Кіріспе
Батыс Йоркширдегі базар қаласы, Англия.
Дьюсбери – Англияның Батыс Йоркширдегі Кирклис метрополиялық округіндегі базар қаласы. Ол Кальдер өзені мен Кальдер және Хеббл кеме жүргізу су жолының бір саласында орналасқан. Дьюсбери Уэйкфилдтен батысқа, Хаддерсфилдтен шығысқа және Лидстен оңтүстікке қарай жатыр. Тарихи тұрғыдан Йоркширдің Батыс Ридингінің бөлігі болған Дьюсбери 19 ғасырда мақта фабрикасы қаласы ретінде қарқынды дамығаннан кейін құлдырау кезеңін бастан өткерді. Дьюсбери – Heavy Woollen ауданының ең ірі қаласы. 2021 жылғы халық санауы бойынша құрылыс аймағында 63 722 адам тұрады.
Топонимика
1086 жылғы «Domesday Book» кітабында бұл атау Deusberie, Deusberia, Deusbereia немесе Deubire деп тіркелген, сөзбе-сөз мағынасында «Dewi бекінісі», Dewi – ежелгі уэльс аты (Дэвидке баламасы), ал «bury» сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі «burh» сөзінен шыққан, яғни бекініс. Атаудың шығу тегіне қатысты басқа, дәлелдермен аз қолдау тапқан теориялар да бар. Мысалы, ол «жұмсақ төбе» дегенді білдіруі мүмкін, көне ағылшын тіліндегі dēaw (жатыс есімде dēawes), «жұмсақ» және beorg, «төбе» сөздерінен (өйткені Дьюсбери төбеге салынған). Деуау сөзі қаланың Кальдер өзеніне жақын орналасқандығын көрсетеді делінеді. Бұрын атаудың басқа да шығу тегі болжамдалған, мысалы, уэльс тілінен алынған Duw, «Құдай» сөзінен – «Құдайдың бекінісі». «Антиквариаттар Деусбери атауының ауылдың алғашқы негізін салушы, Дуи немесе Дьюден шыққандығын айтқан, ол өз орнын бекітіп, «Бюри» нығайтқан. Тағы бір болжам бойынша, түпнұсқа атауы – Дьюсборо, яки Құдайдың қаласы» (1837).
Ерте тарих
Англосаксон дәуірінде Дьюсбери маңызды орталық болды. Дьюсберидің діни ауданы Хаддерсфилд, Мирфилд және Брэдфордты қамтыды. Ежелгі жырларда 627 жылы Йорк епискобы Паулин Кальдер өзенінің жағасында уағыз айтқаны айтылады. Дьюсбери мен Торнхиллден көптеген аңглосаксон қабірлері табылды. Дьюсбери монастыры дәстүр бойынша Паулин уағыз оқыған жерде, Кальдер өзенінің жанында орналасқан. Навтағы көрінетін тас жұмыстарының бір бөлігі саксондық кезеңге жатады, ал шіркеудің тағы бір бөлігі 13 ғасырға дейін салынған. Мұнарада "Қара Том" атты қоңырау орналасқан, ол әрбір Рождество қарсаңында Мәсіх туғаннан бергі жылдар санына тең соққы береді, бұл "Ібілістің соққысы" деп аталады және 15 ғасырдан бастау алатын дәстүр. Бұл қоңырауды сэр Томас де Соутхилл ашуға берілгенде қызметші жігітті өлтіргені үшін өтелген құн ретінде сыйлаған. Бұл дәстүр 1986 жылы Royal Mail пошта маркасында бейнеленді. 1086 жылғы "Domesday Book"-та Дьюсбери Морли ваппентакесінде тіркелген, бірақ сол кезде он ғана үй шаруашылығы болғандықтан, салыстырмалы түрде шағын елді мекен болды. 13 ғасырда Агбригг және Морли ваппентакелері бірігіп, Агбригг және Морли ваппентакесін құрады. 19 ғасырдың ортасында әкімшілік мақсаттармен бөлінген кезде, Дьюсбери ауданы екі ваппентаке арасындағы шекараға дейін кеңейді, сондықтан ол негізінен Агбригг ваппентакесінің төменгі бөлігінде орналасқан. Дьюсбери базары 14 ғасырда жергілікті мата өндірушілер үшін құрылды. 1593 және 1603 жылдары оба эпидемиясы базарды жапты, ол 1741 жылы қайта ашылды. Орта ғасырлар бойы Дьюсбери діни тұрғыдан маңыздылығын сақтап, 14 ғасырдың ортасында Галифакс сияқты алыс жерлерден де оннан бір бөлігін жинады. Джон Уэсли 18 ғасырдың ортасында бұл аймаққа бес рет келді, ал 1746 жылы алғашқы методистік қоғам құрылды. Дейзи Хиллдегі Жүзжылдық шіркеу осы оқиғаның жүз жылдығын еске сақтаса, методистік дәстүр қалада берік орнықты.
