Кіріспе

Шығыс Эфиопиядағы автономды қала Дире Дава (, "сомалилік ата-баба Дир жерге найзасын тигізген жер" немесе "Нағыз Дир", , Харри: ድሬዳዋ, lit. "Дәрігерлік жазық"; ; ديري داوا) – Эфиопияның шығысындағы Оромия және Сомали аймақтарының шекарасына жақын орналасқан қала. Дире Дава қазіргі Ситти аймағымен бірге 1987 жылғы Эфиопия Конституциясында белгіленген Дире Дава автономиялық аймағының бір бөлігі болды, 1993 жылға дейін. Кейін федералды үкімет оны жеке басқарылатын жарғылық қалаға бөліп жіберді. Қала әкімшілік тұрғысынан екіге бөлінеді: қаланың өзі және Гургура қалалық емес аймағы. Дире Дава елдің шығыс бөлігінде, Дечату өзенінің жағасында, жартастармен қоршалған жерде орналасқан. Қаланың батыс жағында Дечату өзенінің саласы – Горро өзені ағып жатыр. Дире Дава – өнеркәсіптік орталық, онда бірнеше базарлар мен Дире Дава әуежайы бар. 2015 жылғы болжам бойынша, жалпы жарғылық қаланың халқы 440 000 адамды, ал қаланың халқы 277 000 адамды құрады, бұл оны Эфиопиядағы жетінші ірі қалаға айналдырды.

Шығу тегі

Бұл аймақта мезолит дәуірінде адамдар қоныстанған, бұл туралы Dire Dawa-дан бірнеше шақырым қашықтықтағы Porc Épic және Laga Oda үңгіріндегі жартас суреттері мен орта тас дәуірінің артефакттары куәлік етеді. Дире Дауа төңірегіндегі аймақ жойылған Харла халқының мекені болған деп саналады. Тарихи деректер бойынша, бұл аймақ орта ғасырларда Адал сұлтандығының бір бөлігі болған. 19 ғасырда аймақ 1887 жылы Менелик патшалықты бағындырғанға дейін Харар әмірлігінің иелігінде болды, содан кейін ол қазіргі Эфиопияның құрамына енді.

Құрылтай (19021936)

Қазіргі Дире Дава қаласы (Джибутиден темір жолмен 311 км қашықтықта) өте жақын уақытта пайда болған. Оның құрылуы техникалық мәселеге байланысты: Аддис-Абеба – Джибути темір жолын тік жолдың қиындығынан Харар арқылы салмау мүмкін болғандықтан, император Менелик II (кейінірек 1896 жылғы 5 қарашада) желінің бірінші бөлігі тау етегіндегі ауылда аяқталуына келісім берді, оны «Жаңа Харар» (Аддис-Харар) деп атау қажет еді. Бірақ жаңа атау қабылданылмады. Қаржылық және дипломатиялық себептерге байланысты темір жол 1909 жылға дейін салынбады, ал Джибутиден Аддис-Абебаға дейінгі толық желінің ресми ашылуы 1916 жылғы төңкеріс салдарынан 1917 жылғы 7 маусымға дейін кешікті. Осы кезеңде Дире Дава қаласы көп пайда тапты және «өркендеген қалаға» айналды, бұрын Харар арқылы өткен сауданың көп бөлігін өзіне тартты. 1902 жылы Эфиопия үкіметі Дире Даваның болашақ экономикалық маңыздылығын ескере отырып, Қызыл теңізбен сауда үшін кеден стансасын Гилдессадан Дире Даваға көшірді. 1920 жылдары қаланың оңтүстік-шығыс бөлігі де дамуға көшті. Ондағы тұрғындардың көп бөлігі сомали және оромо тайпаларынан болды, ал қалған эфиопиялықтардың рөлі шағын болды. Бұл аймақта халық саны 3000-ға жетті, ал қаланың жалпы халқы 20000 адамды құрады. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Дире Давада екі аурухана ашылды – біреуі темір жол компаниясының, екіншісі 1934 жылы үкімет тарапынан. Бастауыш білім беруді мемлекеттік мектеп, католик миссиясы мектебі және қаладағы әртүрлі шетелдік қауымдарға (грек, итальян, үнді) арналған бірнеше мектептер ұсынды. Дире Даваның алғашқы губернаторы Ато Мерша Нахусенай болды. Бұрын Гилдесса және оның айналасындағы стратегиялық ауылдың губернаторы болған Мерша, алғашқы темір жолдың салынуына және темір жол қаласының құрылуына зор үлес қосты. Императорлық темір жол компаниясы (Cie) қаланың, әсіресе Гезираның (Кезира) дамуында маңызды рөл атқарды, бұл эфиопия үкіметінің бақылауында болды. Бастапқыда сәтсіз аяқталған компания 1908 жылы бірлескен үкіметтік Франко-Эфиопия темір жолы ретінде қайта ұйымдастырылды. Қаржылық келіссөздер мен қайта капиталдандырудан кейін құрылыс қайта басталды, нәтижесінде 1917 жылы қала Эфиопия астанасы Аддис-Абебамен байланысты. 1928 жылы Дире Дава – Харар жолы жақсартылып, саяхат уақыты бірнеше сағатқа қысқартылды. 1931 жылы Эфиопия банкі қаладағы алғашқы филиалын ашты.

