Кіріспе

Сидама аймағы (Сидама: Sidaamu Qoqqowo; ) - Эфиопияның оңтүстігіндегі аймақтық мемлекет. Ол 2020 жылы 18 маусымда Оңтүстік Ұлттар, Ұлттар және Халықтар Өңірінен (SNNPR) және Сидама аймағының трансформациясынан 2019 жылғы Сидама референдумында автономияны арттыруды қолдаған 98.52% дауыс бергеннен кейін құрылды. Бұл аймақ өлкелерінен Харариден кейінгі екінші орында тұр. Сидама - Сидама халқының және Сидама аумағының атауы. Сидама оңтүстігінде Оромия аймағымен шектеседі (ортадағы қысқа аралықты қоспағанда, ол Оңтүстік Эфиопия аймақтық штатындағы Гедео аймағымен шекаралас, батысында оны Волайта аймағынан бөлетін Билат өзені, солтүстік пен шығысында Оромия аймағы. Сидамадағы қалаларға Сидаманың және SNNPR-дің астанасы Хаваса, Иргалем, Вондогенет, Чуко, Хула, Бона, Бурса, Бенса және Алета Вендо жатады. Сидамада 2017 жылы 3,2 миллионға жуық халық тұрады, олар сидама (шулай-ақ сидаму афу деп те аталады) кушит тілінде сөйлейді.

Саяси тарих

Сидама ұлты тарихи тұрғыдан алғанда моут саяси жүйесімен басқаруға ие болды. Мұтичханы патшаға теңейтін, оны отбасы мен жақын туыстары лауазымға тағайындайды. Таңдалған муут ("патша") Сидама жаңа жылдық салтанаты Фичеге ұсынылады. Мотичха - саяси және әкімшілік құрылымның басшысы. Мотичхаға патшаның көмекшісі сияқты Гаро көмектеседі, сондықтан саяси-әкімшілік билікте бұрынғыдан кейінгі. Дерг әскери режимі құлағаннан кейін сидама халқы елдің барлық аймақтарында қолданылған жергілікті тілді кеңінен қолдана алды. Хаваса 1978 жылдан бастап Сидаманың, ал 1993 жылдан бастап СННПР-дің астанасы болып табылады. Жақында Эфиопия үкіметі Хавасаны SNNPR және Сидама аймағының астанасы ретінде қызмет етудің орнына, өзінің әкімшілік құрылымы бар жарғылық қала етуді жоспарлады. Осы себепті сидамалықтар үкіметтен оларды басқа этностармен біріктірудің орнына, сидамалықтар үшін жеке аймақ құруды қарастыруды өтінді. Бейбіт демонстрацияшылар қарулы үкімет қызметкерлерімен қақтығысып, ондаған адам қаза тапты. Аймақтық автономияны қолдау үшін бірнеше негіздер бар. Біріншіден, Сидама оңтүстік аймақтағы жалпы халықтың 20% құрайды, орталық үкіметке елеулі экономикалық үлес қосады. Екіншіден, аймақтағы 40 кіші этнос үш негізгі әлеуметтік-мәдени және тілдік топтарға жатады, атап айтқанда, кушиттік топтар: Сидама, Алаба, Тамбаро, Кевэна, Данта (Дубамо), Марако, Консо, Хадия, Камбата; Омотық топтар: Волайта, Гамо, Гофа, Дауро, Конта және т.б., Семит тобы: Гураге. 1991 жылы әскери режим құлағаннан кейін Өткінші үкімет қазіргі SNNPR-де бес бөлек аймақты бекітті. Бұл өңірлер әлеуметтік-мәдени, тілдік және экономикалық ұқсастықтарға негізделіп құрылды. Олар бұрынғы режим құлдырау алдында жасалған ұқсас әкімшілік тәртіпті ұстанды. Сидама, Гедео және Буржи қазіргі СННРР-дегі бес тәуелсіз аймақтың біріне қарасты. Алайда, осы бес аймақ аймақ тұрғындарымен ақылдаспай таратылды. Үшіншіден, әкімшілік тиімділік, әлеуметтік және экономикалық қызметтердің тиімді көрсетілуі және кеңінен экономикалық даму үшін дұрыс әкімшілік тәртіп қажет. 2019 жылдың тамызында Эфиопия Сидама қауымдастығына 20 қарашада өзін-өзі анықтау туралы референдумға рұқсат берді, ол 98,5% дауыспен қабылданды.