Өнеркәсіптік революция
1770 жылы Кальдер және Хеббл каналының қысқа тармағы аяқталды, ол Дьюсбериді Манчестер және Халл қалаларына қол жеткізуге мүмкіндік беретін каналдық жүйеге қосты. Өнеркәсіптік революция кезінде Дьюсбери сапасыз жүн мен манго өндірісінің орталығы болды, онда жүн бұйымдарын жаңа жүнмен араластырып, ауыр көрпелер мен униформалар жасалды. Қала каналдың арқасында экономикалық пайда тапты, оның орналасқан жері Ауыр жүн аймағының ортасында және көмір шахталарына жақын болды. Теміржол 1848 жылы Лондо́н және Солтүстік-Батыс теміржолындағы Дьюсбери Веллингтон-роуд станциясы ашылғанда келді; қазіргі таңда жұмыс істеп тұрған жалғыз станция осы станция. Басқа станциялар – 1964 жылы жабылған Ұлы Солтүстік теміржолындағы Дьюсбери Орталық және 1930 жылы жабылған Ланкашир және Йоркшир теміржолындағы Дьюсбери Маркет-плейс болды; 20 ғасырдың басында Савил Таун қаласында Мидленд теміржолы тағы бір жүк станциясын салды. 1985 жылы Орталық станцияның және оған іргелес виадуктың орнында айналма жол салынды, ал Маркет-плейс станциясынан ештеңе қалмады. 19 ғасырда халық саны күрт өсті, 1801 жылы 4566 адамнан 1890 жылы шамамен 30 000 адамға дейін жетті. Қаланың жылдам өсуі және индустрияландыруға ұмтылысы әлеуметтік тұрақсыздыққа әкелді. 19 ғасырдың басында Дьюсбери механикаландыруға қарсылық көрсеткен люддиттердің орталығы болды, онда жұмысшылар тоқыма машиналарын орнатып, олардың өмір салтына қауіп төндіретін машиналарын қиратқан зауыт иелеріне қарсы шықты. 1830 жылдары Дьюсбери чартистер қозғалысының орталығы болды. 1838 жылдың тамызында чартист көшбасшысы Фейргус О’Коннордың сөйлегенінен кейін бес-жеті мың адамнан тұратын топ қаланың Корольдік қонақ үйіндегі Дьюсбери кедейлер заңын қорғаушыларды қоршап алды. Бұқараны әскер таратып жіберді. 1840 жылы радикалдық агитаторлар қаланың бақылауын алып, тәртіпті сақтау үшін әскерлер орналастырылды. Бұл радикалдық дәстүр қаланың саяси өмірінде із қалдырды: 1867 жылы оның алғашқы сайланған Парламент мүшесі (депутаты) Джон Саймон болды, ол Ямайкадан шыққан еврей заңгері және либерал болды. «Сағат онда» мылтық ату дәстүрі 1815 жылдан басталады және ол люддиттердің мәселелерінен қалған еді. Ол Wormald және Уокердің фабрикасынан атылып, барлығы жақсы екенін сендіру үшін, және бүкіл аймақта естіледі. Соңында нақты мылтық арнайы жасалған фейерверкпен ауыстырылды, бірақ дәстүр 1983 жылы фабрика жабылуымен тоқтатылды. Фабрикалар отбасылық кәсіпорындар болды және 1950-1951 жылдардағы жүн дағдарысынан кейін де өндірісті жалғастырды, ол Австралиялық қой шаруаларының бағаларын көтеруін көрсетті. Алайда, 1960 жылдардың соңындағы жақсару 1973 жылғы мұнай дағдарысымен кері қайтарылды, және Дьюсберидегі тоқыма өнеркәсібі құлдырады, тек төсек жасау өндірісі ғана ірі жұмыс беруші болып қалды.
