Кіріспе

Эль-Гадариф (القضارف), сондай-ақ Гедареф немесе Гедариф деп те жазылады, Судандағы Аль-Кадариф штатының астанасы. Ол Хартум мен Эфиопия шекарасындағы Галлабатты байланыстыратын жолда орналасқан, астанадан шамалы қашықтықта.

Шолу

Эль-Гадарифті үш жағынан таулар қоршап тұр. Бұл қала Орталық Суданның түрлі этностық топтарының керемет үйлесімін көрсетеді. Жақында қалада университет ашылды. Қаланың ең басты ерекшелігі – орыстар салған сорғыны сақтауға арналған астық сақтағышы. Қала күнделікті өткізілетін сусамы тұқымы аукционымен әйгілі.

Атауы

Гедареф сөзі араб тіліндегі "Алли қада йе риф" (арабша القضا يرف) тіркесінен туындаған. Кейін бұл тіркес "Әл Гадариф" деп өзгертілді. Атаудың тарихы Шығыс Орталық Судандағы Бутана жазығында көшіп жүрген араб тайпалары қала орналасқан жерді "Суқ Абу Синн" (Абу Синннің базары) деп аталатын сауда алаңы ретінде таңдаған кезден басталады. Мұнда көшпелілер жергілікті тұрғындармен сауда тауарларын айырбастаған. Күн батқанда, дабылшы "Алли қада йе риф, Алли қада йе риф" деп жар салып, базардағы саудасын аяқтағандарды базарды уақтылы жабу үшін кетуге шақыратын. Тағы бір теория бойынша, қала айналасындағы төбелердің қатарына байланысты аталған, олар шеміршекке ұқсайды. Дегенмен, араб тілінде сөздің жазылуында шатасушылық бар, себебі араб тілінде "шеміршек" сөзі "Гадариф" (арабша غضارف) деп жазылады, ал қала атауы "Қадариф" (арабша قضارف) деп жазылған.

Тарих

Әл-Гадариф базары ауылға айналды, содан кейін тұрғындары сорго, кунжут, жаңғақ және көкөністер өндіріп өсірген қалаға айналды. Жаңбырлы маусымда оның жасыл жазықтары көршілес аймақтардан көптеген көшпелі малшылар мен шаруаларды тартты. Холт пен Дейлидің сөзіне сәйкес, түйе өсіруші және Оңтүстік Бутананың басты тайпасы болған Шукрия тайпасы Гадариф немесе Кадариф аймағындағы астық өндіретін жаңбырлы жерлерде өмір сүрді және билік жүргізді, онда тайпалық сауда орталығы қалыптасты. Бұл жер бастапқыда Суқ Абу Синн (Абу Синннің базары) деп аталды, кейіннен Қадариф, ал ағылшын тілінде Гедареф деп белгіленді. Шотланд саяхатшысы Джеймс Брюс (қаланы Теава деп атады) 1772 жылы Әл-Кадарифтен өтті. Ол қаланың шейіхі Фиделе Сеннар патшалығының қарауында болғанын жазды. Бүгінде Теава немесе Твава қаланың батыс бөлігіндегі төбешіктің атауы. Британдық саяхатшы Сэмюэл Бейкер 1862 жылғы қарашада осы қалада тоқтады. Ол өзінің "Абиссинияның Ніл салалары" атты кітабында қаланың Хартум мен Кассала арасындағы сауда жолында орналасқанын және аптасына екі рет өткізілетін базары туралы толыққанды мәлімет берді. Түркия (Мысыр билігі) кезінде Гедареф күшті әскери гарнизонмен жабдықталған әкімшілік орталыққа айналды. Махдишілер 1884 жылы Махдиші көтерілісі кезінде қаланы басып алып, осы мәртебені сақтап қалды, оны аймақтағы және көршілес Эфиопиядағы басқа жерлерді жаулап алу үшін база ретінде пайдаланды. 1931-1945 жылдары Суданда Гедареф бойынша инспектордың көмекшісі болған сэр Гауэйн Белл өзінің "Құмдағы көлеңкелер" атты кітабында Гедарефті арабтарға қарағанда африкалық сипаттамаға ие қала деп сипаттады, себебі оның ағаш, қамыс және шөптен салынған үйлері (жергілікті тұрғындар қуттия деп атайды) осыған куә. Оның халқы он бес мыңнан асып, араб тайпалары мен Нигерия, Эритрея және Абиссиниядан келген адамдардан құралған. 1898 жылғы қыркүйекте подполковник Парсонс басқаратын британдық батальон Кассаладан Гедарефке қарай жол тартты және Атбара өзені мен Гедареф қаласының арасындағы орманда Махдиші әмірі Саад Алла басқаратын 3500 сарбаздан тұратын Махдиші дервиштерімен шайқасты. Шайқас қызыл қанды болды, бірақ Парсонс әскері Махдиші дервиштерін жеңіске жеткізе алды. Қалада Махдиші әмірі Нұр Ангара басқаратын 200 сарбаздан тұратын шағын гарнизон қалды. Батылдықпен шайқасқан Махдишілер жеңілгенін түсініп, қаланың батысына шегінді. Жеңіліске ұшыраған армияның көп бөлігі Батыс Суданның Дарфур және Кордофан аймақтарынан келген сарбаздардан құралды. Олардың британдықтармен мәртебесін реттеуден басқа амалы қалмады, олар Гедарефтің батыс бөлігінде отбасыларымен бірге тұрып, өмір сүруді шешті, бұл кейіннен Судан мен Эфиопия шекарасындағы Галлабат шекаралық қаласына дейін ықпалы бар Мейорал Бакрдың негізін қалады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гедареф Англо-Мысыр Суданының кондоминиумы үшін маңызды рөл атқарды, Шығыс Африкадағы одақтас әскерлеріне азық-түлік (негізінен астық және майлы тұқымдар) жеткізіп берді. Соғыстан кейін қала көптеген судандық тайпалар үшін ауыл шаруашылығына инвестиция салу үшін тартымды болды, әсіресе 1968 жылы Механикаландырылған шаруашылық корпорациясы құрылғаннан кейін.