Италияның басып алуы (1936-1941)

1936 жылы 9 мамырда Дире Дауа қаласын Харардан келген итальяндық әскерлер басып алды, ал Джибутиден келген сомалилік әскерлер билік ауысу кезеңінде қарақшылықтың алдын алды. Бадольо мен Грациани Дире Дава теміржол станциясында кездесті. Итальяндықтар Дире Давада әкімшілік және фашистік партия үшін арналған бірнеше жаңа ғимараттар салды. Олар сондай-ақ жолдарды жақсартты және әуежайды кеңейтті, нәтижесінде олардың әскери ұшақтары Гара Мулеттадағы қарсыласу күштерін бомбалау үшін одан ұшып шыға алды. Басқа қалаларға қатысты, итальяндықтар Дире Давада итальян қаласын салу жоспарын ("piano regolatore") жасады. Алайда, олар бұл жоспарларын аяқтамас бұрын олардың оккупациясы аяқталды. Италияның басып кіруі кезінде Муссолини Аддис-Абеба мен Дире Даваға әуе шабуылдары жасаудан (оның ішінде горчичный газ сияқты химиялық қару қолданудан) және басқа да қиратулардан сақтауға бұйрық берді. Бұл АҚШ пен кейбір еуропалық елдердің өз азаматтарының қауіпсіздігіне қатысты талаптарына жауап ретінде жасалды. Италия армиясы елге солтүстіктегі Эритрея және оңтүстік-шығыстағы Сомали колониялары арқылы кірді. Соғыстың барлық маңызды шайқастарынан кейін Дире Дава екі итальяндық күштің кездесу орны болды. Генерал Грацианидің Харардан ілгерілеген бөлімдері 1936 жылғы 6 мамырда, Аддис-Абеба басылып алынғаннан кейін және император Хайле Селассидің Джибути мен Палестинаға теміржолмен қашқаннан кейін бір күн өткен соң, қаланың сыртқы қоршау тікұшақтарына жетті. Оларды екі француздық бронетранспортері қарсы алды: теміржол француз әкімшілігінің бақылауында болды және олар француздық мүдделерді қорғау үшін қалған еді. Келесі күні итальяндық бақылаудағы алғашқы пойыз Аддис-Абебадан шықты, ол Италияның 46-шы жаяу әскер полкін алып келді және екі итальяндық шабуылдаушы күштің қысқышын жапты. Қаланың оккупациясы көбінесе формалды сипатта болды, бірақ "Арбегнох" ("Патриоттар") деп белгілі қарсыласу күштер қақтығыс бойында өз қызметтерін жалғастырды. Оккупация кезінде қала итальян тілінде Dire Daua деп ресми түрде аталды.