Жақында болған тарих
1960 жылдан кейін болған үлкен көші-қон қаланың демографиялық құрамына зор әсер етті, және ол әсер бүгінге дейін сақталуда. Қазіргі таңда британдық азиялықтар мен мұсылмандар халықтың үштен бірін құрайды, ал алдағы жылдары бұл көрсеткіштің артуы күтілуде. 2005 жылдан кейін, жағымсыз баспасөз хабарларынан соң, Дьюсбери қиын жағдайға тап болған қала ретінде танылды және жоғары даражалы қылмыстар оны ақпарат құралдарының назарына түсіргеннен кейін "өз атын айтуға батыл болмайтын қала" атанды. Маусым айында 12 жастағы қыз Чикенлиде 5 жастағы баланы асып өлтіруге талпынғандығы үшін ауыр дене жарақатын келтіргені үшін айыпталып отыр. 2005 жылғы 7 шілдедегі Лондондағы жарылыстарды ұйымдастырған топтың жетекшісі Мохаммад Сидике Хан Дьюсбери қаласындағы Лис Холм ауданында тұрған. 2008 жылдың 19 ақпанында Мурсайд елді мекенінде тұратын 9 жастағы Шэннон Мэтьюс жоғалып кетті. 24 күндік іздеу-құтқару жұмысы ұлттық деңгейде үлкен медиа және қоғамдық назарды өзіне тартты. 2008 жылдың 14 наурызында ол Батли Карр ауданындағы пәтерден табылған. Оның анасы Карен Мэтьюс пен күйеуінің інісі Крейг Миханның ағасы Майкл Донован оны ұрлағаны және бостандықтан айырғаны үшін кінәлі деп танылды. Олар оның қауіпсіз оралуы үшін сыйақы ақшасын алу мақсатымен, оның жоғалуын шешкендей көрініс тудырып, алдау жасаған. Екеуі де сегіз жылға сотталды. 2010 жылдың қазан айында Дьюсбери жаңару орталығы ашылды, ол бұрынғы Санкт-Марк шіркеуінің жөнделген ғимаратында орналасқан, бұл шіркеуге Титаник кемесінің оркестрінің жетекшісі Уоллес Хартли де жиналған. 2014 жылдың шілдесінде Кирклис кеңесі Принцесса Аннаның сапарына қатысты ақпарат құралдарына тыйым салды, ол қалпына келтірушілік әділеттіліктің маңыздылығы туралы сөз сөйлеуге тиіс болған. Кейін Кирклис кеңесі бұл тыйымды Патшалық үйдің талап еткенін мәлімдеді. Алайда, Бэкингем сарайы бұл тыйымға таңырқады, Патшалық өкілі былай деді: "Бұл сапар соңғы сегіз аптадан бері Патшалық веб-сайтындағы болашақ іс-шаралар бөлімінде жарияланған. Патшалық үйінен оқиға туралы хабарлауға ешқандай шектеу қойылған жоқ".