Топография, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Қаланың географиялық ерекшелігі – оны қоршап тұрған төбелер мен шағын хорлар (кішкентай құрғақ аңғарлар) арқылы сипатталады. Ең ірісі – Хор Мақадим деп аталады, ол қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінен, Дейм-Эль-Нур және Дейм-Суакин аудандары арқылы Дейм-Бакр ауданындағы қаланың солтүстік-батыс бөлігіне дейін созылады. Оның арнасы күз айларында, Эфиопия шекарасындағы жоталы жерлерде нөсер жаңбыр жауғанда толып ағады. Гедарефтің климаты жазда ыстық және жаңбырлы. Жаңбырлы маусым төрт айға созылады, жылдық жауын-шашын мөлшері 700-900 мм құрайды. Күзде, жаңбырлы маусымда, жергілікті тұрғындар Хариф (арабша الخريف) деп атағанда, аймақ үлкен су тобындарымен және түрлі акация ағаштары өсетін жасыл шалғындықтармен жабылады. Фламинголардың ертерек келуі, немесе жергілікті тұрғындар айтқандай, Симбер (арабша السمبر) – Харифтің басталу белгісі.

Климат

Эль-Гадарифтің ыстық, жартылай шөлді климаты бар (Кёппен климаттық жіктелуі BSh), ол ыстық температурасымен және жауынды және құрғақ маусымдардың айқын болуымен сипатталады. Наурыз бен мамыр аралығындағы кезең ерекше ыстық, температура көбінесе жоғарылайды. Жауын-шашын маусымы негізінен маусымнан қыркүйекке дейін созылады. Қазаннан мамырға дейінгі айлар құрғақ мезгілді құрайды, қарашадан наурызға дейін жауын-шашын өте аз немесе толығымен болмайды.

Әкімшілік

Қала әкімшілік және әлеуметтік жағынан Диемдерге (ديم) немесе аудандарға бөлінеді. Белгілі Диемдер: Дейм Бакр, Дейм Эль Нур, Дейм Эль Хама, Абакар Джибриль, Аль Мидан, Дейм Аббас, Дейм Саукин, Дейм Саад, Дейм Хамад, Жанаин, Аббайо, Наср, Селамет Эль Бей, Аль Исраа, Аль Малик, А Надер, Аль Тадамун, Аль Данагла, Аль Джумхурия, Аль Муфакаат, Аль Сюол, Аль Муурада, Барну, Бадр, Марко, Аль Рабаа, Рувина, Аддона, Тарадона, Карфис, Аль Кабабиш, Каррари, Аль Махруга, Аль Суфи, Аль Мувазафиен, Әскерлік казармалар мен Полиция казармалары. Үлкен Гедарефке көптеген ауылдық аудандар мен ауылдар кіреді, мысалы: Ум Шагара, Аль Фау, Уад Аддида, Сабуния, Кум Шитта, Ум Савани, Ум Сунебра, Ид Альтин, Кассаб, Аль Самина, Шашеина, Аль Хвата, Аль Хури, Аль Матна және Аль Шувак. 1994 жылы Гедареф, Гедареф қаласы, Фав, Галлабат және Фашага аймақтарын қамтитын Аль Кадариф штатының астанасы болды.

Экономика

Гедареф – мақта, дәнді дақылдар, сусамы тұқымы және айналасындағы аймақтарда өндірілетін жемшөп сауда орталығы болып табылады. Сонымен қатар, ол 1954 жылдан бері механикаландырылған егіншілік жүйесі енгізілген, белгілі ауыл шаруашылығы аймағы. Судандағы барлық механикаландырылған егін шаруашылығының шамамен 70 пайызы Гедарефте жүзеге асырылады. Механикаландырылған егіншіліктің мақсаты – аймақты әлеуметтік және экономикалық жағынан дамыту. Көптеген ірі, шексіз жеке егістіктер күрт өсіп, Гедарефті қоршаған аумаққа тарады, мысалы, Ум-Сейнат, Аль-Гадамблия сияқты жерлерде құнарлы топырақ пен мол жауын-шашынның (орташа жылдық жауын-шашын 700-900 мм) және жеткілікті жұмыс күшінің арқасында мүмкін болды. Гаш өзенінің суару жүйесі Әл-Қадарифтің солтүстік-шығысында, ал Рахад және танымал Гезира схемалары батыста орналасқан. Сусамы, күнбағыс, мақта, жержаңғақ және дәнді дақылдар, әсіресе сорго өсіріліп, Гедареф елдің астық қоймасына айналды. Осылайша, егер Судан Африка мен Таяу Шығыстың астық амбары болса, Гедареф – Суданның нан қамбасы. Қаладағы жеңіл өнеркәсіп салаларына мақта тазалау және иіру фабрикалары, сондай-ақ сабын зауыттары кіреді.

