Кіріспе

Ежелгі Римдегі санитарлық жағдай этрусктерден алынған, басқа ежелгі қалалармен салыстырғанда өте дамыған және Рим тұрғындарына сумен жабдықтау және санитарлық қызмет көрсетті. Көптеген кәріздер, қоғамдық латориндер, моншалар және басқа да санитарлық инфрақұрылымдар болғанмен, аурулар әлі де кең тараған. Бұл моншақтар "Римнің ұлы гигиенасын" бейнелейді.

Тарих

Ежелгі Римдегі алғашқы кәріздерді этрусктерді еліктеп, б.з.д. Бұл ертедегі су бұру жүйелері жаңбыр суын ағызу үшін жасалған жер асты арналары болды, өйткені ол жердің бетін жууы мүмкін. Сонымен қатар, шұңқырлар Понтин батпақтары сияқты батпақтарды суландыру үшін пайдаланылды және батпақты каналдарды суландыру үшін жер асты арналары пайдаланылды. Су бұру жүйелері баяу дамыды және негізінен батпақтарды және дауыл ағыстарын құрғату құралы ретінде басталды. Құбырлар негізінен жер үсті суларын және жер асты суларын тазарту үшін пайдаланылды. Жалпы, кәріз жүйесі кейін жабылып қалған ашық канал - Cloaca Maxima пайда болғанға дейін күрт жақсармады және ежелгі әлемдегі ең танымал санитарлық артефакттердің бірі болды. Көптеген дереккөздер оны б.з.д. Римдегі "ең үлкен кәріз" бастапқыда Форумның айналасындағы төменгі жерлерді сумен тазарту үшін салынған. Кейбір ғалымдар "Клоака Максиманың" тиімділігін нақты анықтау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ деп санайды. Алайда басқа ғалымдар 1 миллион фунт адам нәжісі мен су Клоака Максима арқылы тасымалданған деп санайды. Клоака Максиманың дамуымен қатар, басқа да канализациялар салынды. Олардың көбісі бір-бірімен байланысты. Ақырында, көшеге лақтырылған қалдықтардың бейкүнә адамдарды зияннан қорғау үшін заң қабылданды. Егер зақым келтірсе, заң бұзушы оның ластануына ұшыраған адамға өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Бұл заң тек күндіз ғана қолданылған, өйткені ол кезде біреудің қараңғыда абайсызда қоқысты тастау арқылы басқа біреуді жарақаттауға себеп болмады. 33 жылы Агриппаның Эдилдік билігі кезінде Клоака Максима негізінен қайта құрылып, жаңартылды. 60 жылдан 24 жылға дейін өмір сүрген грек авторы Страбон өзінің "География" атты еңбегінде римдіктердің тапқырлығына таңданып, былай деп жазды: "Қорлар тығыз орнатылған тастармен қапталған, кейбір жерлерде сабан вагондарына орын бар. Қалаға су құбыры арқылы әкелінетін судың мөлшері соншалықты көп, өзендер қала мен кәріздер арқылы ағады; әр үйдің дерлік су резервуарлары, қызмет көрсету құбырлары және су ағыстары көп. Қысқасы, ежелгі римдіктер Римнің сұлулығына аз көңіл бөлді, өйткені олар басқа, үлкен және қажетті мәселелермен айналысты. 100 жылы тура үйлерді канализацияға қосу басталды, ал римдіктер канализация жүйесінің инфрақұрылымының көп бөлігін аяқтады. Қаланың барлық жерінде кәріздер салынды, олар қоғамдық және кейбір жеке дәретханаларға қызмет етті, сондай-ақ тікелей кәрізге қосылмаған үйлер үшін лақтыру орындары ретінде қызмет етті. Көбінесе байлар үйлері латринаның астынан өткен су құбыры арқылы канализацияға қосылған.