География

Сидама аймағы Абая көлінің солтүстік-шығысында және Хаваса көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан. Сидама оңтүстігінде Оромия аймағымен (ортадағы Gedeo аймағымен шекаралас қысқа аралықты қоспағанда), батысында оны Волайта аймағынан бөлетін Билат өзенімен, солтүстік пен шығысында Оромиямен шектеседі. Сидамалар солтүстіктегі Тикур-Уха өзені мен оңтүстіктегі Дилла қаласы арасында тұрады. Сидама, әдетте, жазық жерлерден (жылыдан ыстыққа дейін) биік таулы жерлерге (жылыдан суыққа дейін) дейін өзгеріп отыратын құнарлы аймақ. Сидаманың географиялық координаттары: Солтүстік ендік 5'45 " және 6'45 " және Шығыс бойлық 38 " және 39 ". Оның жалпы ауданы 10 000 км2, оның 97,71% -ы құрлық, ал 2,29% -ы сумен қамтылған. Хавасса көлі мен Логита шарлауығы туристерді тартатын су айдындары болып табылады. Жердің 48,70%-ы егістік, 2,29% -ы орманды, 5,04% -ы бұталы және бұталы жер, 17,47% -ы жайылым, 18,02% -ы егіссіз, 6,38% -ы өнімді емес, 2,10% -ы басқа мақсаттарда пайдаланылады. Кейбір егістік жерлері адырлы, бұрқасынды, бұл аймақтағы шаруаларға қиындық туғызады. Сидаманың климаттық жағдайы әр түрлі. Аймақтың 54% ы ыстық жағдаймен қамтылған. Жергілікті тұрғындар Гамудже немесе Воинадега деп атайды, бұл теңіз деңгейінен 1500 м-ден 2500 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан қоңыржай аймақ. Аудандағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1200 мм мен 1599 мм аралығында, орташа жылдық температурасы 15 °C мен 19,9 °C аралығында. Ыстық климаттық аймақ - Колла, жалпы аумағының 30% -ын құрайды. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 500 м-ден 1500 м-ге дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері 400 мм-ден 799 мм-ге дейін, ал орташа жылдық температура 20 °C-ден 24,9 °C-ға дейін. Таулық биік жерлерде Алиичо немесе Дега деп аталатын салқын климаттық жағдайлар бар. Бұл жер теңіз деңгейінен 2500 м мен 3500 м аралығында орналасқан жалпы аумақтың 16% құрайды. Бұл аймақта жауын-шашын мөлшері ең көп, 1600 мм-ден 1999 мм-ге дейін. Орташа жылдық температурасы 15 °C-тан 19,9 °C-қа дейін.

Демография

2007 жылғы халық санағының деректері бойынша, аймақтың жалпы халқының саны 2 954 136 адамды құрайды, оның ішінде 1 491 248 еркек және 1 462 888 әйел; 6538,17 шаршы шақырым жерді алып жатқан Сидаманың халық тығыздығы 451,83 адамды құрайды. Қала тұрғындарының саны 162 632 немесе 5,51% болса, тағы 5438 немесе 0,18% - малшылар. Бұл аймақта барлығы 592 539 үй шаруашылығы саналды, яғни бір үй шаруашылығына орташа есеппен 4,99 адам және 566 926 тұрғын үй бірлігі тиесілі. Бұл аймақта ең ірі үш этникалық топ Сидама (93,01%), Оромо (2,53%) және Амхара (1,91%); басқа этностардың барлығы халықтың 2,55% -ын құрады. Сидамо тілін тұрғындардың 94,23% бірінші тіл ретінде, 2,14% амхар тілінде, 2,07% ормифкада сөйлейді; қалған 1,56% барлық басқа негізгі тілдерде сөйлейді. Халықтың 84,38% -ы протестанттар, 4,62% -ы мұсылман, 3,35% -ы эфиопиялық православиелік христиандықты ұстанады, 3,01% -ы католицизмді қабылдады, ал 2,72% -ы дәстүрлі діндерді ұстанады. 1994 жылғы санақта Сидаманың 439 057 үй шаруашылығындағы халқының саны 2 044 836 адам болды, олардың 1 039 587 - ерлер және 1 005 249 - әйелдер; 143534 немесе оның халқының 7,02% -ы қала тұрғындары болды. Бұл аймақта ең ірі төрт этнос Сидама (88,6%), Амхара (4,15%), Оромо (2,97%), Вейлата (1,84%); басқа этностар халық санының 2,44% құрады. Сидама тілін тұрғындардың 88,6% бірінші тіл ретінде айтады, 4,15% амхар тілінде, 2,97% ормиффа тілінде және 1,84% велайта тілінде сөйлейді; қалған 2,44% барлық басқа негізгі тілдерде сөйлейді. Халықтың 62,54% -ы протестанттар, 13,64% -ы дәстүрлі діндерді ұстанады, 8,24% -ы эфиопиялық православие христиандықты ұстанады, 8% -ы мұсылман, ал 4,24% -ы католицизмді қабылдады. 2004 жылғы 24 мамырдағы Дүниежүзілік банктің меморандумына сәйкес Сидама тұрғындарының 8% электр энергиясына қол жеткізеді, бұл аймақта 1000 шаршы шақырымға 137,4 шақырым жол тығыздығы бар (ұлттық орташа 30 шақырыммен салыстырғанда), ауыл шаруашылығының орташа көлемі 0,3 гектар жер (ұлттық орташа 1,01 гектар жермен салыстырғанда және SNNPR үшін орташа 0,89), және 0,5 бас малға тең. Халықтың 15,4%-ы ауыл шаруашылығымен байланысты емес жұмыс орындарында жұмыс істейді, бұл көрсеткіш ұлттық орташа 25%, ал аймақтық орташа 32%. Барлық балалардың 68% -ы бастауыш сыныпқа, 18% -ы орта мектептерге оқуға түседі. Өңірдің 72% -ы безгекпен, ал ешқайсысы цеце құсымен ауырады. Меморандум бойынша бұл аймаққа құрғақшылық қаупі 329 деген баға берілді.

