Эфиопияның географиялық ерекшеліктері

Кіріспе

Эфиопия географиясының шолуы

Эфиопия Африка мүйізінде орналасқан. Солтүстік жағынан Эритрея, шығыс жағынан Джибути және Сомали, батыс жағынан Судан мен Оңтүстік Судан, оңтүстік жағынан Кениямен шектеседі. Эфиопияда Абиссиния таулы жерлері (немесе Эфиопия таулы жерлері) жоғары орналасқан орталық үстірт бар, оның биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, шамамен 25 таудың шыңы 4000 метрден (13200 фут) асып түседі, ең биігі – Рас Дашен, биіктігі 4543 метр (14538 фут). Үстіртті диагональ бойынша бөліп тұратын Ұлы Рифт аңғарына дейінгі биіктік әдетте ең жоғары болады. Көптеген өзендер үстіртті кесіп өтеді; олардың ішінде Тана көлінен бастау алатын Көк Ніл ерекше аталады. Үстірт батысқа қарай Суданның жазықтарына, ал шығысқа қарай Сомали халқы қоныстанған жазықтарға қарай біртіндеп төмендейді. Эфиопияның ең батыс нүктесі – Суданның Деньок ауылының қарсысындағы Пибор өзені. Оның ең шығыс нүктесі Доло аймағының шығыс шекарасында, Пунтланд және Галмудуг штаттарының қарсысында орналасқан.

География

Жоғарғы Нил аңғары мен Эфиопияның Судан және Оңтүстік Суданмен шекарасы арасында Эфиопияның биік жерлерін құрайтын әртүрлі үстірттер мен таулар көтерілетін биік платолар аймағы орналасқан. Платоның қабырғалары дерлік барлық жағынан жазықтан тікелей көтеріліп, сыртқы тау тізбегін құрайды. Сөйтіп, биік жерлер нақты географиялық бөлініс болып табылады. Эритреяда осы платоның шығыс қабырғасы Рас-Касардан (18° солтүстік ендігінен) Аннесли шығанағына (Зула шығанағы деп те аталады) дейін (15° солтүстік ендігінде) Қызыл теңізге параллель созылады. Содан кейін ол Эфиопияға оңтүстікке бұрылып, 40° шығыс бойымен шамамен жүреді. 9° солтүстік ендігі шамасында қабырғада үзіліс бар, одан Аваш өзені шығысқа қарай ағып өтеді. Бұл жердегі негізгі тау жотасы оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, ал Аваш аңғарының оңтүстігінде, таулардан төмен орналасқан жерде, тағы бір тау массиві тікелей оңтүстікке қарай көтеріледі. Бұл екінші жотадан шығысқа қарай Ахмар таулары тізбегі Аден шығанағына қарай созылады. Екі басты шығыс жотасы оңтүстік-батысқа қарай параллель бағытты сақтайды, арасында кең үстірттік аңғар орналасқан, онда бірнеше көлдер бар, шамамен 3° солтүстік ендігінде, платоның сыртқы (шығыс) шұңқыры әлі де 40° шығыс бойымен созылады. Платоның оңтүстік жартасы өте ретсіз, бірақ 6° солтүстік ендігінен 3° солтүстік ендігіне дейін негізгі бағыты солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс. Ол Туркана көлі орналасқан ойысқа және сол көлдің шығысына қарай Оңтүстік Дебуб Омо аймағына (ірі Оңтүстік ұлттар, ұлттар және халықтар аймағының бөлігі) қарап тұрады. 6° солтүстік ендігінен 11° солтүстік ендігіне дейінгі платоның батыс қабырғасы анық және тік. 11° солтүстік ендігінен солтүстікке қарай төбелер шығысқа қарай бұрылып, өздерінің түбінде Шығыс Судан саваннасының жазықтарына біртіндеп төмендейді. Солтүстік беткейінде үстірт Шығыс Судан деңгейіне дейін сатылап төмендейді. Шығыс жарлық – бұл сыртқы жоталардың ең жақсы анықталған жері. Оның орташа биіктігі метр, және көптеген жерлерде жазықтан тік көтеріледі. Эритрея жағалауының құмды топырағына сіңіп кеткен тау ағындары төмен түсетін тар және терең жарықтар платоға жетуге мүмкіндік береді, немесе Аваш аңғары арқылы оңай жолды таңдауға болады. Бұл таудың үстінен шыққанда, саяхаткер қоршау қамалдың қалыпты деңгейден сәл ғана жоғары көтерілгенін байқайды. Биік жердің физикалық келбеті әсерлі. Солтүстік бөлігі негізінен 10° мен 15° солтүстік ендігі арасында орналасқан. Ол теңіз деңгейінен орташа биіктігі метр болатын Археялық тау жыныстарынан тұрады және Тана көлінің суларымен терең орталық ойыста суға батып жатады. Платодан жоғары бірнеше ретсіз және көбінесе дұрыс анықталмаған тау жоталары көтеріледі, олардың биіктігі метрден кем емес. Көптеген таулар ерекше пішінге ие. Аймақтың ерекшелігі – судың эрозиялық әрекетінен уақыт өте келе пайда болған үлкен жарықтар. Бұл өзендердің аңғарлары, олар жоталарда немесе тау беткейлерінде басталып, қоршаған жазық жерлерге жол ашады. Кейбір аңғарлар айтарлықтай кең; басқа жағдайларда ойыстардың қарама-қарсы қабырғалары бір-бірінен екі-үш жүз метрден ғана алыстайды және мыңдаған метрге тік түсіп, жүздеген мың текше метр қатты жыныстың эрозиясын көрсетеді. Судың әрекетінің бір салдары – көптеген оқшауланған жалпақ төбелі төбелер немесе кішкентай үстірттер, олар амаба деп белгілі, және жақтары тік. Ең биік шыңдары Семиен және Бейл тау жоталарында орналасқан. Семиен таулары Тана көлінің солтүстік-шығысында орналасқан және қармен жабылған Рас Дашен шыңына жетеді, оның биіктігі метр. Рас Дашеннің шығысында және солтүстігінде Биуат және Абба Яред таулары орналасқан, олардың шыңдары Рас Дашеннен кем емес. Бейл таулары Ұлы Рифт аңғарымен, Эфиопиядағы ең ұзын және терең жарықтардың бірімен, Эфиопияның биік жерлерінің үлкен бөлігінен бөлінеді. Бұл тізбектегі ең биік шыңдарға Эфиопиядағы екінші ең биік тау – Туллу Демту, Бату, Чилало және Кака тауы жатады. Шығыс жармен параллель Биала, Абуна Йосеф және Колло шыңдары орналасқан. Тана көлі мен шығыс төбелердің арасында Гуна, Уара Сахия таулары бар. Мисрак Годжамның Чока тауларында Чока тауы (Бирхан тауы деп те аталады) биіктігіне жетеді. 10° солтүстік ендігінен төмен, биік жерлердің оңтүстік бөлігінде солтүстік бөлігіне қарағанда ашық үстірттер көбірек және биік шыңдары аз. Араларында бірнеше биіктіктер болса да, көпшілігі аспайды, бірақ оңтүстік аймақтардың жалпы сипаты солтүстіктегідей: көп бөлігін бұзған төбелі үстірт. Биік жерлерден шығысқа қарай Қызыл теңізге қарай төменгі жарым шөл даланың жолағы, Эфиопияның ксерик шөптесін және бұталы алқаптары орналасқан.

