Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Амазонка өзенінің саласы Мадейра өзені (Рио Мадейра ˈʁi. u mɐˈdejɾɐ) – Оңтүстік Америкадағы маңызды су жолы. Оның ұзындығы шамамен бағаланады, ал Мадейра-Маморе өзенінің ұзындығы өлшеушілер мен олардың әдістеріне қарай шамамен немесе ұзындығы бойынша бағаланады. Мадейра – Амазонканың ең ірі саласы, ол бассейніндегі судың шамамен 15%-ын құрайды. 1747 жылғы Эммануэль Боуэннің картасы, Дэвид Рамси карталар жинағында сақталған, Мадейраны отарлаудан бұрынғы байырғы атауымен – Куяри деп атайды. Португалдықтар Мадейра немесе Ағаш өзені деп атаған Куяри өзені екі үлкен өзеннің қосылуынан пайда болады, олар сағасына жақын жерде бірігеді. Осы өзен арқылы Топинамб тайпасы Амазонка өзеніне өтіп кеткен.
Tributary of the Amazon River
The Madeira River (Rio Madeira ˈʁi. u mɐˈdejɾɐ) is a major waterway in South America. It is estimated to be in length, while the Madeira Mamoré is estimated near or in length depending on the measuring party and their methods. The Madeira is the biggest tributary of the Amazon, accounting for about 15% of the water in the basin. A map from Emanuel Bowen in 1747, held by the David Rumsey Map Collection, refers to the Madeira by the pre colonial, indigenous name Cuyari. The River of Cuyari, called by the Portuguese Madeira or the Wood River, is formed by two great rivers, which join near its mouth. It was by this River, that the Nation of Topinambes passed into the River Amazon.
Климат
Үлкен алаптардағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері , ал бүкіл Жоғарғы Мадейра бассейніне дейін созылады. Жауын-шашынның ең жоғары және ең төменгі көрсеткіштері арасындағы айырмашылықтар байқалады. Мадейра, тіпті оны құрайтын салалардың қосылған жерінен төмен де, әлемдегі ең ірі өзендердің бірі болып табылады, орташа жылдық су ағыны , яғни жылына шамамен Конго өзенінің ағынының жартысы. Амазонкаға қарай ағысымен Мадейраның орташа су ағыны .
The mean inter annual precipitations on the great basins vary from , the entire upper Madeira basin receiving The greatest extremes of rainfall are between Even just below the confluence that forms it, the Madeira is one of the largest rivers of the world, with a mean inter annual discharge of , i. e., per year, approximately half the discharge of the Congo River. On the further course towards the Amazon, the mean discharge of the Madeira increases up to .
Курс
Гуажара Мирим мен Теотонио шарлауығының арасында Мадейра Анд тауларының солтүстік-шығыс беткейлерінен Санта-Крус-де-ла-Сьеррадан Кускоға дейін су жинайды, сондай-ақ Бразилияның Мато-Гросудың оңтүстік-батыс беткейінің барлығы мен Чикитос-Сьерраның солтүстік беткейі де осы өзенге қосылады. Жалпы алғанда, бұл бассейнің ауданы барлық бастау өзендерінің жиынтық ауданынан сәл ғана артық, ол Франция мен Испанияның аудандарының қосындысына шамамен тең. Мадейраға көптеген ірі өзендер құяды, олардың негізгілері (шығыстан батысқа қарай): Гуапоре немесе Итенес, Баурес және Бланко, Итонамас немесе Сан-Мигель, Маморе, Бени және Мадре-де-Диос немесе Маютата. Бұл өзендердің барлығы көптеген, бірақ қуатты қосалқы салалармен толықтырылады. Жоғарғы бассейнің климаты көлемдік көрсеткіш бойынша өзеннің негізгі арнасының басталуында (Рио Мадре де Диос, Рио Бени) батыс жағында ылғалдыдан басталып, ұзындық бойынша негізгі арнаның Анд тауларындағы басталуында (Рио Каин, Рио Роша, Рио Гранде, Маморе) оңтүстік бөлігінде жартылай шөлді климатқа дейін өзгереді. Мадейра өзенінің барлық жоғарғы салалары