Кіріспе

Персия шығанағының ежелгі порт қаласы Шарак Спасину, сондай-ақ Шарак Спасину, Шарак Пасину, Шарак Спасину (Σπασίνου Χάραξ), Александрия (грекше: λεξάνδρεια) немесе Антиохия в Сусиана (грекше: ντιόχεια τῆς Σουσιανῆς), қазіргі Ирактағы Персия шығанағының басында орналасқан ежелгі порт және ежелгі Каракен патшалығының астанасы болды.

Этимология

Харакс атауы грекше Χάραξ, сөзбе-сөз "жапсарлас бекініс" дегенді білдіреді және Селевкидтердің бірнеше бекіністі қалаларына қолданылған. Харакс бастапқыда Александр Македонскийдің есімімен Александрия деп аталды, тіпті оны өзі құрған болуы мүмкін. Су тасқынынан кейін оны Антиох IV қайта тұрғызып, Антиохия деп атады. Бұл уақытта Антиохтың губернаторы Гиспаосин бұл жерге 4 км-ге жуық ұзындықтағы су тасқынына қарсы үлкен бөгет орнатып, "Гиспаосиннің Харакс" деп атады. Харакс арамей сөзі Каркадан шыққан деген теория бар, бірақ Харакс басқа да Селевкид қалаларында "палисад" деген мағынада жиі расталған.

Археология

2016 жылы бұл жерде қазба жұмыстары басталды, бұл қала 185-шұғыл 85 м шаршы метрлік тұрғын үй блогымен тор үлгісінде орналасқанын көрсетті. Бұл - ежелгі әлемдегі ең үлкен блоктар. Екі үлкен қоғамдық ғимарат табылды, бірақ олар әлі қазбаланған жоқ. Себебі қаланың өзі ешқашан қазып табылмаған. Қаланы біздің заманымызға дейінгі 324 жылы Ұлы Ескендір Персияның шағын қонысы Дюриннің орнына құрған. Бұл - б. з. б. 323 жылы Александр қайтыс болғанға дейін тұрған соңғы қалаларының бірі. Бұл жерде ол Пелла деп аталатын порттың бір бөлігін (dēmē) құрды, ол Александрдың туған қаласының атымен аталған, онда ол македониялық ардагерлерді қоныстандырды. Қала Александрдың өлімінен кейін Селевкид империясына өтті, бірақ бір кездері су тасқынынан жойылып кетті. Парфяндықтардың Селевкид империясының басым бөлігін жаулап алуынан кейін болған саяси тұрақсыздық Гиспаосинге б. з. б. 127 жылы тәуелсіз мемлекет құруға мүмкіндік берді. Ол қалаға өзінің атын берді. Харак 282 жыл бойы кішкентай мемлекеттің астанасы болды, оның көп ұлтты эллиндік қала екенін көрсететін нумизматикалық дәлелдер бар. Траянның қолбасшылығындағы римдіктер бұл қаланы біздің заманымыздың 116-шы жылы басып алды. Партия патшасы Пакоростың ұлы Митридаттың билігі кезінде Партия тағына қатысты азаматтық соғыс кезінде 15 жылдан кейін Харацен тәуелсіздігі қалпына келтірілді. Осы уақыттан бастап Харакстан алынған ақшалар парфяндық мәдениетті көрсетеді. 221-222-ші жылдары Фарс сатрабы болған этникалық парсы Ардашер парфяндарға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Сасани империясын құрды. Кейінгі араб тарихтарына сәйкес ол Харацен әскерлерін жеңіп, оның соңғы билеушісін өлтіріп, қаланы қайта тұрғызып, Астарабад Ардашир деп атады. Қаракс айналасындағы аймақ арамей/сириялық Maysān атауымен танымал болды, оны кейін араб жаулап алушылары қолданды. Харакс Майсан деген атпен жалғастырды, парсы мәтіндері бесінші ғасырда губернаторларды әртүрлі атады және алтыншы ғасырда мұнда несториан шіркеуінің есімі бар. Шахракс монетасы Сасанидтер империясы мен Омейядтар империясы кезінде де жалғасқан көрінеді. Бұл қала ежелгі дәуірдің соңында ірі сауда орталығы болған, бұл туралы қазба жұмыстары кезінде табылған грек монеталарының қорлары дәлелдейді. Ол Селевкидтер, кейіннен Арсакидтер патшалығының қол астындағы мемлекет болғанмен, кейде өз бетімен билік жүргізген. Бұл араб саудасының орталығы болды, негізінен Набатейлер бақылауында болды, кем дегенде олар римдіктерге қосылғанға дейін. Харакс кемежайлары бай болғандықтан, оған Герра, Мысыр, Үндістан және басқа да елдерден кемелер келіп тұратын. Траян өзінің сапары кезінде Үндістанға баратын кемелерді байқаған, ал Страбон қаланы "Эмпориум" деп атаған, ал Плиний қала сирек кездесетін хош иісті заттармен сауда орталығы болған және маржан суға түсу орталығы болған деп жазған. Бұл Персия шығанағынан Петра мен Пальмираға және Парф империясына дейінгі жер арқылы сауда жолының басталуы болды.

Монеталар

Траянның басып кіруінен бұрын Харакс эллиндік типтегі монеталар шығарған, ал басып кіргеннен кейін монеталар көбірек парфяндық сипатқа ие болды. Харакс Сасанидтер империясы мен Омейяд халифаты кезінде монеталар соғып, 715 жылы монеталар соғып келді.

Белгілі тұлғалар

97 жылы Қытай елшісі Ган Ин 甘英 бұл жерге келіп, оны 干羅 (пинин: Gànluò; қайта құрылған көне айтылуы *ka ra) деп атады. Ол Рим империясына Мысыр арқылы жетуге тырысты, бірақ Парф шығанағына жеткеннен кейін парфяндықтар оны кері бұруға көндірді. 116 жылы Рим императоры Траян өзінің ең соңғы, ең шығыс және ең қысқа өмір сүрген иелігін - Харак Спасинуға барды. Ол Үндістанға баратын көптеген кемелерді көріп, Александр сияқты жас болсам деп тіледі, сондықтан ол өзі де сонда бара алады. І ғасырдың географы Исидор Хараксский Харакс Спасинудан шыққан. Роберт Айзенман Пауыл өзінің алғашқы шіркеуін Антиохияда емес, осы қалада құрған деп айтады.