Кіріспе

Солтүстік-шығыс Иран аймағы Түрікмен сахарасы (ترکمن صحرا) - Иранның солтүстік-шығысындағы Каспий теңізіне жақын, Түрікменстанмен шекаралас аймақ. Тұрғындардың көпшілігі түрікмендер. Түрікмен Сахарасының ең маңызды қалалары - Гонбад-э-Кавус, Акла, Калале, Маравех-Теппе, Гомишан және Бандар-Торкаман. Ethnologue журналының мәліметінше, бүгінде Түркімен Сахарасында шамамен 719 000 түрікмен бар.

Қоғам

Түрікмен сахарасындағы түрікмендер қазіргі кезде өте заманауи өмір сүреді, бірақ діннің әсері мен мұсылман өмір салты айқын көрінеді. Экономикасы өнеркәсіпке негізделген, тіпті кейбір түрікмендердің өмірінде, Иранның басқа жерлерінде сияқты, ауыл шаруашылығы әлі де үлкен рөл атқарады. Түрікмендердің кәсіптері қазіргі заманғы экономиканың үлгісін көрсетеді, бірақ орталық билік органдарынан қаржы жетіспеушілігіне байланысты кейбір кемшіліктер әлі де бар. Түрікменсахраның экономикалық әлеуеті зор, өйткені 1930 жылдардың басында мұнайдың үлкен мөлшері ашылды. Бірақ, Түрікмен Сахарасынан мұнай өндіруге болмайды деп Кеңес Одағымен келісімге келгендіктен, қазіргі уақытта мұнда мұнай өндірісі жоқ. 1979 жылғы төңкеріске дейін түрікмендер Иранның басқа аймақтарындағы халыққа қарағанда экономикалық тұрғыдан бай өмір сүрді. Кей жерлер кедейшілікпен шектелсе де, адамдардың көбісі бай өмір сүріп, үйлеріне қажетті заттарды сатып алуға мүмкіндік алды. Бұл сол кездегі Иранның кейбір аймақтарында ерекше болды. Революциядан бұрын, инфрақұрылым мен инфрақұрылымның жетіспеушілігіне байланысты ауылдар мен қалалар арасында үлкен айырмашылық болды, сондықтан олар Бандар Түркмен сияқты қаладан көрші ауылға барғанда, айырмашылықтар өте үлкен болды, сондықтан туристер уақытында саяхаттағандай сезінді. Ауылдарда әлеуметтік көмек көрсету аз болғандықтан, адамдар жылқы мен есекпен жүретін. Автобустар, таксилер мен жеке көліктер тек ірі қалаларда ғана болды. Бұл айырмашылықтар ауыл тұрғындарының сауатсыздығына ықпал етті. Бұл революциядан кейін және елдің инфрақұрылымының дамуынан кейін осы аймақта сауаттылық деңгейі айтарлықтай өскеніне қарамастан, бірақ өкінішке орай, халықтың әл-ауқаты мен тұрмысы деңгейі сол шамада, тіпті одан да төмендеді. Түркімендер әлі күнге дейін бірнеше күндік үйлену тойларын өткізетін үйлену тойларында сияқты басқа да мәдени белгілерді көруге болады. Бұл ежелгі дәстүр Гөктүрктерден немесе тіпті Азияның ғұндарынан бастау алған. Қазіргі түрікмендерде қалыңдыққа ақы төлеу бар: күйеу жігіт қыздың қолын алған үшін ақы төлейді. Дәстүр бойынша қыздың отбасы жаңадан үйленген ерлі-зайыптыларға көбірек қаржылай бастама береді. Мысалы, күйеу жігіт қалыңдыққа кию үшін алтын сатып алады; оның орнына қалыңдықтың отбасы жаңа үй ішіне күнделікті тұрмыс жабдықтарын сатып алады. Революцияға дейінгі кезеңде үйлену тойы бірнеше күнге созылып, онда барлық туыстары, клан мүшелері, кейде бүкіл ауыл тойлауға келеді. Жалпы іс-шаралар жарыстар, жеңімпаз сыйлық алатын туркмен күресінен, ат жарыстары және т.б. Қазіргі таңда бұл дәстүрлер жойылып, оның орнына батыс елдерінде өткізілетін жеке үйлену тойлары сияқты заманауи дәстүрлер пайда болды.