Экономика

Тұрғындардың көбісі - фермерлер. Мал шаруашылығы, әсіресе, байлықтың өлшемі болып табылады. Сидамада бірнеше дақыл өсіріледі. Бұл аймақта кофе өсірілетін ірі аймақ, ал кофе - аймақтағы ең танымал ауыл шаруашылығы өнімі. Оның бағасы жоғары кофе әлемдік нарықта сатылады. Кофе экспорты елдің табысына және шетел валютасына ықпал етеді, ал кофе өндірісі мен айырбасы Сидамада тұратын адамдардың негізгі экономикалық күші ретінде пайдаланылды. Ефиопияның жер, су және жұмыс күшінің мол байлығына қарамастан, ол Африкадағы және әлемдегі ең кедей елдердің бірі болып қала береді. Ол өзінің ресурстарын аштықты болдырмау, кедейлікті азайту және тез өсіп келе жатқан халықты қамтамасыз ету үшін тиімді пайдалана алмады. Сидама экономикасы негізінен архаикалық өндіріс техникасымен сипатталатын толығымен қоректi ауыл шаруашылығына негізделген. Алайда, Сидаманың едәуір бөлігінде ауыл шаруашылығы шаруашылықтарының негізгі табыс көзі кофе болды, бірақ қазiргi кездегі халықаралық кофе бағасының құлдырауы бұл шаруашылықтардың көпшiлiгiн күнкөрiс өндiрiсiне және абсолюттi кедейлiкке тартты (кафе бағалары тіпті 2001 жылдан 2008 жылдың ортасына дейiн тауар бағасының өсуi кезiнде күрт төмендеді). Сидама - Эфиопиядағы кофе өсіретін ірі аймақтардың бірі. Ол орталық нарыққа жуылған кофедің 40%-дан астамын жеткізеді. Кофе - елдің негізгі экспорттық өнімдері. Еліміздің әлемдік нарықтағы үлесі 3% -дан кем болғанымен, кофе экспортынан түскен табыс 60-тан 67% -ға дейін жетеді. Сонымен қатар, аймақта су ресурстары мол, бірақ олар аз пайдаланылады. СННП аймағындағы аурулар мен өлім-жітімнің негізгі себептері көбінесе таза ауыз судың жетіспеушілігіне, санитарлық жағдайдың нашарлығына және халықтың экологиялық денсаулық пен жеке гигиена туралы аз хабардарлығына байланысты. Сидамалар малға жоғары баға береді, олардың арасында малсыз адам толыққанды әлеуметтік тұлға ретінде емес, аулақ адам ретінде қарастырылады.

