір жағдайларда республикалық деңгейдегі бағалаулары көрсетілген. Картаға сәйкес, C. capitata Африка, Оңтүстік және Орталық Америка, Таяу Шығыс және Оңтүстік Еуропаның барлық жерінде кездеседі. Оның Солтүстік Американың көп бөлігінде, Үндістан субконтинентінде, Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде және Австралияның көп бөлігінде жоқ екені расталды. Климаттың өзгеруі C. capitata таралуы мен көптігін өзгертуге әсер етуі мүмкін. C. capitata тіршілік циклінің төрт кезеңі: жұмыртқа, личинка, құрт және ересек кезең. Аналық тұмандар 10-14 жұмыртқадан тұратын топтарда жұмыртқа салады және оларды қожайын жемісінің тері бетінің астында орналастырады. Кейбір түрлердің өмір сүру ұзақтығына азық-түлік тапшылығы кезеңдері де әсер етеді, бұл басқыншылықтың табыстылығының, бейімделудің және биологиялық әртүрліліктің негізгі қозғаушы күші болып табылады. Аштыққа төзімділік - бұл қоршаған орта мен генетикалық факторлардың арасындағы байланысты байланысты өзгеретін пластикалық қасиет. Жақында C. capitata-ның аштыққа төзімділігі (SR) зерттеулері көрсеткендей, SR жасы ұлғая түскен сайын төмендейді және жас ерекшеліктері ересектер мен личинкалардың тамақтануына байланысты қалыптасады. Сонымен қатар, әйелдер ерлерге қарағанда SR жоғары болды, ал C. capitata- да SR- ге ең үлкен әсер жас пен ересектер тамақтануы, содан кейін жынысы мен личинкалар тамақтануы болды.

Азық-түлік ресурстары

Жеміс шыбығының түрлерінің ішінде C. capitata-да жеміс-жидек пен көкөністің 200-ден астам түрін қамтитын ең көп түрлі жемістер бар. Бұл жемістерге аке, жұлдызды алма, апельсин, грейпфрут, гуава, манго, слива және алмұрт жатады. Ересектер мен личинкалар сатысындағы C. capitata әртүрлі жолмен тамақтанады. Зерттеушілер личинкалардың тамақтануын сыра ашытқысы мен сахарозаға байланысты өзгертіп, олардың тамақтануында ашытқы мен сахарозаның мөлшерін өзгертіп, көмірсуларға ақуыздардың үлесін өзгертетінін және бұл личинкалардың липид қорын жинақтау қабілетіне әсер ететінін көрсетті. Белгілер мен көмірсулар арақатынасы жоғары диеталар личинкаларды жоғары ақуыз және липидті құрамында шығарды. Ал, протеин мен көмірсудың арақатынасы төмен диеталар липидтер мөлшерінің салыстырмалы түрде төмендеуіне әкеледі. Ата-ананың жағдайы аналық әсер деп аталатын процесс арқылы личинканың тікелей тамақтану ортасына жауаптарына әсер етуі мүмкін.

Құс

Цитрус тұқымдасының, жемістің бөлігі мен C. capitata сатысының арасындағы байланысты зерттеулер личинкалардың өнімділігіне әсерін, құрттарға әсерін, жұмыртқаларға әсерін жоқ деп тапты. Ең жоғары тіршілік деңгейі ащы апельсинде көрсетілген, алайда ең қысқа даму уақыты мен ең ауыр құйрықтар апельсин тұқымдарынан алынған. Қысқаша айтқанда, целлюлозаның қышқылдық пен ерігіш қатты заттардың құрамы сияқты химиялық қасиеттері личинкалар мен құрттардың тіршілік етуіне аз әсер етті, бірақ құрттардың салмағына үлкен әсер етті.

Ересектер

Ересектер көмірсуларды піскен жемістерден, ал ақуызды шіріп қалған жемістерден немесе құстардың қалдықтарынан алады. Олардың тамақтану ерекшеліктері апельсин мен папайяның үстіңгі жағына орналастырылған мидалылар үнемі азық-түлік тығыз бөліктеріне төмен қарай жылжыған, ал төменгі жағына орналастырылған ұшқыштар бастапқы орнында қалған зерттеулер арқылы дәлелденді. Ересектер әдетте таңертеңгілік және кешкі уақытта тамақтанады.