Басқару
Дьюсбери 1862 жылы муниципалдық борг ретінде құрылды. Оның алғашқы мэрі доктор Джордж Фэрнли болды. 1868 жылғы реформа актісі Дьюсбериді парламенттік боргқа айналдырды, және либералдық кандидат Джон Саймон, заң сержанты, боргтың алғашқы депутаты болып сайланды. Ескі базардың алдында тұрған Виктория дәуіріндегі қала әкімшілігі 1886 жылдан 1889 жылға дейін салынған. Дьюсберидің шекарасы 1910 жылы Равенсторп, Торнхилл және Соутхилл Нетер қалалық округтерін, сондай-ақ Соутхилл Үстіңгінің бір бөлігін қосу үшін кеңейтілді, ал 1913 жылы округтік борг мәртебесіне көтерілді. "Соутхилл Нетер" қазіргі қаланың шығыс жағын білдіреді, бірақ сол кезде Чикенли мен Чидсвелл шағын ауылдар болған, ал Ерлсхитон аймақтың көп бөлігінің халқын құраған. 1974 жылы жергілікті басқарудың жауапкершілігі Кирклиз қалалық кеңесіне берілді, оның бас кеңсесі Хаддерсфилд қаласында орналасқан. Дьюсбери халқының саны соңғы бір ғасыр ішінде шамамен тұрақты болды: 1911 жылғы халық санауы 53 351 адамды, ал 1971 жылғы халық санауы 51 326 адамды көрсетті, бұл оны Англиядағы халық саны бойынша төртінші ең кішкентай округтік борг етті (Кентербери, Бертон-апон-Трент және Ұлы Ярмуттан кейін). Қаланың қазіргі депутаты – Консервативтік партия мүшесі Марк Иствуд, ол 2019 жылғы жалпы сайлауда сайланды.
География
Дьюсбери Лидс пен Брэдфордтың арасында солтүстікке қарай 8 миль (13 км), оңтүстік-батысқа қарай Хаддерсфилд және шығысқа қарай 6 миль (10 км) жерде орналасқан. Оның осы ірі қалалық орталықтарға, M1 және M62 тас жолдары мен TransPennine Express қызмет көрсететін Хаддерсфилд тарамдарында орналасуы оның дамуына әсер етті. Дьюсбери Батыс Йоркшир қалалық аймағының бір бөлігі, бірақ оның табиғи шекаралары анық белгіленбеген, қаланың құрылыс аймақтары Батли, Хекмондвик және Осеттке тікелей жалғасады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, қала Көмірлік кезеңнің тау жыныстарынан, көмір қабаттарынан және құмтастардан тұрады. Кальдер аңғарында төртіншілік кезеңнің тау жыныстары, мұздық шөгінділері және қиыршық тас кездеседі. Көмір, құмтас және қиыршық тас коммерциялық түрде игерілген. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 100 см. Қаланың ландшафты төбелермен ерекшеленеді, олардың ішінде Эрлсшитон, Дьюсбери Мур, Стенклифф және Торнхилл есімдері белгілі. Қала орталығы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, Эрлсшитон және Батли Каррде 360 фут (110 м), ал Гранж Мурда 755 фут (230 м) биіктікке жетеді. 1830 жылы салынған Уэйкфилд жолының тілігі арқылы Эрлсшитоннан келгенде, Кальдер аңғарындағы қала орталығының көрінісі әсерлі.
Бөлімдер мен қала маңы
Дьюсбериде әртүрлі географиялық және әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктері бар бірнеше аудан бар, олар: Чикенли, Краккенедж, Дьюсбери Мур, Эрлсшитон, Истборо, Эйтлендс, Флэтс, Рейвенсторп, Савил Таун, Шоу Кросс, Скаут Хилл, Торнхилл Лис, Вестборо, Весттаун. Батли Карр, Хэнгинг Хитон және Стенклифф аудандарының бір бөлігі Дьюсбериде, ал бір бөлігі көршілес Батлиде орналасқан. Торнхилл, Бристфилд және Уитли Лоуэр Дьюсберидің қалалық емес аумағының құрамына кіреді. Торнхилл 1910 жылы қосылған.