Between the valley of the Upper Nile and Ethiopia's border with Sudan and South Sudan is a region of elevated plateaus from which rise the various tablelands and mountains that constitute the Ethiopian Highlands. On nearly every side, the walls of the plateaus rise abruptly from the plains, constituting outer mountain chains. The highlands are thus a clearly marked geographic division. In Eritrea, the eastern wall of this plateau runs parallel to the Red Sea from Ras Kasar (18° N) to Annesley Bay (also known as the Bay of Zula) (15° N). It then turns due south into Ethiopia and follows closely the line of 40° E for some
About 9° N there is a break in the wall, through which the Awash River flows eastward. The main range at this point trends southwest, while south of the Awash Valley, which is some below the level of the mountains, another massif rises in a direct line south. This second range sends a chain (the Ahmar Mountains) eastward toward the Gulf of Aden. The two chief eastern ranges maintain a parallel course south by west, with a broad upland valley in between – in which valley are a series of lakes – to about 3° N, the outer (eastern) spurs of the plateau still keeping along the line of 40° E. The southern escarpment of the plateau is highly irregular, but has a general direction northwest and southeast from 6° N to 3° N. It overlooks the depression in which is Lake Turkana and – east of that lake – the southern Debub Omo Zone (part of the larger Southern Nations, Nationalities, and Peoples Region). The western wall of the plateau from 6° N to 11° N is well marked and precipitous. North of 11° N the hills turn more to the east and fall more gradually to the East Sudanian savanna plains at their base. On its northern face, the plateau falls in terraces to the level of the eastern Sudan. The eastern escarpment is the best defined of these outer ranges. It has a mean height of , and in many places rises almost perpendicularly from the plain. Narrow and deep clefts, through which descend mountain torrents that lose themselves in the sandy soil of the Eritrean coast, afford means of reaching the plateau, or the easier route through the Awash Valley may be chosen. On surmounting this rocky barrier, the traveller finds that the encircling rampart rises little above the normal level of the plateau. The physical aspect of the highlands is impressive. The northern portion lies mainly between 10° and 15° N. It consists of a huge mass of Archaean rocks with a mean height of above sea level, and is flooded in a deep central depression by the waters of Lake Tana. Above the plateau rise several irregular and generally ill defined mountain ranges which attain altitudes of from to just under Many of the mountains are of unusual shape. Characteristic of the country are the enormous fissures which divide it, formed over time by the erosive action of water. They are the valleys of the rivers, which rising on the uplands or mountain sides, have cut their way to the surrounding lowlands. Some of the valleys are of considerable width; in other cases the opposite walls of the gorges are but two or three hundred meters apart, and fall almost vertically thousands of meters, representing an erosion of many hundred thousands cubic metres of hard rock. One result of the action of the water has been the formation of numerous isolated flat topped hills or small plateaus, known as ambas, with nearly perpendicular sides. The highest peaks are found in the Semien and Bale ranges. The Semien Mountains lie northeast of Lake Tana and culminate in the snow covered peak of Ras Dashen, which has an altitude of A few kilometers east and north respectively of Ras Dashen are Mounts Biuat and Abba Yared, whose summits are less than below that of Ras Dashen. The Bale Mountains are separated from the larger part of the Ethiopian highlands by the Great Rift Valley, one of the longest and most profound chasms in Ethiopia. The highest peaks of that range include Tullu Demtu, the second highest mountain in Ethiopia , Batu , Chilalo and Mount Kaka
Parallel with the eastern escarpment are the heights of Biala, , Mount Abuna Yosef, , and Kollo, , the last named being southwest of Magdala. Between Lake Tana and the eastern hills are Mounts Guna, , and Uara Sahia, In the Choqa Mountains of Misraq Gojjam, Mount Choqa (also known as Mount Birhan) attains a height of
Below 10° N, the southern portion of the highlands has more open tableland than the northern portion and fewer lofty peaks. Though there are a few heights between , the majority do not exceed , but the general character of the southern regions is the same as in the north: a much broken hilly plateau. East of the highlands towards the Red Sea there is a strip of lowland semi desert, the Ethiopian xeric grasslands and shrublands.