Денсаулық

Эфиопияда сумен қамтамасыз ету мен санитарлық жағдайды қамтамасыз ету Сахарадан оңтүстікке қарай Африка мен бүкіл әлемде ең төменгі деңгейге ие. Сидама аймағында 2009 жылы IRC-тің KPC-ге қатысты жүргізілген зерттеуіне сәйкес, үй шаруашылығының тек 7%-ы латрайнды пайдаланады, ал 93%-ы ашық ауада лактация жасайды. Сидамада жедел диарея ауруы орын алған. 2009-2011 жылдардағы SNNPR үшін төтенше жағдайларға дайындық және әрекет ету жоспары (EPRP) 2009 жылы 65 260 адамға дейін жіті сулы диареядан зардап шеккенін болжады. Ауылдық жерлерде гигиена және санитарлық білім беруді бүкіл қауымға таратуда ең үлкен рөлді денсаулық сақтау саласының қызметкерлері (HEW) және қоғамдық денсаулық сақтау саласының қызметкерлері (CHP) атқарады. "ЖЖБҚ және ЖЖҚ-ның алдын алу элементтері қоғамдастықтарға санитарлық-гигиеналық жағдайларды үйлестіруді, оның ішінде санитарлық-гигиеналық жағдайларды үйлестіруді, үй шаруашылығындағыларды мінез-құлықтарын өзгертуге итермелеу үшін демонстрациялар мен іс-шаралар өткізуді, содан кейін үй шаруашылығындағылардың жетістіктерін бақылауды қамтиды". Әр қоғамдастықтың жергілікті даму процестерін біріктіру үшін жергілікті топтарды өздерінің тиісті шешімдерін жасауға ынталандыру үшін үлкен орта болуы керек. Қоғам мүшелері әр түрлі процестерге қатысудың маңыздылығы туралы жақсы хабардар болады және қоғам мүшелері үкіметпен ынтымақтасады және қатысу арқылы білім алу және іс-қимыл арқылы су, гигиена және санитарлық жағдаймен байланысты (WASH) мәселелерді шеше бастайды.

Білім

Сидама аймағында, қоғамның аз қамтылғандығы және мектептердің аз болуы салдарынан, жас балалардың аз пайызы білім алады. Сидама аймағында қазіргі уақытта 75 балабақша, 633 бастауыш мектеп және 12 орта мектеп бар. Балабақшаға оқуға түскендер саны бойынша жалпы саны 6863 оқушы (3700 еркек және 3163 әйел). Мектеп жасындағы (4-6 жас) ұлдар мен қыздардың жалпы саны шамамен 360 547 (181 543 еркек және 179 004 әйел). Балабақшаға жалпы оқуға түсу көрсеткіші (%) шамамен 1,9%-ды құрайды (ерлер үшін - 2,04%, әйелдер үшін - 1,77%). Деректер бойынша Сидама аймағында жас ұрпақтың санынан білім алу мүмкіндігі төмен.

Қоршаған ортаның жағдайы

Сидаманың орта өңіріндегі ауыл шаруашылығы жүйесі, негізінен, адам санының артуына байланысты, қиындықтарға тап болды. Симптомдар - бұл тек қана балалардың көп бөлігі ғана емес, сонымен қатар бір кездері өте құнарлы болған ортадағы ресурстардың біртіндеп нашарлауы. Жер эрозиясын көбінесе фермерлер байқайды, олар оны үлкен проблема деп санайды, алайда кейбір жер учаскелерінде пайдаланылмаған тыңайтқыш ретінде қоректік заттардың артығы байқалды. Хурни (1988) Сидамадағы топырақтың эрозиясын орташа (2040%) деп жіктеді. Жайылымдар азайып, олардың ботаникалық құрамы төмендеп келеді. Судың мол қоры қазір ластанған. Дамушы дағдарысты бафлерлеу үшін және коммерциялық дақылдар мен сүт өнімдері нарықтарының болуын ескере отырып, Сидаманың ортаңғы аймақтарындағы аралас жүйе тез арада мамандандыруға айналуда. Бұл аймақ Эфиопияның ең бай аймақтарының бірі (MOA, 1984). Кофе мен қат өсімдіктері Гонконг экономикасындағы ақша көзі ретінде оң рөл атқаратыны үшін, олар бақтағы азық-түлік дақылдарын, мысалы, енсе, ямс және жүгері орнын біртіндеп алмастыруда.

Мәдениет

Фиччи - Сидаманың ең танымал мәдени мерекесі, Сидаманың жаңа жылын білдіреді. Фиччи - Ай жүйесіне негізделген. Сидама ақсақалдары (астрологтар) аспандағы жұлдыздардың қозғалысын бақылап, Жаңа жыл мен Фиччи мейрамының күнін анықтайды. Сидама жаңа жылының ерекшелігі - оның нақты күні белгіленбейді. Ол жыл сайын жұлдыздардың қозғалысына қарай айналады. Сидамада 13 ай бар, әр ай 28 күнге тең бөлінеді, ал 13-ші айда 29 күн бар. Себебі, Сидама аптасы төрт күнді ғана қамтиды, сондықтан әр айдың дәстүрлі төрт аптаның орнына жеті аптасы бар. Сидама аптасындағы төрт күннің атаулары Дикко, Дила, Каваду және Каваланка деп аталады, содан кейін Дикко, төрт күндік аптаның циклін аяқтайды.