Демография және экономика
Весттаун ауданында үлкен әрі әсерлі Әйел және Әулие Паулин Рим-католик шіркеуі мен оның мектебі орналасқан, бұрын бұл аймақтың қарындастары басқарған. Ирландиялық Ұлттық клуб сонымен қатар Деусбери Селтик әуесқой регби лигасы клубының үйі. Қалада ірі мұсылман қауымы бар. Савилл Таун және Рейвенсторп негізінен үнді және пакистандық мұсылмандарымен қоныстанған. Соңғы жылдары қалаға ирактық күрдтер мен венгрлер де көшіп келді. Деусбериде даулы шарият төрелік соты бар деген айыптар таралды. Деусбери Мур, Рейвенсторп және Чикенли Ұлыбританиядағы ең кем қамтылған 10% аудандардың қатарына жатады. Кейбір британдық қалалар мен қалалардан өзгеше, қаланың шығыс жағы көбінесе жақсырақ жағдайда. Қаладағы үйлердің көпшілігі кеңес салығы бойынша ең төменгі санатта, себебі мұндағы үй бағасы елдегі ең арзан бағалардың бірі. Бұрынғы жергілікті базарда 400 дүңгіршек болған және ол Йоркширдегі ең ірі базарлардың бірі болып саналған, соның арқасында көптеген келушілер қалаға келген. Сәрсенбі және сенбі күндері базар жұмыс істейді, ал жұма күндері танымал тегін сауда орындары бар. Қаланың диірмендері Кальдер өзенінің оңтүстігінде, қала орталығында орналасқан. Диірмендер жабылғаннан кейін бұл аймақ кең аумақты құрастырған, бірақ көптеген ғимараттар қайта пайдалануға берілді және қаладағы ең ірі жұмыс беруші – Карлтон Кардс осы аймақта орналасқан.
Этностық топтар
2021 жылы Дьюсбери халқы 63 722 адамды құрады, оның этникалық құрамы: 50,8% ақ нәсілді, 44,4% азиялық, 2,3% аралас, 0,8% қара нәсілді және 1,4% басқа.
Діндер
2021 жылғы жағдай бойынша Дьюсберидің діни құрамы 46% христиан, 28,9% мұсылман, 23,7% дінге сенбейтін және аз ғана индуист және сикх қауымдастықтары бар.
Көлік
Дьюсбери автобус станциясы Дьюсбери қаласына қызмет етеді. Автобус станциясын Батыс Йоркшир метросы басқарады және оған иелік етеді. Автобус станциясы 1994 жылы қайта жаңартылып, негізгі жолаушылар күту залы мен 19 автобус тұрағы салынды. Қала теміржол желісінде Дьюсбери теміржол станциясы арқылы қызмет көрсетіледі, ал жолдарды Northern Trains және TransPennine Express компаниялары жүзеге асырады.
Спорт
Dewsbury Rams, бұрынғы Dewsbury R. L. F. C., регби лигасының Чемпионатында ойнайды. Олар Король Флатта, Оул Лэйнде, Осеттке қарай, ескі Савилл және Шоу Кросс кенішінің орнында орналасқан. Шоу Крос Шаркс – регби лигасының әуесқой клубы. Клуб 1947 жылы құрылған және Майк Стивенсон, Найджел Стивенсон және Дэвид Уорд сияқты бірнеше ойыншыны кәсіби деңгейге жеткізген. Олар Шоу-Кросс жастар клубынан жұмыс істейді және өз алаңындағы ойындарын Пол Ли Хинчклифф еске алу алаңында өткізеді. Ересектер командасы Ұлттық конференция лигасының құрамында. Dewsbury Celtic Ұлттық лига 3-те ойнайды; олардың стадионы қаланың батыс жағында, Кроу Нест паркінде орналасқан. Клубтың бас кеңсесі Парк-Парадтағы Dewsbury ирланд ұлттық клубында. Dewsbury сонымен қатар Dewsbury Rangers футбол клубының да үйі. 300-ден астам мүшесі бар, олардың жасы алтыдан басталып, ересектер командасына дейін жетеді, бұл аймақтағы ең ірі клубтардың бірі.