Гидрология

Эфиопияның жоталықтарының көпшілігі солтүстік-батысқа қарай еңіс, сондықтан барлық үлкен өзендер сол бағытта Нилге ағады, оның суының 85% -ын құрайды. Олардың қатарында солтүстіктегі Текезе, орталықтағы Абай және оңтүстіктегі Собат өзендері бар. Тағы бір ірі өзен – оңтүстікке қарай ағатын Омо, ол жалпы су ағызудың 14% -ын құрайды және жоғарыда аталған үш негізгі артериядан тыс батысқа қарай ағып, Түркана көлімен эндореялық Түркана алабының негізгі қоректенушісі болып табылады. Қалғанын Аваш өзені алып кетеді, ол Джибутимен шекарадағы тұзды көлді ауданда ағып өтеді; Шебель және Джубба өзендері Сомали арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағады, бірақ Шебель көбінесе Үнді мұхитына жетпейді. Атбара өзенінің жоғарғы ағысы болып табылатын Текезе өзенінің бастауы орталық таулы алқапта; ол батысқа, солтүстікке қарай, Эритреямен шекараның бір бөлігін құрайтын орасан зор жарылыстан түсіп, батыс террасаларына дейін, Эфиопиядан Суданға дейін ағып өтеді. Жаңбыр кезінде Текезе ("Қорқынышты") өзенінің деңгейі қалыпты деңгейден жоғары көтеріледі және сол уақытта солтүстік және орталық аймақтар арасында өтуге болмайтын кедергі жасайды. Төменгі ағысында өзен арабша атауы Сетитпен белгілі. Суданда Сетит Атбарамен (,) қосылады, ол Тана көлінің батысы мен солтүстік-батысындағы таулардан басталатын бірнеше өзендерден құралған. Эритреямен шекараның бір бөлігін құрайтын Гаш немесе Мареб, Нил аңғарына қарай ағатын биік таулық өзендердің ең солтүстігіндегі өзен. Оның бастауы Қызыл теңіздегі Энсли шығанағынан 80 км-ге дейінгі шығыс жартастың құрлық жағында көтеріледі. Суданның Кассала маңындағы жазық жерлеріне жетеді, одан кейін оның суы құмды топыраққа таралады. Мареб жылдың көп бөлігінде құрғақ, бірақ Такацце сияқты жаңбырлы маусымда кенеттен су тасқынына ұшырайды. Тек өзеннің жоғарғы ағысының сол жағалауы ғана Эфиопия аумағында. Абай – яғни Көк Нілдің жоғарғы ағысы – оның бастауы Чока тауларындағы Денгуиза тауының маңында. Ол алдымен Тана көлінің оңтүстік жағалауына дейін солтүстікке қарай ағып өтеді. Тана, тау үстіртінің қалыпты деңгейінен төмен орналасқан, су басқан кратер сияқты көрінеді. Оның ауданы шамамен , ал кейбір бөліктерінде тереңдігі бар. Оңтүстік-шығыс бұрышында кратер жиегі терең жарылыстан бұзылып, Абай өзені құтылып кетеді, ал мұнда Текезе сияқты үлкен жартылай шеңберлі бұрылыс жасайды, бірақ кері бағытта – шығыс, оңтүстік және солтүстік-батысқа қарай – Сеннар жазығына дейін, онда ол Бахр-эль-Азрак немесе Көк Нил деген атау алады. Абайдың көптеген салалары бар. Олардың ішінде Башило Магдала маңында көтеріліп, шығыс Амхараны суға батырады; Джамма Анкобер маңында көтеріліп, солтүстік Шоаны суға батырады; Мугер Аддис-Абеба маңында көтеріліп, оңтүстік-батыс Шоаны суға батырады; Абайдың ең үлкен сағасы Дидесса Каффа төбелерінде көтеріледі және жалпы оңтүстікке қарай солтүстікке қарай ағып өтеді; Дабус жазық беткейінің батыс шетіне жақын орналасқан. Бұлардың барлығы көпжылдық өзендер. Оң жақ қосалқы өзендер, негізінен, жазықтың батыс жағында көтеріледі, тік беткейлері бар және әдетте су тасқыны