ашық, көбінесе тегіс Мохос және Бени жазықтары арқылы шарлауға құлайды, олардың ішінде жыл сайын үш-төрт ай бойы орташа тереңдігі шамамен 3 футқа (1 метр) дейін су басады. Мадре-де-Диос және Маморе өзендерінің қосылған жерінен басталып, Абуна өзеніне дейін Мадейра солтүстікке қарай ағып, Боливия мен Бразилия арасындағы шекараны құрайды. Соңғы саласы құйылғаннан кейін өзен ағысы солтүстік-шығыс бағытына бұрылып, Бразилияның Рондония штатының ішкі жағына қарай ағып жатады. Өзеннің шекарадан Порто-Вельгоға дейінгі бөлігі төмендеп, кеме жүруге қолайсыз болды. 2012 жылға дейін мұнда Теотонио және Сан-Антонио шарлаулары болған, олардың ағыны Африкадағы әйгілі Бойома шарлауынан артық және су түсу деңгейі жоғары болған. Қазіргі уақытта бұл тасқындар Санто-Антонио тоғанының су қоймасына батып кеткен. Порто-Вельгодан төмен Мадейра солтүстік-шығысқа қарай Бразилияның солтүстік-батысындағы Рондония және Амазонас штаттары арқылы Амазонкамен қосылғанға дейін иреліп ағады. 2006 жылы құрылған Рио-Мадейра тұрақты даму қорығы өзеннің солтүстік жағалауында, Ново-Арипуан қаласының қарсы жағында орналасқан. Оның сағасында Мадейраның салаларынан құралған кең батпақты аймақ – Илья Тупинамбаранас жатыр.
Between Guajará Mirim and the falls of Teotônio, the Madeira receives the drainage of the north eastern slopes of the Andes from Santa Cruz de la Sierra to Cuzco, the whole of the south western slope of Brazilian Mato Grosso and the northern slope of the Chiquitos sierras. In total, this catchment area, which is slightly more than the combined area of all headwaters, is , almost equal in size to France and Spain combined. The waters flow into the Madeira from many large rivers, the principal of which, (from east to west), are the Guaporé or Iténez, the Baures and Blanco, the Itonamas or San Miguel, the Mamoré, Beni, and Madre de Dios or Mayutata, all of which are reinforced by numerous secondary but powerful affluents. The climate of the upper catchment area varies from humid in the western edge with the origin of the river's main stem by volume (Río Madre de Dios, Río Beni) to semi arid in the southernmost part with the Andine headwaters of the main stem by length (Río Caine, Río Rocha, Río Grande, Mamoré). All of the upper branches of the river Madeira find their way to the falls across the open, almost level Mojos and Beni plains, of which are yearly flooded to an average depth of about 3 feet (1 m) for a period of from three to four months. From its source in the confluence of Madre de Dios and Mamoré rivers and downstream to Abuna River the Madeira flows northward forming border between Bolivia and Brazil. Below its confluence with the latter tributary the flow of river changes to north eastward direction, inland of Rondônia state of Brazil. The section of the river from the border to Porto Velho has notable drop of bed and was not navigable. Before 2012 the falls of Teotônio and of San Antônio existed here, they had higher flow rate and bigger level drop than more famous Boyoma Falls in Africa. Currently these rapids are submerged by the reservoir of Santo Antônio Dam. Below Porto Velho the Madeira meanders north eastward through the Rondônia and Amazonas states of north west Brazil to its junction with the Amazon. The Rio Madeira Sustainable Development Reserve, created in 2006, extends along the north bank of the river opposite the town of Novo Aripuanã. At its mouth is Ilha Tupinambaranas, an extensive marshy region formed by the Madeira's distributaries.