Құрылыс

Римдіктерде қазіргідей күрделі кәріз жүйесі болған. Латериялардан шыққан қалдықтар орталық канал арқылы негізгі кәріз жүйесіне, содан жақын маңдағы өзенге немесе өзенге ағып кетеді. Алайда римдіктер үшін терезеден көшеге қоқыс тастау жат нәрсе емес еді (кем дегенде римдік сатириктер бойынша). Дегенмен де римдіктердің қалдықтарды өңдеу әдісі жаңашылдыққа ие болған. Римнің он бір су құбыры Рим тұрғындарын әртүрлі сападағы сумен қамтамасыз етті, ең жақсысы ауыз суға арналған. Судың сапасы төмен болғандықтан, оны қоғамдық моншақтар мен латрияларда қолданды. Көптеген жерлерде латралар табылған, мысалы, Хаустедс, Адрианның қабырғасындағы римдік бекініс, Помпеи, Геркуланум және басқа жерлерде латралар қалдықтарды су ағысымен шашып тастаған.

Қоғамдық латориндер

Латриналар (қоғамдық дәретханалар) - Хадрианның қабырғасындағы Римнің Хоустедс бекінісінің ең жақсы сақталған ерекшелігі. Сол кезде олар үлкен ор қаптаған, ағаштан жасалған тақтайларға отырып, сонда отыратын. Сол себепті олар қашып кетіп, қашып кеткен. Жалпы, кедейлер ыдыстарды пайдаланып, оларды кәрізге құйып тастаған немесе қоғамдық латриналарға барған. Қоғамдық латриналар б.з.д. Олар қасақана ма, жоқ па, адамдармен араласатын орынға айналды. Ұзын орындықтар мен кілт бұрышы тәрізді саптардағы есіктер жеке өмірге аз мүмкіндік берді. Кейбір дәретханалар тегін, ал басқалары аздап ақы төленеді. Лорд Амулридің айтуынша, Юлий Цезарь өлтірілген орын, Помпей театрындағы Курия залы, ол көрген абыройының арамдануынан қоғамдық латринаға айналды. Құрғақ жердің астынан ағып жатқан кәріз жүйесі, кішкентай өзен сияқты, қалдықтарды Клоака Максимаға тасып әкетеді. Римдіктер қоғамдық моншадағы суды латриналарды ағызатын судың бір бөлігі ретінде пайдаланып, қайта өңдеген. Үйлердің ағынды суларын тасымалдайтын құбырларда терракота құбырлары пайдаланылды. Римдіктер құбырларды цифоннан және басқа жерлерден пайда болған судың жоғары қысымына төтеп беру үшін бетонмен тұтастырған алғашқылар болды. Б.з.б. 5 ғасырдан бастап, эдильдер басқа да функциялармен қатар, санитарлық жүйелерді бақылады. Сондай-ақ, олар су бұру және кәріз жүйелерін тиімді пайдалану, көшелерді тазалау, хош иіске жол бермеу және жалпы моншаларды қадағалау үшін жауапты болды. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында Римде кәріз жүйесі өте тиімді болған. Плиний өзінің "Табиғи тарих" атты еңбегінде римдіктердің қол жеткізген барлық жетістіктерінің ішінде "барлығының ішіндегі ең көрнектісі" - кәріздер екенін айтқан.