болып табылады. Алайда Белес – көпжылдық, ал Рахад пен Диндер – су тасқыны кезінде маңызды өзендер. Оңтүстік-батыс Эфиопиядағы Гамбела мен Каффа таулары мен платоларында Баро, Гело, Акобо және Нілдің Собат саласының басқа да басты сағалары көтеріледі. Акобо, шамамен , Пиборға қосылады, ол шамамен Бароға қосылады, соғыс астындағы өзен Собат атын алады. Бұл өзендер таулардан төмен түсіп, үлкен құламалар болып ағып келеді. Алайда Баро жазыққа жеткенде, Нилге ашық су жолы болатын кеме жүретін өзенге айналады. Баро, Пибор және Акобо өзендері Эфиопияның батыс және оңтүстік-батыс шекараларын құрайды. Эфиопияның шығысқа қарай ағатын басты өзені – Аваш өзені (немесе Аваси), ол Шеван биіктіктерінен басталып, жартылай шеңберлі бұрылыс жасайды, алдымен оңтүстік-шығысқа, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай. Ол Афар депрессиясына платоның шығыс жартасындағы кең бұзылу арқылы жетеді, одан кейін сол жағалауында оның басты ағысы Гермама (Касам) қосылады, содан кейін Таджура шығанағы бағытында айналып өтеді. Мұнда Аваш – бұл құрғақ мезгілде де, су тасқыны кезінде төменгі су деңгейінен жоғары көтеріліп, екі жағалауындағы жазықтарды көптеген шақырым бойы су басып жатқан кең және терең өзен. Аваш өзені бұрылысты жүріп өткеннен кейін (оның төменгі ағысында) бірнеше лагуналар арқылы Джибутимен шекарадағы Абе көліне (немесе Абхе Бид) жетеді, Таджура шығанағының басынан шамамен қашықтықта. Осы көлде Аваш өзені жоғалады. Бұл ерекше құбылыс Абе көлінің теңіз деңгейінен бірнеше жүз метр төмен орналасқан тұзды көлдік депрессияның орталығындағы орнымен түсіндіріледі. Басқа лагуналардың көпшілігі тым тұзды, шеттерінде тұздың қалың қабаттары жиналған, ал Аваш құйған судың көп мөлшеріне байланысты Абе көлі жыл бойы тұщы болып қалады. Тағы бір көлдік аймақ Шоан биіктіктерінен оңтүстік-батысқа қарай Самбуру (Түркана көлі) депрессиясына дейін созылады. Бұл көрнекті таулы көлдер тізбегінде – кейбіреулері тұщы, кейбіреулері кермек, кейбіреулері толығымен жабық, ал кейбіреулері қысқа арналармен байланысқан – солтүстіктен оңтүстікке қарайғы басты буындар: Звай, оңтүстікке қарай Хара және Ламинамен байланысады, бәрі де Арси аймағында; содан кейін Абижатта, кішірек бұрылыс арқылы Барода және Гамо аудандарына шығады, батыс жағынан шөптесі беткейлермен және орманды жоталармен шектелген, биіктігі шамамен аралығында; соңында, толығымен жабық және теңіз деңгейінен шамамен төменге түсіп жатқан Чью Бахир көлі (бұрынғы Стефани көлі). Осы жүйеге барлық көлдерден үлкен Түркана көлі де жатады. Бұл көлдің солтүстік жағына Омо сулары құяды, ол Шоан жоталарынан басталып, көптеген салалары бар көпжылдық өзен. Шамамен ағысында оның жалпы құлауы шамамен , бастауынан көл деңгейіне дейін, сондықтан ол жылдам ағысқа ие, Кокоби және басқа да сарқырамалармен бөлінген, және аузынан қысқа ғана қашықтықта кеме жүруге болады. Сомалидің басты өзендері, Шебель және Джубба, Эфиопия жартасының оңтүстік-шығыс беткейлерінде басталады, Шебель, Ганале Дория және Дава, олардың бір бөлігі Эфиопия аумағынан өтеді. Эфиопияда Содере сияқты көптеген ыстық сулар бар.

