Кіріспе
Ежелгі Римнің негізгі канализациялық жүйесі – CMX альбомы. The Cloaca Maxima (лат. *Greatest Sewer* – Ең үлкен кәріз) – әлемдегі ең ерте жасалған канализациялық жүйелердің бірі. Оның аты римдік құдай Клоацинаның есімімен байланысты. Рим патшалығы немесе ерте Рим Республикасы кезеңінде салынған бұл жүйе, ежелгі Римдегі жергілікті батпақтарды кептіру және қаладан қалдықтарды шығару мақсатында құрылған. Ол қаланың жанынан өтетін Тибр өзеніне ағынды суды жеткізетін. Канализация Forum Augustum-нан басталып, Ponte Rotto және Ponte Palatino тұсында аяқталады. Алғашқыда ашық канал ретінде салынған, бірақ уақыт өте келе ол үлкен кәрізге айналды. Агриппа оның көп бөлігін жаңартып, қайта құрылыс жасады. Бұл кәрізді дамытудың жалғыз жағдайы емес. Бірінші ғасырдың соңына қарай, Римнің барлық он бір акведукы осы канализацияға қосылды. Рим империясы құлағаннан кейін де кәріз пайдаланыла берді. 19 ғасырда ол туристер арасында танымал болды. Кәріздің кейбір бөліктері бүгінге дейін қолданылуда. Қолданылып жүргенімен қатар, ол рим мәдениеті мен римдік инженерлік шеберліктің қасиетті символы ретінде бағаланды.
the album by CMX
The Cloaca Maxima (, lit. Greatest Sewer) was one of the world's earliest sewage systems. Its name is related to that of Cloacina, a Roman goddess. Built during either the Roman Kingdom or early Roman Republic, it was constructed in Ancient Rome in order to drain local marshes and remove waste from the city. It carried effluent to the River Tiber, which ran beside the city. The sewer started at the Forum Augustum and ended at the Ponte Rotto and Ponte Palatino. It began as an open air canal, but it developed into a much larger sewer over the course of time. Agrippa renovated and reconstructed much of the sewer. This would not be the only development in the sewers. By the first century CE all eleven Roman aqueducts were connected to the sewer. After the Roman Empire fell the sewer still was used. By the 19th century, it became a tourist attraction. Some parts of the sewer are still used today. Whilst still being used, it was highly valued as a sacred symbol of Roman culture, and Roman engineering.
Құрылысы мен тарихы
Дәстүрге сәйкес, ол Рим патшасы Тарквиний Присктің бұйрығымен б.з.б. 600 жылы салынған болуы мүмкін. Ол этрус жұмысшыларына және плебейлерге кәріздерді салуды тапсырды. Клоака Максиманы салу алдында Приск пен оның ұлы Тарквиний Супербус Рим форумы маңындағы жерді батпақтан берік құрылыс алаңына айналдыру үшін жұмыс істеді, осылайша Велабрумды қайтарып алды. Бұл үшін олар 10 20 000 текше метр топырақ, қиыршық тас және қалдықтармен толтырды. Кәріздің алғашқы кезеңінде ол ашық арналардан тұратын, кірпішпен қапталған және негізгі құбырға центрленген. Бұл кезде шатыры болмауы мүмкін. Алайда, кәріз бойындағы ағаш тесіктері оның үстінен ағаштан жасалған көпірлер салынғанын көрсетеді, бұл, мүмкін, шатыр қызметін атқарған. Балама ретінде, тесіктер кәрізді салуға қажетті мұражайлық тіреулерге арналған болуы мүмкін. Ол 1600 метрлік жүйеге айналды. Біздің заманымыздан бұрынғы II ғасырда 101 метрлік канал болған, ол жабылып, кәрізге айналды. I ғасырдың соңында жазған Плиний Үлкені алғашқы Клоака Максиманы "топыраққа жүк арбасын өткізуге жеткілікті үлкен" деп сипаттаған. Ақырында, кәріз қаланың өсуімен бірге кеңейтілуді жалғастыра алмады. Римдіктер қалдықтарды канализацияға емес, басқа жерлерге тастайтын. Біздің