Мәдениет
Дьюсбери мұражайы 2016 жылдың қарашасында жұмысын тоқтатқанға дейін Кроу Нест паркіндегі сарайда орналасқан. Жақын жердегі тағылымды орындардың бірі – Уэйкфилд қаласының Овертон ауданында орналасқан Англияның Ұлттық Көмір Шалғайтын Мұражайы. Дьюсбери қалалық әкімшілігінде 700 орындық концерт залы бар, онда концерттер, көрмелер, тікелей музыка, кабаре кештері мен тойлар жиі ұйымдастырылады. Қалада жыл сайын "Спирит" атты іс-шара өтеді, ол әр қыста қала орталығында өтетін көше театры қойылымы. 2018 жылғы "Дьюсбериге бағыт" комедиялық фильмі осы қалада түсірілді және оның бір бөлігі осы жерде өріледі. Фильмнің түсірілімі 2016 жылы жүзеге асырылып, 2018 жылы Беверли-Хиллс кинофестивалінде көрсетілді.
Жергілікті БАҚ
Жергілікті жаңалықтар мен теледидар бағдарламаларын BBC Yorkshire және ITV Yorkshire ұсынады. Теледидар сигналдары Emley Moor теледидар таратушысынан қабылданады. Дьюсберидің жергілікті радиостанциялары: BBC Radio Leeds 92.4 FM, Heart Yorkshire 106.2 FM, Capital Yorkshire 105.6 FM, Greatest Hits Radio Yorkshire 96.3 FM, Pulse 1 102.5 FM және қаладан хабар тарататын қауымдық радиостанция Branch Radio 101.8 FM. The Dewsbury Reporter – қаланың жергілікті апталық газеті.
Білім
Дьюсбериде екі грамматикалық мектеп болған – Wheelwright Grammar School for Boys және одан жоғарырақ, төбеде Wheelwright Grammar School for Girls. 1970 жылдардағы білім беру реформалары осы екі мекемені жоғары мектептерге айналдырып, оларды Дьюсбери колледжі және Биркдейл орта мектебі деп атады. 2008 жылы Дьюсбери колледжі Хаддерсфилд техникалық колледжімен біріктіріліп, Кирклис колледжінің құрамына кірді және қазір сол атпен танымал. Биркдейл орта мектебі 2011 жылдың шілдесінде жабылды. 2005 жылғы мектеп рейтингтерінде Дьюсберидегі Истборо бастауыш, балалар бағы және балабақша мектептері соңғы төрт жылда ең тұрақты түрде жақсарған нәтижелерді көрсеткен. Алайда, мектеп директоры Никола Рот Ұлыбританиядағы мектеп рейтингтерін қатты сынға алды және «Рейтингтер болмаса жақсы болар еді» деген пікірін білдірді. Кирклис колледжінің (Дьюсбери орталығы) бөлігі болып табылатын Батли өнер және дизайн колледжі баспа және тоқыма саласындағы өнер жұмыстарымен үлкен беделге ие, ал Сент Джон Фишер католик ерікті академиясы – мамандандырылған спорт колледжі және аймақтағы сирек кездесетін алтыншы сыныптары бар мектептердің бірі.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
Дьюсбери туралы 1967 жылы The Beatles тобының "Magical Mystery Tour" фильмінде еске алынған. Фильмдегі бір диалогта сиқыршылардың бірі (барлығының рөлін өзі The Beatles ойнаған) – фильм тақырыбындағы саяхатқа жолаушыларын алып бара жатқан автобустың қайда екенін қадағалап отырып, былай дейді: "Автобус солтүстікке қарай 10 миль (16 км) Дьюсбери жолында, және олар керемет уақыт өткізіп жатыр!" Дьюсбери сондай-ақ 1991 жылы Justified Ancients of Mu Mu (KLF деп те белгілі) тобының "It's Grim Up North" әнінде де еске алынған. 1960 жылы жарық көрген "A Kind of Loving" кітабы "Крессли" деген ойдан шығарылған қалада өтеді, бірақ оның сипаттамасы Дьюсбериге негізделген. Авторы Стэн Барстоу Хорбериде дүниеге келсе, Осетте өскен. Жақында ғана Дэвид Пейстің зорлық-зомбылыққа толы романдарын сипаттау үшін "Дьюсбери нойры" деген тіркес қолданыла бастады. Ол Дьюсбериде туған, бірақ көршілес Осетте тұрады.