Most of the Ethiopian uplands have a decided slope to the northwest, so that nearly all the large rivers flow in that direction to the Nile, comprising some 85% of its water. Such are the Tekezé River in the north, the Abay in the center, and the Sobat in the south, and about four fifths of the entire drainage is discharged through these three arteries. Another large river is the south flowing Omo, with 14% of the entire drainage the largest river outside the above mentioned three main arteries discharging to the west, and by far the main feeder of the endorheic Turkana Basin with Lake Turkana. The rest is carried off by the Awash, which runs out in the saline lacustrine district along the border with Djibouti; by the Shebelle River and the Jubba, which flow southeast through Somalia, though the Shebelle most often fails to reach the Indian Ocean. The Tekezé River, which is the true upper course of the Atbarah River, has its headwaters in the central tableland; and falls from about in the tremendous crevasse through which it sweeps west, north, forming part of the border with Eritrea, and west again down to the western terraces, where it passes from Ethiopia to Sudan. During the rains the Tekezé (i. e. the "Terrible") rises some above its normal level, and at this time forms an impassable barrier between the northern and central regions. In its lower course, the river is known by the Arabic name Setit. In Sudan, the Setit is joined (at ) by the Atbarah, a river formed by several streams which rise in the mountains west and northwest of Lake Tana. The Gash or Mareb, which forms part of the border with Eritrea, is the most northerly of the highland rivers which flow toward the Nile valley. Its headwaters rise on the landward side of the eastern escarpment within 80 km of Annesley Bay on the Red Sea. It reaches the Sudanese plains near Kassala, beyond which place its waters are dissipated in the sandy soil. The Mareb is dry for a great part of the year, but like the Takazze is subject to sudden freshets during the rainy season. Only the left bank of the upper course of the river is in Ethiopian territory. The Abay – that is, the upper course of the Blue Nile – has its source near Mount Denguiza in the Choqa mountains, around It first flows for nearly due north to the south shore of Lake Tana. Tana, which stands below the normal level of the plateau, has somewhat the physical aspect of a flooded crater. It has an area of about , and a depth in some parts of At the southeast corner the rim of the crater is, as it were, breached by a deep crevasse through which the Abay escapes, and here makes a great semicircular bend like that of the Tekezé, but in the reverse direction – east, south and north west – down to the plains of Sennar, where it takes the name of Bahr el Azrak or Blue Nile. The Abay has many tributaries. Of these, the Bashilo rises near Magdala and drains eastern Amhara; the Jamma rises near Ankober and drains northern Shoa; the Muger rises near Addis Ababa and drains south western Shoa; the Didessa, the largest of the Abay's affluents, rises in the Kaffa hills and has a generally south to north course; the Dabus runs near the western edge of the plateau escarpment. All these are perennial rivers. The right hand tributaries, rising mostly on the western sides of the plateau, have steep slopes and are generally torrential in character. The Beles, however, is perennial, and the Rahad and Dinder are important rivers in flood time. In the mountains and plateaus of Gambela and Kaffa in southwestern Ethiopia rise the Baro, Gelo, Akobo and other chief affluents of the Sobat tributary of the Nile. The Akobo, in about , joins the Pibor, which in about unites with the Baro, the river below the confluence taking the name of Sobat. These rivers descend from the mountains in great falls, and like the other Ethiopian streams are unnavigable in their upper courses. The Baro on reaching the plain becomes, however, a navigable stream affording an open waterway to the Nile. The Baro, Pibor and Akobo form for the western and southwestern frontiers of Ethiopia. The chief river of Ethiopia flowing east is the Awash River (or Awasi), which rises in the Shewan uplands and makes a semicircular bend first southeast and then northeast. It reaches the Afar Depression through a broad breach in the eastern escarpment of the plateau, beyond which it is joined on its left bank by its chief affluent, the Germama (Kasam), and then trends round in the direction of the Gulf of Tadjoura. Here the Awash is a copious stream nearly wide and deep, even in the dry season, and during the floods rising above low water mark, thus inundating the plains for many kilometers along both its banks. After a winding course of about , the Awash River passes (in its lower reaches) through a series of badds (lagoons) to Lake Abbe (or Abhe Bid) on the border with Djibouti and some from the head of the Gulf of Tadjoura. In this lake the Awash river is lost. This remarkable phenomenon is explained by the position of Lake Abbe in the centre of a saline lacustrine depression several hundred meters below sea level. While most of the other lagoons are highly saline, with thick incrustations of salt round their margins, Lake Abbe remains fresh throughout the year, owing to the great body of water discharged into it by the Awash. Another lacustrine region extends from the Shoan heights southwest to the Samburu (Lake Turkana) depression. In this chain of scenic upland lakes – some fresh, some brackish, some completely closed, others connected by short channels – the chief links in their order from north to south are: Zway, communicating southwards with Hara and Lamina, all in the Arsi Zone; then Abijatta with an outlet to a smaller turn to the Baroda and Gamo areas, skirted on the west sides by grassy slopes and wooded ranges from to nearly high; lastly, Lake Chew Bahir (formerly known as Lake Stephanie) which is completely closed and falling to a level of about above sea level. To the same system belongs the neighbouring Lake Turkana, which is larger than all the rest put together. This lake receives at its northern end the waters of the Omo, which rises in the Shoan highlands and is a perennial river with many affluents. In its course of some it has a total fall of about , from at its source to c. at lake level, and is consequently a rapid stream, being broken by the Kokobi and other falls, and navigable only for a short distance above its mouth. The chief rivers of Somalia, the Shebelle and the Jubba, rise on the southeastern slopes of the Ethiopian escarpment as the Shebelle, the Ganale Doria and the Dawa, and part of their course is through territory belonging to Ethiopia. There are numerous hot springs in Ethiopia, such as Sodere.

