Кіріспе

Ежелгі Рим су құбыры көпірі

Пон-дю-Гард – бірінші ғасырда салынған, ежелгі Рим су құбыры көпірі. Ол Рим колониясы Немаус (Ним) қаласына су жеткізу үшін арналған. Көпір Францияның оңтүстігіндегі Вер-Пон-дю-Гард қаласының жанында Гардон өзені арқылы өтеді. Пон-дю-Гард – Римдегі ең жақсы сақталған су құбыры көпірлерінің бірі. Оның ерекше сақталуы, тарихи маңызы және архитектуралық шеберлігі үшін 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне қосылған.

Сипаттама

Көпірдің үш қабатты аркалары Шелли әктасынан жасалған және биік тұр. Бұрынғы су құбыры күніне шамамен су көлемін Ним қаласының тұрғындарының су көздеріне, моншаларына және үйлеріне жеткізетін. Құрылыстың нақты есептелгендігі орташа еңіс жасауға мүмкіндік берді. Ол 6 ғасырға дейін қолданыста болған болуы мүмкін, ал кейбір бөліктері одан да ұзақ уақыт пайдаланылған, бірақ 4 ғасырдан кейін күтімсіздік минералды шөгінділер мен қоқыстардың жиналуына әкеліп, нәтижесінде су ағыны тоқтады. Рим империясы құлағаннан және су құбыры пайдаланылмай қалғаннан кейін, Пон-дю-Гард көпір ретінде сақталды және одан ақы төлеп өтуге мүмкіндік берді. Ғасырлар бойы жергілікті феодалдар мен епископтар оны күтіп ұстауға жауапты болды, өзеннен өту үшін жол ақысын алу құқығына ие болды. Уақыт өте келе оның кейбір тас блоктары тоналып, 17 ғасырда ауыр зақымдар келтірілді. Ол 18 ғасырдан бастап үлкен қызығушылық тудырды және маңызды туристік орынға айналды. Жергілікті билік органдары мен Франция мемлекетінің тапсырысымен 18-шы және 21-ші ғасырлар аралығында бірнеше реставрациялық жұмыстар жүргізілді, ол 2000 жылы жаңа келушілер орталығын ашумен және көпірден және оның төңірегіндегі аумақтан көлік құралдары мен ғимараттарды алып тастаумен аяқталды. Бүгінде ол Францияның ең танымал туристік орындарының бірі болып табылады және көптеген әдеби және өнер қайраткерлерінің назарын өзіне тартты.