Су құбырлары

Су құбыры арқылы судың көп мөлшері жеткізіліп, су ішу, суға түсу және басқа да қажеттіліктерге қызмет еткеннен кейін, су канализация арқылы ағызылады. Он бір су құбырынан тұратын жүйе қалаға Анио өзенінен су жеткізді. Анио Новус пен Аква Клаудия ең үлкен жүйелердің бірі болды. Суды бөлу жүйесі мұқият жасалған, сондықтан барлық ағынды сулар Cloaca Maxima-ға құйылады. Б. з. б. бірінші ғасырдың аяғында император Нерва су комиссары етіп тағайындаған генерал Фронтин су құбырын қалай күтіп, қалай күтіп тұрғанын жақсы суреттеген. Ол өзінің тарату жүйесі туралы жұмысын біздің заманымыздың бірінші ғасырының соңында жарық көрген "De aquaeductu" атты еңбегінде сипаттаған. Ол алғаш тағайындалған кезде бүкіл жүйені зерттеп, картаға түсіріп, сумен жабдықтаудың көптеген заңсыз әрекеттерін, мысалы, құбырларды заңсыз пайдалану әрекеттерін тексеруге тырысты. Сондай-ақ, ол арнайы дайындалған жұмысшылар тобымен су құбырын күтіп-ұстауды жүйелі етті. Сондай-ақ, ол суды бөліп алуға тырысты. Ең жақсы сапалы су ішіп-жеуге және тамақ пісіруге жұмсалды. Римдегі жүйе Рим империясының барлық провинциялық қалалары мен қалаларында, тіпті су құбыры үшін ақша төлей алатын виллаларда да көшірілді. Рим азаматтары тазалық сақтаудың жоғары нормаларын күтті, ал әскерде латриналар мен моншалар, яғни терма, жақсы жабдықталған болатын. Аквадукттер империяның барлық жерінде тек жеке үйлерге ғана емес, суару, қоғамдық бұлақтар мен терма сияқты басқа да қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Шынында да, көптеген провинциялық су құбырлары қазіргі күнге дейін жұмыс істеуде, бірақ жаңғыртылып, жаңартылды. Римге қызмет көрсететін 11 ежелгі су құбырының сегізуі Эскилин төбесінде бір-біріне жақын орналасқан. Сонымен қатар, алғашқы су құбыры - біздің заманымызға дейінгі 312 жылы цензор Аппий салған Аква Аппия болды. Рим үшін аса маңызды су құбыры Траяна болды. Римдіктер тұрмыстық мақсаттар үшін судың мол және пайдалы болуының қоғамның денсаулығы үшін маңыздылығын толық бағалаған. Амулридің айтуынша, Рим қаласын салғаннан кейін 441 жыл бойы ол ішімдік және басқа да тұрмыстық мақсаттар үшін Тибрден суға тәуелді болды, бірақ 312 жылы б.з.д. Нәтижесінде, қаладағы көшелер деңгейі көтеріліп, үйінділер мен қоқыстардың үстіне жаңа ғимараттар салынды.

Денсаулыққа әсері

Көптеген кәріздер, қоғамдық латориндер, моншалар және басқа да санитарлық инфрақұрылымдар болғанмен, аурулар әлі де кең тараған. Көптеген үйлер көшедегі сумен немесе кәрізмен жабдықталмаған. Кейбір тұрғын үйлерде (инуслаи) жертөледе латрина мен фонтан болған. Бұл жоғары қабаттағы тұрғындардың қоқыстарын көшеге тастауына кедергі болмады. Римде көшелерді тазалау қызметі болған жоқ. Осылайша, аудандар ауру-сырқаумен ауырады. Бұл моншақтар "Римнің ұлы гигиенасын" бейнелейді. Дәрігерлер пациенттеріне жиі ваннаны тағайындаған. Сондықтан кейде аурулар мен саулар бірге жуылған. Ауру адамдар саулардан аулақ болу үшін, әдетте, күндіз немесе түнде моншаға баруды жөн көреді, бірақ моншалар үнемі тазаланбайды. Бұл дегеніміз, келесі күні жуынып, сау болған адам, аурудан өткен күні жуынып, аурудан ауыруы мүмкін. Бұл латрияны пайдаланатын барлық адамдармен бөлісуге болады, немесе адамдар өздерінің шұңқырларын әкеледі. Спанжаны тазалау үшін оны бөтелкеге салып, тұзбен немесе сірке суымен жуады. Бұл бактериялардың көбейіп, латритте аурудың таралуына себепші болды. Дизентерияға себеп болатын бірнеше гельминт түрлері (ішек құрттары) кең таралған.