Климат

Эфиопия мен оның тәуелді аумақтарының климаты қатты өзгеріп тұрады. Таулы жазықта температура қоңыржай, ал төмендікте ыстық. Ел толығымен тропиктік аймақта орналасқан, бірақ экваторға жақындығы жердің биіктігімен өте жақсы теңестіріледі. Аддис-Абебадағы ең жоғары температура 26 °C (79 °F), ал ең төменгі температура 4 °C (39 °F) аралығында. Ауа райы көбінесе күннөлді және құрғақ, бірақ қысқа (бельг) жаңбырлар ақпаннан сәуірге дейін, ал үлкен (мехер) жаңбырлар маусымның ортасынан қыркүйектің ортасына дейін жауады. Эфиопияның көп бөлігінде, сондай-ақ Оромия таулы аймағында климат өте салауатты және қоңыржай. Дегенмен, Текезе және Абай өзендерінің терең шатқалдарында, және жалпы алғанда, төменгі жатқан жерлерде тропикалық климат орналасқан және безгек сияқты аурулар кең таралған. Сомали аймағы мен Афар аймағындағы Данакил депрессиясы ыстық, күннөлді және құрғақ климатқа ие, нәтижесінде толығымен шөлді немесе жартылай шөлді жағдайлар қалыптасады. Собат өзенінің төменгі ағысындағы жер ыстық, батпақты және безгекке ұшырайтын аймақ. Таулы жерлерде жаз салқын және сергінек, ал қыс суық және қатал болады. Орташа температура диапазоны аралығында. Жоғары тауларда климат альпілік сипатта. Таулы жазықта атмосфера өте таза, сондықтан заттарды алыстан оңай көруге болады. Биіктікке байланысты климаттың өзгеруінен басқа, жыл үш маусымға бөлінеді. Қыс қазаннан ақпанға дейін созылады. Одан кейін ыстық құрғақ кезең басталады, ол маусымның ортасында жаңбырлы маусымға ұласады. Жаңбыр Текезе алабында шілде мен тамызда ең көп жауады. Бұрынғы Годжам және Велега провинцияларында қатты жаңбырлар қыркүйек айының ортасына дейін жалғасады. Қазан айы кейде ылғалды болады. Көктемгі және қысқы жаңбырлар да болады, шындығында, жаңбыр жылдың барлық айларында жауады. Бірақ оңтүстік-батыстан соққан муссон салдарынан туындаған жаңбырлы маусым маусымнан қыркүйектің ортасына дейін созылады, солтүстістен басталып оңтүстіске қарай жылжиды. Собат өзенінің бастауындағы аймақта жаңбыр ертерек басталып, ұзаққа созылады. Жауын-шашын мөлшері Тигрэй мен Амхара аймақтарында жылына шамамен -ден Оромияның кейбір аймақтарында -ге дейін өзгереді. Жаңбырлы маусым Эфиопия үшін ғана емес, сонымен қатар Нил аңғарындағы елдер үшін де өте маңызды, себебі Шығыс Судан мен Мысырдың гүлденуі жаңбырға тікелей байланысты. Эфиопияның қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін аз жаңбыр жеткілікті, бірақ Нилге жететін судың қосымша мөлшері аз; жаңбырдың жетіспеуі Нилдің деңгейінің төмендеуіне әкеледі, өйткені осы өзеннің су тасқынының барлық суы Эфиопияның салаларынан түседі.