Көлік және байланыс

Қалаға ұлттық теміржол желісіндегі станция қызмет көрсетеді. Ол астана Хартуммен Уад Медани қаласы арқылы жол, теміржол, әуе және маусымдық тікелей жолдар желісі арқылы байланыстырылған. Сондай-ақ, ол Порт-Судан қаласымен Кассала арқылы шамамен 200 км қашықтықтағы автомобиль және теміржолмен байланысты. Гедариф Эфиопиямен шекарадағы Галлабатқа жолдар арқылы Эфиопияның Гондер қаласымен, ал одан Эфиопияның астанасы Аддис-Абебамен байланысады. Қалада Азаза деп аталатын әуежай да бар. Гедареф штатының радиосы 1995 жылы 1485 кГц жиілігімен құрылды. 1996 жылы 50 км радиустағы телеарна іске қосылды.

Гедареф сандық қаласы

Гедареф өзінің цифрлық қаласымен де ерекшеленеді, оны Гедареф Цифрлық Қала Ұйымы (GDCO) басқарады. GDCO – 2005 жылы Гедареф қаласы мен Нидерландыдағы Эйндховен қауымдастығы арасындағы серіктестік аясында құрылған коммерциялық емес, үкіметтік емес ұйым. Бұл бастаманы Эйндховен муниципалитетінен доктор Агнес Овингтон және Гедареф су және даму жөніндегі қоғамдық ұйымы қолға алды. GDCO – телеорталықтар қозғалысының бір бөлігі, онда АКТ қоғамдық даму үшін пайдаланылады. Ол көптеген халықаралық сыйлықтарға ие болды. Ол 2007 жылғы i4d (e India 2007) даму үшін ақпарат сыйлығының, 2008 жылғы i4d сыйлығының (негізгі деңгейдегі телеорталықтардағы ең жақсы инновациялар үшін) және 2009 жылғы i4d сыйлығының (даму үшін азаматтық қоғамның бастамалары – e Ауыл шаруашылығы жобасы және басқа да электрондық қызметтер) жеңімпазы атанды.

Халық саны

Қала халқы негізінен арабтар мен нұба судандықтарынан тұрады. Бұл жерге бежа тайпасының өкілдері де кіреді. Жалпы саны 269 395 адамды құрайды (2008 жылғы мәлімет бойынша). Гедареф тұрғындарының тегі соңғы онжылдықтарда қарқынды түрде өзгерді. Жергілікті тұрғындармен бірге, әртүрлі ұлт өкілдері осы аймаққа қоныс аударды. Бүгінде халық құрамында Дарфур, Кордофан, Оңтүстік және Солтүстік Судан сияқты алыс аймақтардан келген көптеген судандық тайпалары бар. Гедарефте шайгия, баггара, динка, фур, нұба, масалит, шүкрия, бежа, хауса, сонгхай және тағы да көптеген судандық тайпалары өкілдік етеді. Судандағы Хартум мен Порт-Судан қалаларын қоспағанда, Гедарефтегідей көп шетелдік тұрғын басқа ешбір қалада жоқ. Курдтар, армяндар, үндістандық паниялар, гректер, египеттік копттар, эфиопиялықтар, эритреялықтар, сомалилер, чадтықтар, йемендіктер, италиялықтар ұрпақтан-ұрпаққа судандықтар болып қалыптасып, Гедареф қауымдастығына толық сіңіп кетті. Гедарефте шетелдік және жергілікті топтардың жиналуының басты себебі – қаланың ауыл шаруашылығының өркендеуіне байланысты, осы аймақтағы маңызды сауда орталығына айналуы.

Білім

Гедарефте білім беру соңғы онжылдықтарда үлкен дамуға жетті. Қалада әртүрлі деңгейдегі 73 мектеп бар. Әл-Қадариф университетінің құрылуымен қала бүкіл оңтүстік-шығыс Судан аймағы үшін білім беру орталығы болу арманын іске асырды. Қалада 1960 жылдары ауылдық жастарды және шалғай ауыл тұрғындарын қабылдау үшін мектеп-интернаттар ашылған. Қаланың белгілі тұлғаларының арасында Рашид Бакр (1983 жылғы бұрынғы вице-президент) және Ахмед Әл Жабри (әнші) бар.

Туризм

Жеті қонақ үй бар.