Италиялық оккупациядан кейінгі кезең (1941-1974)

1940 жылы маусымда британдықтар қаланы бомбалауды бастады және 1941 жылы 29 наурызда Дире Дауа одақтас күштер тарапынан Харардан азат етілді. Қала 1947 жылы Эфиопия үкіметіне берілгенге дейін британдық әскери басқаруда болды. Келесі онжылдықтарда қала үлкенге кеңейіп, халқы 160 000-ға жетті. Инфрақұрылым жақсартылды және бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды. 1955 жылы орталық алаңға мемлекеттік радио хабарларын қабылдау және қайта тарату жүйесі орнатылды. 1979 жылы мамыр айында Дерг режимі Дире Дава түрмелерінде ұсталған 250 оромоны атып тастады.

Федеративтік Демократиялық Республикасы (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Дире Дауа қаласы 1991 жылдың 31 мамырында ЕҚДР (Эфиопиялық халықтық революциялық демократиялық фронт) тарапынан басып алынды және ЕҚДР-ға қарсылық көрсеткен шамамен 100 адам қаза тапқандығы туралы хабарлар тарады. Исса және Гургура азаттық фронты мен Оромо азаттық фронты қалаға құқық таласты. Нәтижесінде 1991 жылдан 1993 жылға дейін екі топ арасында көптеген қақтығыстар болды. 1993 жылы Сомали аймақтық мемлекеті құрылған кезде, Дире Дауаны өзінің астанасы етуді қалаған. Бұл ұсынысқа Дире Дауа сол кездегі Оромия аймағы қарсылық көрсетті, сондықтан федералдық үкімет екі аймақ арасындағы аумақтық шиеленістен аулақ болу үшін қаланы өз басқаруына алды. 2002 жылдың 24 маусымында Дире Дауадағы Эфиопия теміржол комиссиясының бас кеңсесінде шағын жарылғыш құрылғысы жарылды. Оромо азаттық фронты кейіннен бұл шабуылға «Эфиопия үкіметінің Оромо студенттерін, саудагерлерін және фермерлерін үздіксіз мазалауына» жауап ретінде жауапкершілікті мойнына алды. Басқа да жекелеген оқиғаларға кінәлі деп айтылса да, бұл OLF жауапкершілікті мойнына алған Эфиопиядағы соңғы бомбалау шабуылы болды. 2004 жылы федералдық парламент 416/2004 нөмірімен қалалық хартаны бекіткеннен кейін Дире Дауа федералдық басқарудан шығып, харталық қала мәртебесін алды. 2009 жылдың 4 наурызында Денгегодан Дире Дауаға бағыт алған жүк көлігі аударылып, 41 адам қаза тапты. Апат кезінде жүк көлігінде болған күндізгі жұмысшылардың саны белгісіз болды, 38 адам сол жерде қаза тауып, 50-ге жуық адам жарақат алды. Қаза тапқандар мен жарақат алғандар Дире Дауадағы Дил-чора ауруханасына жеткізілді. Апаттың себебі дереу анықталған жоқ. Қазіргі уақытта қаланы қайта жаңғырту жоспарлары қарастырылып жатыр. Қаланың тарихи және танымал бөлігі бұзылып, оның орнына қаржы орталығы, сауда орталықтары, көп мақсатты ғимараттар, қонақүйлер, демалыс аймақтары мен ауруханалар салынуы жоспарлануда. Жоба аясында тарихи ғимараттар жөнделіп, көшірілгендерге жаңа үйлер мен бизнес ашуға арналған жаңа алаңдар бөлінеді. Сондай-ақ, жаңа жолдар, саябақтар және өнеркәсіптік аймақтар салынады, ал ірі теміржол жобасы қаладағы іскерлік белсенділіктің артуына ықпал етеді деп күтілуде.

Климат

Дире Дава тропикалық саванна климатының шекарасында (Köppen Aw/As), ыстық жартылай шөлейтті климаттан (BSh) сәл жоғары орналасқан. Дире Даваның орташа жылдық температурасы шамамен. Дире Даваның орташа максималды температурасы шамамен, ал орташа минималды температурасы шамамен. Аймақта екі жаңбыр маусымы бар: наурыз-сәуір айларындағы шағын жаңбыр маусымы және шілде-тамыз айларындағы айқын жаңбыр маусымы. Бұл екі маусымнан аймаққа түсетін жалпы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен.