The climate of Ethiopia and its dependent territories varies greatly. It is temperate on the plateau and hot in the lowlands. The country lies wholly within the tropics, but its nearness to the equator is counterbalanced by the elevation of the land. At Addis Ababa, which ranges from , maximum temperature is 26 °C (79 °F) and minimum 4 °C (39 °F). The weather is usually sunny and dry, but the short (belg) rains occur from February to April and the large (meher) rains from mid June to mid September. Over the greater part of Ethiopia as well as the Oromia highlands, the climate is very healthy and temperate. However, in the deep valleys of the Tekezé and Abay, and generally in places below , the conditions are tropical and diseases such as malaria are prevalent. The Somali Region and the Danakil Depression in the Afar Region have a hot, sunny and dry climate producing fully desert or semi desert conditions. The terrain in the lower basin of the Sobat is hot, swampy and malarious. In the uplands, the air is cool and bracing in summer, and in winter very bleak. The mean range of temperature is between On the higher mountains the climate is alpine in character. The atmosphere on the plateaus is exceedingly clear, so that objects are easily recognizable at great distances. In addition to the variation in climate dependent on elevation, the year may be divided into three seasons. Winter, or the cold season, lasts from October to February. It is followed by a dry hot period, which about the middle of June gives place to the rainy season. The rain is heaviest in the Tekezé basin in July and August. In the former provinces of Gojjam and Welega, heavy rains continue till the middle of September. October is occasionally a wet month. There are also spring and winter rains; indeed rain often falls in every month of the year. But the rainy season proper, caused by the southwest monsoon, lasts from June to mid September, and commencing in the north moves southward. In the region of the headwaters of the Sobat the rains begin earlier and last longer. The rainfall varies from about a year in Tigray and Amhara to over in parts of Oromia. The rainy season is of great importance not only to Ethiopia but to the countries of the Nile valley, as the prosperity of the eastern Sudan and Egypt is largely dependent upon the rainfall. A season of light rain may be sufficient for the needs of Ethiopia, but there is little surplus water to find its way to the Nile; and a shortness of rain means a low Nile, as practically all the flood water of that river is derived from the Ethiopian tributaries.

Флора

Бір күндік саяхат барысында саяхатшы тропикалық климаттан альпілік жағдайға дейін өте алады, сондықтан флора мен фаунаның да ауқымы зор. Аңғарлар мен жазықтарда өсімдіктер тығыз өседі, бірақ платолардың жалпы бейнесі салыстырмалы түрде шұрайлы болып келеді, ағаштар мен бұталар олардың үстінде сиреп орналасқан. Тау беткейлеріндегі шатқалдар мен жыралар көбінесе қалың орманды болып келеді, бұл ашық кең далалармен керемет контраст құрайды. Бұл жағдайлар ерекше түрде солтүстік аймақтарға тән; оңтүстіктегі биік жерлердегі өсімдіктер әлдеқайда гүлденген. Көптеген ағаштар мен өсімдіктердің түрлерінің арасында құрма пальмасы, мимоза, жабайы зәйтүн, алып сикоморлар, арша және лавр, мирра және басқа да желімді ағаштар (қисайған және аласа бойлы, олар негізінен шығыс етегінде жақсы өседі), тамаша қарағай (ақ құмырсқа шабуылына төтеп беретін Наталь сары қарағайы), инжір, апельсин, лайм, анар, шабдалы, өрік, банан және басқа да жеміс ағаштары; жүзім (сирек кездеседі), бүлдірген және раушан; мақта мен индиго өсімдіктері және кейде қант қамысы бар. Оңтүстікте құнды ағаш түрлерінен тұратын үлкен орман бар, ал кофе өсімдігі Каффа елінде өседі, сол себепті оның аты осылай аталады. Көптеген шөптер мен гүлдер мол өседі. Үлкен аумақтар роза тұқымдасына жататын, биікке дейін өсетін және көптеген қызыл гүлдері бар коссомен жабылған. Бұл өсімдіктің гүлдері мен жапырақтары емдік мақсаты үшін жоғары бағаланады. Шуада ғана өсетін хурарина ағашының жемісінен дәмдеуіш ретінде бағалы қара дән шығады. Жазық далаларда әртүрлі дәнді дақылдар мен көкөністер өсіріледі. Солтүстік және оңтүстік-шығыстағы шөлейтті аймақтарда сансевиерия деп аталатын талшықты өсімдік жабайы күйінде өседі.