Ним су құбырының бағыты

Немаусус (Ним) қаласының орналасуы сумен қамтамасыз ету тұрғысынан біршама қолайсыз болды. Қаланың оңтүстігі мен шығысында жазықтар жатыр, онда су көздері қалаға ағып түсу үшін тым төменде орналасқан, ал батыстағы төбелер инженерлік тұрғыдан сумен жабдықтау жолын тым қиын етті. Бірден-бір мүмкіндік – солтүстікке, әсіресе Уцетия (Узес) аймағына қарау болды, онда табиғи бұлақтар бар. Ним су құбыры Узеске жақын орналасқан Фонтайн-д'Эуре бұлағынан Немаусус қаласындағы бөлу алабына (castellum divisorum) су жеткізу үшін салынды. Одан қаладағы су бұлақтарына, моншаханаларға және жеке үйлерге таратылды. Екі нүкте арасындағы тікелей қашықтық шамамен 5 км, бірақ су құбырының ұзындығы шамамен осыған тең болды. Бұл Орталық Массивтің ең оңтүстік төбелерін айналып өту үшін қажет болды, олар Гарриг де Ним деп аталады. Оларды кесіп өту қиын, өйткені олар тығыз өсімдіктермен және гарригпен жабылған, сондай-ақ терең шатқалдармен тілген. Римдіктер үшін төбелер арқылы туннель салу мүмкін емес еді, себебі бұл бастапқы нүктеге байланысты аралықта туннель қазуды талап ететін еді. Сондықтан Гарриг де Нимнің шығыс жағын айналап өтетін шамамен V пішіндес бағыт суды бұлақтан қалаға тасымалдаудың жалғыз тиімді жолы болды. Теңіз деңгейінен 170 метр биіктікте орналасқан Фонтайн-д'Эуре Нимдегі бөлу алабынан ғана биік, бірақ бұл Рим қаласының 50 000 тұрғынына су ағынын қамтамасыз ету үшін жеткілікті еңіс берді. Су құбырының орташа еңісі 3000-ға 1-ге тең. Бұл оның бойымен кеңінен өзгереді, бірақ кейбір бөліктерінде 20 000-нан 1-ге дейін төмендейді. Пон-дю-Гард өзі 18 241-ге 1 еңісімен төмендейді. Су құбырының басы мен соңы арасындағы орташа еңіс Рим су құбырлары үшін әдеттегіден әлдеқайда аз – Римдегі кейбір су құбырларының орташа еңісінің оннан бір бөлігі ғана. Су құбырының бағыты бойынша еңістердің айырмашылығының себебі – біркелкі еңіс Пон-дю-Гардты сол кездегі технологияның шектеулерін ескере отырып, мүмкін емес биікке дейін көтеруді білдіретін еді. Жол бойындағы еңісті өзгерту арқылы су құбырының инженерлері көпірдің биіктігін өзеннен жоғарылатуға мүмкіндік алды – бұл Рим стандарттарымен ерекше жоғары, бірақ қабылданатын шекте. Бұл биіктік шегі бүкіл су құбырының профилі мен еңістерін анықтады, бірақ ол су құбырының ортасында "сайыс" жасауға әкелді. Пон-дю-Гардтан бұрынғы еңіс профилі салыстырмалы түрде тік, километрге төмендейді, бірақ содан кейін ол қалған бөлігіне ғана төмендейді. Бір бөлімде Пон-дю-Гард пен Сент-Боннет арасындағы бұрылысты жол римдік инженерлерден ерекше дәлдікті талап етті, олар құбырдың бір бөлігінің құлауын ескеруі керек болды. Су құбыры қалаға тәулігіне шамамен 500 тонна су жеткізді, оның бұлақтан қалаға ағып келуіне 27 сағатқа жуық уақыт кетті. Су Нимдегі бөлу алабына келді – диаметрі 5,5 метр, тереңдігі 1 метр болатын ашық, терең емес, дөңгелек бассейн. Ол қандай да бір қоршаудың ішінде, әрине, кішкентай, бірақ әсем павильонның астында балюстрадамен қоршалған болуы керек. Қазба жұмыстары барысында үйдің шатыры, коринфтік бағаналар, балықтар мен дельфиндер бейнеленген фрескалар табылды. Су құбыры қалың қақпақ арқылы кірсе, қабырғадағы он үлкен саңылаудан қаладағы су құбырына су ағып жатты. Сонымен қатар, еденде үш үлкен дренаж орнатылған, мүмкін жақын маңдағы амфитеатрды тез су басу үшін, осылайша наумахия (теңіз шайқастарының макеттері) өткізілуі мүмкін. Бұл бұлақ әлі күнге дейін бар және қазір шағын заманауи сорғы станциясының орны. Суы таза, бірақ оның құрамында кальций карбонаты көп. Бұл римдіктерге су құбырын күтіп ұстауда үлкен қиындық туғызды, өйткені карбонаттар судың арна арқылы өтуі кезінде судан шөгінді түзеді. Бұл су құбырының ағынын әкрен-әкрен азайтып, әккішті шөгінділердің жиналуына әкелді. Сонымен қатар, су арнасының тас қақпағы арқылы өсетін өсімдіктер де қауіп төндірді. Су ағынын тежеумен қатар, салбыраған тамырлар балдырлар мен бактерияларды енгізді, олар биолитогенез деп аталатын процесте ыдырап, құбырдың ішінде бедерлерді пайда етеді. Бұл үшін цирциторлардың, яғни су құбырын күтіп ұстауға жауапты жұмысшылардың, үнемі күтіп тұруы керек еді. Ним су құбырының көп бөлігі, әдеттегідей, жер астынан салынған. Ол қазба қазып, тастан арна салып, оны бұрышты таспен шауып, оны топырақпен жауып, содан кейін қақпақпен қоршап тұрды. Құбырдың кейбір бөліктері қатты жыныстар арқылы бұрғыланған. Су құбырының көп бөлігі жер астынан салынды. Қалған бөлігін қабырғаларға орнатылған құбырлар немесе көпірлер арқылы тасымалдау қажет болды. Бүгінде сақталған жер үсті жұмыстарының маңызды қалдықтары бар, мысалы, Верс маңында жүз метрге созылған "Pont Rue" және биіктігі 10 метрге дейін жетеді. Басқа сақталған бөліктеріне Понт де Борнегр, үш аркасы су құбырын ағыс арқылы өткізетін көпір; Понт-дю-Гардқа жақын Понт де Сартанетт, кішкентай аңғарды жабатын көпір; және Сернак маңындағы үш су құбырының туннелі, ұзындығы 10 метрге дейін жетеді. Алайда, Пон-дю-Гард бүкіл су құбырының ең жақсы сақталған бөлігі болып табылады.