Жалпы шолу

Гавай аралдарындағы әртүрлі жерлерде, атап айтқанда Кула, Мауи және Кона, Гавай аралдарында жүргізілген далалық байқаулар зерттеушілерге C. capitata-ның жұптасу мінез-құлқындағы айқын айырмашылықты көрсетті. Бұл құстың жұптасу рәсімін екі негізгі кезеңге бөлуге болады: 1) лек мінез-құлқы және 2) құдалану.

Ұрғашы

Лектерде еркектер аумақ иеленіп, бір-бірімен бәсекелесіп, оңтайлы орын алады. Лектер әрқашан жапырақтарға енетін күн сәулесінің мөлшерін оңтайландыру үшін орналастырылады. C. capitata шыбында жұптасу әдетте еркектермен таңертеңгі немесе кешкі уақытта жапырақтардың төменгі жағында орналасады. Аталықтардың осы жерлерге орналасуы арқылы олар жұптасу процесін бастайды. Егер сәтті болса, онда осы уақыт аралығында жұптасу болады. Жұптасудың тағы бір маңызды орны - таңертеңгі немесе кешкі уақытта жемістің өзінде. Бұл жерде еркектер еркекпен жыныстық қатынасқа түседі. Черчилль Стэнланд және басқалар жүргізген зерттеуде аталықтардың мөлшері олардың жұптасу табыстылығын анықтайтынын көрсетті. Зерттеушілер шамамен 8 - 9 мг салмақтағы ұшқыштарда жұптасу сәттілігі барынша жоғары болғанын, ал кіші ұшқыштарда (яғни < 6 мг) жұптасу сәттілігі едәуір төмен болғанын анықтады. Еркек пен әйелдің бір-біріне құмарлық білдіруі. Аналық жақындаған сайын аталық құрсағын денесінің астына тығып, құрсақтағы қалталары әлі де толқып, қанаттары әлі де тербеліп тұр. Аналық ұрғашы ұрғашыға кірген соң, ол бастарын бір-бірден қозғап жүреді. Басының қозғала бастағанынан кейін 1 2 секунд ішінде аталық қанаттарын ырғақты түрде шаша бастайды және аналыққа жақындап келеді. Еркек бірден аналықтардың арқасына секіріп түсіп, жыныстық қатынас жасайды. Бұл факт Drosophila melanogaster ферромонын байлайтын белокпен шамамен 37% бірдейлік көрсететін CcapObp22 деп аталатын белгілі бір белокпен дәлелденген. Жақында жүргізілген зерттеуде бұл белоктың ерлер феромондарының құрамдас бөліктерімен, атап айтқанда, өте күшті гидрофобты терпен - фарнезенмен байланысатыны анықталды.

Генетика

C. capitata жынысын анықтау типтік XY жүйесімен жүргізіледі. Диптерлер мен жеміс жегіштер үшін әдеттегідей, 2016 жылдың қыркүйегінде аяқталған бүкіл геномды секвенирлеу жобасынан көрініп тұрғандай, медфлайларда көк жарықты қабылдау үшін опсин гендері жоқ. Spanos және басқалар жүргізген зерттеуде: 2001 жылы ғалымдар митохондриялық геномды толықтай секвенирлеуге қол жеткізді. Олар геномның ұзындығы 15 980 негіз жұптан тұратындығын, оның ішінде 22 тРНК гендері мен митохондриялық белоктарды кодтайтын 13 ген бар екенін анықтады. Осы ақпаратты пайдаланып, зерттеушілер бұл геномдық тізбекті популяцияларды талдау үшін диагностикалық құрал ретінде және соңғы енгізілгендердің көзін анықтау әдісі ретінде пайдалана алды.