Фауна

Төменде тізімделген үй жануарларынан басқа, жануарлар дүниесі өте алуан түрлі. Пілдер белгілі бір төмен жатқан аймақтарда, әсіресе Собат аңғарында кездеседі. Суайғыр мен қолтырауын үлкен, батысқа қарай ағатын өзендерде мекендейді, бірақ Хавашта табылмайды, алайда онда ірі ауызсамырлар көптеп кездеседі. Арыстан төмендіктерде көптеп таралған. Орталық Эфиопияда арыстан тек өзен аңғарларында ғана сирек кездеседі. Леопардтар, дақты және қара түстілері, көптеп кездеседі және көбінесе ірі болады; гиеналар барлық жерде кездеседі, күшті және қатыгез; мысық, африкалық қасқыр, жабайы иттің және шақалдың да түрлері бар. Доңыз бен борсықтарды көбінесе сирек кездестіруге болады. Жираф батыс аймақтарында, зебра мен жабайы есектер төменгі платоларда және солтүстік тауларында кездеседі. Ірі бизон және антилопалардың топтары бар, ал көптеген түрдегі газельдер елдің көп бөлігінде көптеп кездеседі. Олардың ішінде үлкен және кішкентай куду (екі түрі де сирек); дуикер, гемсбок, хартебист, геренюк (ең көп таралғаны – оның ұзын, жіңішке аяқтары және түйедей мойны бар); клипспрингер, биік платоларда да, төменгі аймақтарда да кездеседі; және дик-дик, антилопалардың ең кішкентайы, салмағы сирек асып түседі, төмендіктерде және тау етегінде көптеп кездеседі. Африка циветі Эфиопияның көптеген аймақтарында, бірақ негізінен Галла аймақтарында таралған. Сан алуан белдіктер мен қояндар, сондай-ақ маймылдардың бірнеше түрі, атап айтқанда гуреза, гелада, генон және иттің бетіне ұқсайтын бабуин көптеп кездеседі. Тропикалық төмендіктерден биікке дейін олардың таралу аймағы кең. Эфиопияда көптеген бүркіттер, құбыршықтар, сұңқарлар, өріктер және басқа да жыртқыш құстар, сондай-ақ кескілеңдер, тоқтар, құмды үйректер, қызылқұйрықтар, жағарғандар, қызылқұйрықтар, көгершіндер, сүйріктер және лақтар көптеп кездеседі. Тамаша түрі бар страус та жиі кездеседі. Қауырсындары үшін бағаланған құстардың арасында марабу, кран, қаз, қарақұс, тотық және керемет жарқыраған қарғалар бар. Жәндіктердің ішінде ең көп тараған және пайдалысы – ара, олардың балдары барлық жерде тұрғындардың тамақтануының маңызды бөлігін құрайды. Ал шегірткелер осыған қарама-қарсы топқа жатады. Көптеген түрдегі көбелектер мен басқа да жәндіктер бар. Жыландар көп емес, бірақ олардың бірнеше түрі улы.

In addition to the domestic animals enumerated below the fauna is very varied. Elephant can be found in certain low lying districts, especially in the Sobat valley. The hippopotamus and crocodile inhabit the larger rivers flowing west, but are not found in the Hawash, in which, however, otters of large size are plentiful. Lions abound in the low countries. In central Ethiopia the lion is no longer found except occasionally in the river valleys. Leopards, both spotted and black, are numerous and often of great size; hyenas are found everywhere and are hardy and fierce; the lynx, African wolf, wild dog and jackal are also common. Boars and badgers are more rarely seen. The giraffe is found in the western districts, the zebra and wild ass frequent the lower plateaus and the rocky hills of the north. There are large herds of buffalo and antelope, and gazelles of many varieties and in great numbers are met with in most parts of the country. Among the varieties are the greater and lesser kudu (both rather rare); the duiker, gemsbok, hartebeest, gerenuk (the most common—it has long thin legs and a camel like neck); klipspringer, found on the high plateaus as well as in the lower districts; and the dik dik, the smallest of the antelopes, its weight rarely exceeding , common in the low countries and the foothills. The African civet is found in many parts of Ethiopia, but chiefly in the Galla regions. Squirrels and hares are numerous, as are several kinds of monkeys, notably the guereza, gelada, guenon and dog faced baboon. They range from the tropical lowlands to heights of
Numerous eagles, vultures, hawks, bustards and other birds of prey live in Ethiopia, as well as partridges, guineafowl, sandgrouse, curlews, woodcock, snipe, pigeons, thrushes and swallows are very plentiful. A fine variety of ostrich is commonly found. Among the birds prized for their plumage are the marabou, crane, heron, blackbird, parrot and jays of extraordinary brilliance. Among insects the most numerous and useful is the bee, honey everywhere constituting an important part of the food of the inhabitants. Of an opposite class is the locust. There are thousands of varieties of butterflies and other insects. Snakes are not numerous, but several species are venomous.

Табиғи ресурстар және жерді пайдалану

Эфиопияда алтын, платина, мыс, калий және табиғи газдың аз қоры бар. 1998 және 2000 жылдар арасында екі ел шекараның солтүстік бөлігіндегі өте шағын анклавтар, оның ішінде Бадме кішкентай ауылы және Ироб халқының анклавы мәселесі бойынша соғыс жүргізді. Суданмен шекарадағы шағын учаскелердің нақты орналасқан жері туралы сұрақтар да қалды.