Навигация
Мадейра өзенінің деңгейі жаңбырлы маусымда көтеріледі, мұхит кемелері Бразилияның Порто-Вельго қаласына жақын Сан-Антонио шатқалына дейін көтеріле алады, бірақ құрғақ айларда, маусымнан қарашаға дейін, шамамен су тартылысы бар кемелер үшін ғана сол қашықтыққа дейін жүзуге болады. Мадейра-Маморе темір жолы Маморе өзеніндегі Гуажара-Миримге дейін жүзбейтін бөлікті айналып өтеді, бірақ ол істен шыққан, Атлантикадан Порто-Вельгоға жүк тасымалдауды шектейді. Бүгінде бұл Амазонка бассейнінің ең белсенді су жолдарының бірі болып табылады және шамамен төрт миллион тонна астықты экспорттауға көмектеседі, ол Порто-Вельгодағы баржаларға тиеледі, онда Cargill және Amaggi компанияларының да тиеу терминалдары бар, содан кейін Мадейра арқылы Мадейраның аузына жақын Итакоатиара портына, Амазонканың сол жағалауындағы ағысқа қарсы немесе Амазонка бойымен төмен қарай, Тапажос өзенінің аузындағы Сантарем портына жеткізіледі. Осы екі порттан Panamax типіндегі кемелер астықты, негізінен соя мен жүгеріні Еуропа мен Азияға экспорттайды. Мадейра су жолы Амазонас штатының астанасы Манаустағы REMAN мұнай өңдеу зауытынан (Petrobras) Porto Velho-ға отын тасымалдау үшін де пайдаланылады, одан Акре, Рондония және Мату-Гросу штаттарының бір бөлігі Манауста тазартылған бензинмен қамтамасыз етіледі. Жүк баржалары Манаус пен Порто-Вельго арасындағы Манаус, Амазонка және Мадейра өзендері арқылы жүретін маршрутты пайдаланады, Манаустың өнеркәсіптік ауданын Бразилияның қалған бөлігімен байланыстырады, себебі Манаус елдің қалған бөлігімен логистикалық тұрғыдан байланыссыз, шикізаттың бір бөлігін әкелу және өнімдерін Сан-Паулу мен Рио-де-Жанейроның ірі тұтыну орталықтарына экспорттау үшін. 2012 жылы тасымал көлемі 287 835 тоннаны құрады.
The Madeira river rises more than during the rainy season, and ocean vessels may ascend it to the Falls of San Antonio, near Porto Velho, Brazil, above its mouth; but in the dry months, from June to November, it is only navigable for the same distance for craft drawing about of water. The Madeira Mamoré Railroad runs in a loop around the unnavigable section to Guajará Mirim on the Mamoré River, but is not functional, limiting shipping from the Atlantic at Porto Velho. Today, it is also one of the Amazon basin's most active waterways, and helps export close to four million tons of grains, which are loaded onto barges in Porto Velho, where both Cargill and Amaggi have loading facilities, and then shipped down the Madeira to the ports of Itacoatiara, near the mouth of the Madeira, just upstream on the left bank of the Amazon, or further down the Amazon, to the port of Santarem, at the mouth of the Tapajos River. From these two ports, Panamax type ships then export the grains mainly soy and corn to Europe and Asia. The Madeira waterway is also used to take fuel from the REMAN refinery (Petrobras) in Manaus, state capital of Amazonas, to Porto Velho, from where the states of Acre, Rondônia and parts of Mato Grosso are supplied mainly with gasoline (petrol) refined in Manaus. Cargo barges also use the Madeira on the route between Manaus and Porto Velho, which is along the Rio Negro, Amazon and Madeira, connecting Manaus' industrial district with the rest of Brazil, as Manaus is land locked as far as logistics with the rest of the country are concerned, to bring in part of its raw materials, and export its produce to the major consumer centres of São Paulo and Rio de Janeiro. In 2012, the cargo amounted to 287,835 tons
Экология
Анд тауларында бастау алатын Амазонка өзендеріне сай, Мадейра өзені жоғары мөлшердегі шөгінділерге байланысты лайлы және ақ сулы, бірақ оның кейбір салалары таза сулы (мысалы, Арипуана және Джи-Парана) немесе қара сулы (мысалы, Маникоре). Боливия өзен дельфині, Амазонка өзені дельфинінің кіші түрі немесе жеке түр ретінде қарастырылатын, Мадейра өзені жүйесінің жоғарғы ағысында ғана таралған. Мадейра өзенінің бассейнінде 900-ден астам балық түрі бар екені бағаланды, бұл оны әлемдегі ең түрлі байлыққа ие тұщы су жүйелерінің біріне айналдырады.
As typical of Amazonian rivers with the primary headwaters in the Andes, the Madeira River is turbid because of high sediment levels and it is whitewater, but some of its tributaries are clearwater (e. g., Aripuanã and Ji Paraná) or blackwater (e. g., Manicoré). The Bolivian river dolphin, variously considered a subspecies of the Amazon river dolphin or a separate species, is restricted to the upper Madeira River system. It has been estimated that there are more than 900 fish species in the Madeira River Basin, making it one of the freshwater systems in the world with the highest species richness.
Танымал мәдениетте
Өзен – 1993/1999 жылдарғы Филип Гласстың "Агуас да Амазония" альбомындағы бесінші туынды.
The river is the fifth title of the 1993/1999 Philip Glass album Aguas da Amazonia.