Иммунитет және аурудың жұғуы

1987 жылы Postlethwait және басқалар жүргізген зерттеуде зерттеушілер бактериялық егуді қолдана отырып, медфляждың иммундық реакциясын бағалады. Зерттеуші аналық құрғаққұртқа Enerobacter cloacae вакцинасын құйып, аталық құрттардан гемолимфаны алды және оның құрамында бақылаудағы гемолимфамен салыстырғанда күшті антибактериялық факторлар бар екенін анықтады. C. capitata - жүздеген сауда және жабайы жеміс түрлерін зақымдайтын ғаламдық зиянкес екені анықталғандықтан, медфляханың ауру жұқтыратын қабілетін бағалау үшін едәуір зерттеулер жүргізілді. Sela және басқалар жүргізген 2005 жылғы зерттеу. Э. coli белгісі қойылған жасыл флуоресцентті ақуыз (GFP) жеміс шыбындарына арналған ерітіндіге орналастырылған. Бұл Э. Coli белгісі қойылған GFP-мен егуге алынған шыбындарда бактериялардың 7 күнге дейін сақталатынын көрсету үшін. Бұл зерттеулер медфляганың адам ауруларын жемістерге жұқтыратын потенциалға ие екенін көрсетті.

Агрессия

Зерттеулер көрсеткендей, жабайы C. capitata ұшқыштары көбірек бас ұру мінез-құлқына, қарсыласқа тікелей жанасуға және басып алушыға басып алынған жапырақты беруге аз ықтимал екендігі анықталды. Сонымен қатар, дене тербелісі кезінде шығатын дыбыстар қауіп төндіретінін анықтады. Агрессивті дыбыстар айтарлықтай жоғары (шамамен 13 кГц), ал агрессивті емес сәттерде, мысалы, құда-құдашылық кездері шығарылатын дыбыстар 0,160,35 кГц шамасында болады. Ойын барысында агрессивті мінез-құлық байқалады. Егер жақындап келе жатқан ұш еншілес еркек ұш екенін байқаса, онда ондағы еркек ұш өзінің шақыру позициясын тоқтатып, еншілес адамға қарай ұшып, оны баспен физикалық түрде итеріп жібереді. Бұл өзара әрекеттесу тараптардың бірі өз орнын жоғалтқанша немесе ақырында өз орнын тастағанша жалғасады. Еркектер, сондай-ақ, физикалық "басты құйрық" емес, еншігер еркекпен "бетпе-бет" болудан тұратын пассивті қорғаныс әрекеттеріне қатыса алады. "Бетін бұрып" тұрған аталықтардың бірінің бұрылып, аумақтан кетуіне дейін 5 минутқа дейін созылуы мүмкін. Сондай-ақ, Жаңа Зеландия мен Чилиде де жойылған.

Мексика мен Гватемаладағы жою жұмыстары

Коста-Риканың сол аймағында тұңғыш рет 1955 жылы тұзқұрттар байқалды. Содан бері бұл құрт солтүстікке қарай таралып, 1976 жылы Гватемалаға, ал 1977 жылы Мексикаға жетті. 1979 жылдың соңына қарай, массалық өсіру және стерилизация зертханасы құстарды жоюға арналған жұмысты бастау үшін аптасына 500 миллион стерильді құс шығаратын болды. Бұл құрттарды жәндіктерге жіберіп, ғалымдар олардың солтүстікке қарай таралуын болдырмаумен қатар, 1982 жылдың қыркүйегінде оны Мексиканың барлық жерінен және Солтүстік Гватемаланың үлкен аумақтарынан құртқа айналды деп жариялады.