заманымыздың I ғасырына қарай Римді сумен қамтамасыз еткен он бір акведук, Диоклетиан мен Траянның моншалары сияқты көптеген қоғамдық моншаларды, сондай-ақ қоғамдық фонтандарды, император сарайларын және жеке үйлерді қамтамасыз еткеннен кейін, ақырында кәрізге құйылды. Ағынды судың үнемі ағып тұруы қалдықтарды кетіруге және кәріздерді бітеуден сақтауға көмектесті. Ең жақсы сулар ауыз суға арналды, ал екінші сапалы сулар моншаларда қолданылды, олардың ағындылары қаланың көшелері астындағы кәріз желісіне қосылды. Клоака Максима Рим империясының барлық кезеңінде жақсы күтілді және бүгінге дейін қала орталығынан, ежелгі Форумнан, Велабрумнан және Форум Боариумнан жаңбыр суын және қалдықтарды төгіп тұрады. Соңғы уақытта қалған бөліктері қазіргі заманғы кәріз жүйесіне қосылды, негізінен өзеннен кері ағын проблемаларын шешу үшін. Рим империясы құлағаннан кейін де Клоака Максима пайдаланыла берді. 1600 жылдары кардинал Чемберлен Рим тұрғындарынан кәрізді күту үшін салық жинады. 1800 жылдары Клоака Максима туристер арасында танымал болды. 1842-1852 жылдары кәріздің бір бөлігі құрғатылды. 1862 жылы Рим қаласы итальяндық инженер Пиетро Нардуччини Форум мен Торре деи Конти маңындағы кәріздің бөліктерін зерттеу және қалпына келтіру үшін жалдады. 1890 жылы неміс археологы Отто Людвиг Рихтер кәріздің картасын жасады. Бұл күш-жігер халықтың санитарияға деген қызығушылығын жаңартты. Кәріздің төгілетін жері Понте Ротто мен Понте Палатиноның жанында болды. Оның бір бөлігі әлі де көрінеді. Негізгі кәріздің тармақтары қоғамдық дәретханаларға, моншаларға және басқа да қоғамдық ғимараттарға қызмет еткен "ресми" ағынды сулар болып көрінеді. Римдегі жеке үйлер, тіпті байлардың үйлері де, ағынды су үшін қандай да бір сорғыға сүйенген.
Мағынасы мен әсері
Стробонның айтуынша, "Клоака Максима" "шаңға толы арбалардың өтуіне жететіндей" үлкен болған. Ол Римнің маңындағы көшелерге, батпақтарға және өзендерге тасталған миллион фунт салмақтағы қалдықтарды, суды және керексіз заттарды тасымалдауға қабілетті еді. Олардың бәрі ағынды су арқылы Тибр өзеніне жеткізілді. Жаңбыр суын, қоқысты және төгілген суды жинау үшін арналар, ал секунд сайын он куб метрге дейін суды тарату үшін құбырлар пайдаланылды. Құрылыста қақпалар жалпақ тақталармен жабылып немесе тастар қолданылған. Бұл канализация шұңқыр қабырғасын тұнбаларды ұстап тұру үшін пайдаланған. Канализация шұңқырлы жерлерді кептіру арқылы масалардың санын азайтып, осылайша безгектің таралуын шектеді. Жануарлар, оның ішінде егеуқұйрықтар да, канализацияға кіре алатын. Ливий канализацияны былай деп сипаттаған: "Бұл күндердің жаңа сәні осымен теңесе алмайды". – Тит Ливий, Тит Ливий, "Рим тарихы", 1-кітап. Жазушы Плиний Үлкені Клоака Максиманы ғасырлар бойы лас судың тасқынына төтеп беру қабілетіне байланысты инженерлік керемет деп атады. Рим сенаторы және ғалым Кассиодор "Variae" еңбегінде кәріз жүйесін жоғары бағалаған. Клоака Максима – римдік өркениеттің және оның басқалардан басымдығының символы болды. Рим авторлары ғана Клоака Максиманы мақтаған жоқ. Британ жазушысы Генри Джеймс оның өзіне: "Ең терең және ең жағымсыз ежелгілік әсерін" қалдырғанын айтты. Римдік кәріз жүйесі Рим империясының барлық жерінде, әсіресе Рим су құбырларынан мол сумен қамтамасыз етілгенде, көптеп үлгі алды. Эборакумдағы – қазіргі Англияның Йорк қаласындағы – кәріз жүйесі ерекше әсерлі болды және оның бір бөлігі бүгінге дейін сақталған.