Экономика

Түрікмен Сахарасының негізгі салалары - азық-түлік өнімдері, түрлі тағамдарды өңдеу, Pepsi, zam zam және басқа да сусындар. Темір жол жеткізушілер мен құрылысшылар сияқты шағын өнеркәсіптердің әртүрлі түрлері болды, бірақ олардың барлығы дерлік бөлшектеліп, Иранның басқа жерлерінде құрылды. Нәтижесінде көптеген түрікмендер жұмыссыз қалды және олардың жағдайы нашарлады. Тағы бір маңызды және танымал, бірақ үлкен табыс әкелмейтін сала - Ресейдің икра өндірісі. Ирандық Ресей икрасының жартысы Бандар-Торкаман қаласында ауланып, тазартылады. Болашақтағы мүмкіндіктер өте үлкен, өйткені 1930 жылдары Түрікменстанның шекарасына жақын Түрікменсахраның солтүстік бөлігінде мұнай табылды, бірақ Кеңес Одағымен қарым-қатынас жасаудан кейін қазіргі уақытта мұнай өнеркәсібі жоқ.

Тарих

Түркімендер бұл аймаққа алғаш рет ата-бабалары - Селжұқ түркілері кезінде келген. Авеста Афрасиаб бойынша Туранның аңыз патшасы Түрікмен Сахарасынан шыққан. Реза ханның, кейін Реза шаһтың дәуірінен бұрын солтүстіктегі Хивадан оңтүстіктегі Бандар-Газға дейін жер бетінде түрікмендер тұратын. Бұл аймақ Түрікменстан деп аталды. Ұлы Ойынның нәтижесінде түрікмендер Ресей мен Англияның патшаларына қарсылық көрсетті, олар тәуелсіздігінен айырылып, елдері екіге бөлінді. Геок-Тепе шайқасынан кейін бір миллионнан астам түрікмендер Иран арқылы Ауғанстанға қашып кетті, олардың ұрпақтары әлі күнге дейін өмір сүруде. Түрікмендер тарихта алғаш рет Иранның орталық билігіне қарсылық көрсеткен 1920 жылдың басында Реза хан Иранды біріктірген кезде, ол түрікмен тобының және Анна Гелди Ах атты көшбасшының қарсылығын кездестірді, кейіннен түрікмен Сахарасынан жасырын шабуылдар жасады және соққы беру және қашу тактикасын пайдаланып, Түрікменстан ССР құрылғанға дейін қазіргі Түрікменстанға жасырынды. Сол кезде Гөктүріктер сияқты гурултайлар өткізіліп, олардың басшысы ретінде мулла Осман Ахунды сайлады. Бұл Түрікменстанның қазіргі заманғы алғашқы демократиялық жиналысы. Түрікмендер өз аймағына келген шетелдіктермен кеңпейіл, мейірімді, тіпті қызу мінезді деп саналады. Ахмед Шамлу атақты парсы жазушысы түрікмен кейіпкері Әмин туралы роман жазған. Ол Әмин туралы өлеңінде түрікмендердің жомарттығы мен мейірімді рухын көрсетті. Түрікмен Сахарасындағы танымал түрікмендер арасында Гонбадтың сыртындағы ауылда туған рухани көшбасшы, ұлттық ақын және түрікмен қоғамын біріктіруші Магтымғұлй Пираги бар. Иранның орталық билігі оның қабірінің үстінде кесене тұрғызды. Тағы бір туылған тұлға - Иранның Қажар әулетінің негізін қалаушы Аға Мохаммед Хан. Сондай-ақ, Надир Шахтың түрікмен екені туралы да пікірлер бар, бірақ оның өз науқандары мен ресми өмірбаянына сәйкес бұл күмәнді. Надир шаһтың алғашқы жаулары Түрікмен Сахарасының түрікмендері болды. Бұл аймаққа көпшілікке танымал болған Армин Вэмбери Түрікмен Сахарасындағы түрікмендер арасында болған оқиғалары туралы кітап жазған.