Кіріспе

Шахталарда және басқа да жабық орындарда болатын газдардың қоспасы. Қара ылғал (солай-ақ stythe немесе choke damp деп те аталады) - асфиксиялық зат, ауадағы қол жетімді оттегі мөлшерін адам немесе жануарлар өмірін ұстап тұруға қабілетсіз деңгейге дейін азайтады. Бұл бір газ емес, ауадан оттегі алынып тасталғаннан кейін қалған тыныс алу мүмкін емес газдардың қоспасы, әдетте азоттан, көмірқышқыл газынан және су буынан тұрады. Термин этимологиялық және практикалық тұрғыдан басқа жер асты шахта газдары, мысалы, өрт ылғалы, ақ ылғал, иіс ылғалы және ылғалдан кейінгі ылғал сияқты терминдермен байланысты.

Этимология

Бұл терминдегі "құрғақ" мағынасы, көбінесе ылғалдылықты білдіреді деп түсінілсе де, кем дегенде 18 ғасырдың бірінші онжылдығында жаңа, маңызды емес мағынадан бөлінгендігі туралы дәлел келтіреді, мұнда "будың" бастапқы маңызды мағынасы Proto герман шығу тегі, dampaz, оның тікелей ағылшын тіліндегі алдыңғысы, Орта төменгі неміс ылғалдылығы (Ескі ағылшын араласшысының жазбасы жоқ). Протогермандық дампаз көптеген басқа туыстарға, соның ішінде ескі жоғарғы неміс дамп, ескі скандинавтар дампи және қазіргі неміс дампф, соңғысы әлі күнге дейін "бу" деп аударылады.

Қауіптер

Қара ылғал әсіресе зиянды ылғал түрі болып саналады (әсіресе тарихи жағдайда), себебі ол ашық көмірдің барлық жерде болуы және симптомдардың баяу басталуы. Ол айқын иіс шығармайды (бұрынғы сутегінің сутегінің сутегінен айырмашылығы), үнемі ауаға қайта енгізіледі (белсенді түрде қазылған учаскелерден қалталарда босатудың орнына) және босату үшін жану қажет емес (бұрынғы сутектен немесе кейінгі сутектен айырмашылығы). Көптеген бастапқы симптомдары оттегі тапшылығы (басқару, басы айну, ұйқысырау және координация нашар) салыстырмалы түрде зиянсыз және оңай болуы мүмкін қате қарапайым шаршау, берілген физикалық ауыр жұмыс көмір шахтасы. Алғашқы симптомдардың пайда болуы мен тұншығудың басталуы арасындағы уақыт (және тез есінен айырылуы) бірнеше секундқа созылуы мүмкін. Осылайша, егер ескерту белгілері ескерілмесе, көптеген кеншілер қысқа уақыт ішінде тез әрекетке қабілетсіз болады, сондықтан ешкім көмек шақырмайды. Шахта ішіндегі қауіптен басқа, атмосфералық қысымның кенеттен өзгеруі кезінде шахталардан (әсіресе, ұзақ уақыт бойы тасталған көмір шахталарынан газдың шығуына аз мүмкіндіктері бар) қара лайды көп мөлшерде "атып" шығуы мүмкін, бұл жер бетінде тұншығып қалуды тудырады.

Апат

Газ қоспасы жер асты жұмысшыларының, әсіресе кеншілердің көп өліміне себеп болды. Мысалы, Хартли кен орнындағы апат кезінде 204 ер адам мен жігіт бірден қозғалтқыштың арқаны сынғаннан кейін тұтқындалып, жалғыз шахтаға құлап, желдету жүйесін зақымдап, қалдықтармен жабылған кезде. Құтқарушылардың күш салуына қарамастан, олар қара ылғалды атмосферада тұншығып өлмей тұрып, аман қалған.

Анықтау және қарсы шаралар

Тарихи тұрғыдан алғанда, үйдегі канарий көмірқышқыл газын алдын ала ескерту ретінде қолданылған. Активті тау-кен операцияларында қара тұнбаның қаупі шахта шахтасының желдетуімен, сондай-ақ, әдетте, шахташының қауіпсіздік шамдарын немесе қолмен ұсталатын электрондық газ детекторларын пайдалана отырып, түрлі анықтау әдістерімен қарастырылады. Қауіпсіздік шамдары - бұл отты шамамен 18% оттегі концентрациясында (әдеттегі атмосфералық оттегі концентрациясы шамамен 21%) автоматты түрде өшіретін арнайы жасалған шам. Бұл төменгі анықтау шегі шахташыларға айқын ескерту береді және оларға кез келген әлеуетті әрекетке қабілетсіз әсерлер сезінбейінше қашып кетуіне мүмкіндік береді.