Батыс Австралиядағы құрттарды жоюға арналған шаралар

1984 жылы желтоқсанда Батыс Австралиядағы Карнарвон қаласында стерильді жәндік техникасын қолдану арқылы медфляха жойылды. 1980 жылдары Батыс Австралияның ауыл шаруашылығы департаменті жәндіктерді стерильдеу әдісін қолданудың тиімділігін зерттеуді жүргізді. Осы зерттеудің 1-ші кезеңінде 70 тұзақ қолданылып, жабайы құстың таралуының жыл сайынғы деңгейін анықтады. Зерттеудің 2-ші кезеңінде Ауыл шаруашылығы министрлігі аптасына 7,5 миллион ұшқышты ұрықтандырды, бірақ бұл жабайы ұшқыштар популяциясын шектеу үшін жеткіліксіз болды. 3 және 4-кезеңдерінде босатылған стерильді ұшалардың саны аптасына 12 миллионға дейін өсті және химиялық бақылаумен біріктірілді. Жабайы ұшқыштар табылмай қалған соң, химиялық бақылауларды одан әрі таратудан алып тастау үшін 5-кезең басталды. 1984 жылдың қазан айынан 1985 жылдың қаңтарына дейінгі аралықта жабайы құс пен личинкалар табылмаған кезде жойылған деп жарияланды. Бұл кезең 3 ұрпаққа сәйкес келеді; Hendrichs және басқалар қолданған жою шегі. (1982) Мексикадағы медфлайды жоюға қатысты.

Калифорниядағы аурулар

Көптеген зерттеулер медфлайды бақылауға арналған. Әсіресе, құрт-құрттарды стерильдеу әдісін қолдану түрдің бірнеше аймақтардан жойылуына мүмкіндік берді. 1981 жылы Калифорнияның губернаторы Джерри Браун, ол мықты эколог ретінде беделге ие болды, Сан-Франциско шығанағындағы ауыр медфлай жұқтыруымен кездесті. Оған мемлекеттік ауыл шаруашылығы индустриясы мен АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің жануарлар мен өсімдіктер денсаулығын тексеру қызметі (APHIS) аймақтың әуеден бүркуіне рұқсат беру туралы кеңес берді. Бастапқыда ол қоршаған ортаны қорғау ұстанымына сәйкес тек жер деңгейінде ғана бүркуді рұқсат етті. Өкінішке қарай, қоздырғыштардың таралуының себебі - қоздырғыштардың көбею циклі шашыраңқылықтан асып түседі. Бір айдан астам уақыттан кейін миллиондаған долларлық егін қираған, ал тағы миллиардтаған доллар қауіпке ұшыраған. Кейін губернатор Браун осы індетке қарсы күрес шараларын қолға алды. Түнде ұшақтармен малатионды бүркіп, Калифорнияның ұлттық гвардиясы автокөлік жолдарын бақылау пункттерін орнатып, көптеген тонна жергілікті жемістерді жинады. Осы науқанның соңғы кезеңінде энтомологтар миллиондаған ұрықсыз еркек құрттарды құрттардың көбею циклын бұзуға тырысты. Ақырында, індет жойылды, бірақ губернатордың кешіктіруі де, іс-қимылдың ауқымы да содан бері даулы болып келеді. Кейбір адамдар малатионның адамдар, жануарлар, жәндіктер үшін улы екенін айтады. Осындай алаңдаушылықтарға жауап ретінде Браунның штаб бастығы Б.Т.Коллинс баспасөз конференциясын ұйымдастырды, оның барысында ол көпшілік алдында малатионның кішкентай стаканын ішті. Көптеген адамдар малатионның адамдар үшін аса улы емес екенін, бірақ оның құрамында аэрозоль бар екенін, ол автокөлік бояуының коррозиясына әсер ететінін айтты. 2007 жылдың 9 қыркүйегінде Диксон қаласында (Калифорния штаты) ересек ұшқыштар мен олардың личинкалары табылды. Калифорнияның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы департаменті және бірлесіп жұмыс істейтін округтік және федералдық ауыл шаруашылығы қызметкерлері аймақта жою және карантин шараларын бастады. 2008 жылдың 8 тамызында "жабайы" (яғни стерильді емес) медфлайлар үш ұрпақтан бері байқалмаған кезде жою жарияланды. 2008 жылдың 14 қарашасында Калифорния штатының Эль-Каджон қаласында төрт ересек құс табылды. Сан-Диего округінің ауыл шаруашылығы комиссиясы емдеу жоспарын іске асырды, оның ішінде миллиондаған ұрықсыз еркек ұштарды тарату, жергілікті өнімдерді карантинге алу және жерді органикалық пестицидтермен бүрку.