Демография

2015 жылдың 1 шілдесіне болжамды халық саны бүкіл уставты қала үшін 440 000, ал қаланың өзі үшін 277 000 адамды құрады, бұл соңғысы Эфиопиядағы жетінші ірі қалаға айналдырды. 2007 жылғы халық санағы бойынша, Эфиопияның Орталық Статистикалық Агенттігі (CSA) жүргізген зерттеуге сәйкес, Дире Дауаның халқы 341 834 адамды құрады, оның ішінде 171 461 ер адам және 170 461 әйел адам болды. Халықтың 233 224 немесе 68,23% қалалық тұрғындарды құрады. Дире Дауаның барлық ауданында 72 937 тұрғын үйінде 76 815 отбасы тіркелді, бұл бір отбасыға орташа есеппен 4,5 адамдан келді, ал қалалық үй шаруашылықтарында орташа 4,2 адам, ал ауылдық үй шаруашылықтарында 4,9 адам тұрды. Аймақтағы этникалық топтарға оромо (157 991, 46%), сомали (83 114, 24%), амхара (68 887, 20%), гураге (15 554, 4,5%) және басқа топтар (5,5%) кіреді. Дире Дауада ең көп сенушілері бар дін – ислам (70,9%), 25,6% эфиопиялық православие, 2,8% протестант және 0,4% католик. Дәстүрлі түрде Ноле Оромо руы бұл аймақты жайылымдық жер ретінде және Лага-Харре ауданында егіншілік үшін пайдаланған. Олар Оромо және сомали тілдерінде сөйлейтін, Дирден тегін шығарған Оромо және сомали руының бір туысы Гургура руымен бірге өмір сүреді. И.М. Льюис (1998) былай деп мәлімдейді: "Харар және Дире Дауа төңірегіндегі "Исе және Гадабуурси руларының" сомалилері қоныстанған жерлерді қоса алғанда". CSA мәліметтері бойынша, 2004 жылға қарай халықтың 90,76%-ы қауіпсіз ауыз суына қол жеткізді: ауылдық тұрғындардың 69,61%-ы және қалалық тұрғындардың 99,48%-ы қол жеткізе алды. Дире Дауаның 2005 жылғы өмір сүру деңгейінің басқа да жалпы көрсеткіштерінің мәндері мыналарды қамтиды: тұрғындардың 11,4%-ы ең төменгі кіріс тобына жатады; ересектердің сауаттылығы ерлер үшін 76,6%, ал әйелдер үшін 53%; және азаматтық нәресте өлімі 1000 тірі туған балаға 71 нәресте өлімі, бұл жалпыұлттық орташа көрсеткіштен (77) төмен; осы өлімдердің кем дегенде жартысы нәрестелердің өмірінің алғашқы айында болды.

Көлік

Дире Дауа қаласына Аддис-Абеба – Джибути темір жолының станциясы қызмет көрсетеді, ол қала орталығынан солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым қашықтықта, Мелка Джебду қаласының жанында орналасқан. Бұған қоса, қалаға Этио Джибути теміржолы да қызмет көрсетеді, оның батыс терминалы қала орталығында орналасқан. Дире Дауа әуежайы қалаға және қаладан рейстер ұсынады. Сонымен қатар, "Селам" автобус желісі акционерлік қоғамы қалааралық автобус тасымалын жүзеге асырады. Дире Дауада таксилер көбінесе "Баджадж" деп аталады.

Білім

Дире Дава университеті 2006 жылы негізі салынды.

Ғибадат орындары

Дін орындарының арасында негізінен мұсылман мешіттері басым. Сонымен қатар, бірнеше шіркеулер, христиан шіркеулері мен ғибадатханалары бар: Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі, Эфиопиялық евангелистік шіркеу Мекане Иесус (Лютерандық әлемдік федерациясы), Эфиопиялық Кале Хейвет шіркеуі, Эфиопиялық католик Адис-Абеба архиепархиясы (Католик шіркеуі), Эфиопиялық толық Евангелиеге сенушілер шіркеуі.

Әдебиетте

Дире Дава ағылшын жазушысы Эвелин Воның "өтте саяси тұрғыдан дұрыс емес әңгімесі" – "Қара жалған" романындағы Шығыс Африка мемлекеті "Азанияның" астанасы "Дебра Доуа" қаласының прототипі болды.