Кіріспе

Амазонка өзенінің саласы Мадейра өзені (Рио Мадейра ˈʁi. u mɐˈdejɾɐ) – Оңтүстік Америкадағы маңызды су жолы. Оның ұзындығы шамамен бағаланады, ал Мадейра-Маморе өзенінің ұзындығы өлшеушілер мен олардың әдістеріне қарай шамамен немесе ұзындығы бойынша бағаланады. Мадейра – Амазонканың ең ірі саласы, ол бассейніндегі судың шамамен 15%-ын құрайды. 1747 жылғы Эммануэль Боуэннің картасы, Дэвид Рамси карталар жинағында сақталған, Мадейраны отарлаудан бұрынғы байырғы атауымен – Куяри деп атайды. Португалдықтар Мадейра немесе Ағаш өзені деп атаған Куяри өзені екі үлкен өзеннің қосылуынан пайда болады, олар сағасына жақын жерде бірігеді. Осы өзен арқылы Топинамб тайпасы Амазонка өзеніне өтіп кеткен.

Климат

Үлкен алаптардағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері , ал бүкіл Жоғарғы Мадейра бассейніне дейін созылады. Жауын-шашынның ең жоғары және ең төменгі көрсеткіштері арасындағы айырмашылықтар байқалады. Мадейра, тіпті оны құрайтын салалардың қосылған жерінен төмен де, әлемдегі ең ірі өзендердің бірі болып табылады, орташа жылдық су ағыны , яғни жылына шамамен Конго өзенінің ағынының жартысы. Амазонкаға қарай ағысымен Мадейраның орташа су ағыны .

Курс

Гуажара Мирим мен Теотонио шарлауығының арасында Мадейра Анд тауларының солтүстік-шығыс беткейлерінен Санта-Крус-де-ла-Сьеррадан Кускоға дейін су жинайды, сондай-ақ Бразилияның Мато-Гросудың оңтүстік-батыс беткейінің барлығы мен Чикитос-Сьерраның солтүстік беткейі де осы өзенге қосылады. Жалпы алғанда, бұл бассейнің ауданы барлық бастау өзендерінің жиынтық ауданынан сәл ғана артық, ол Франция мен Испанияның аудандарының қосындысына шамамен тең. Мадейраға көптеген ірі өзендер құяды, олардың негізгілері (шығыстан батысқа қарай): Гуапоре немесе Итенес, Баурес және Бланко, Итонамас немесе Сан-Мигель, Маморе, Бени және Мадре-де-Диос немесе Маютата. Бұл өзендердің барлығы көптеген, бірақ қуатты қосалқы салалармен толықтырылады. Жоғарғы бассейнің климаты көлемдік көрсеткіш бойынша өзеннің негізгі арнасының басталуында (Рио Мадре де Диос, Рио Бени) батыс жағында ылғалдыдан басталып, ұзындық бойынша негізгі арнаның Анд тауларындағы басталуында (Рио Каин, Рио Роша, Рио Гранде, Маморе) оңтүстік бөлігінде жартылай шөлді климатқа дейін өзгереді. Мадейра өзенінің барлық жоғарғы салалары ашық, көбінесе тегіс Мохос және Бени жазықтары арқылы шарлауға құлайды, олардың ішінде жыл сайын үш-төрт ай бойы орташа тереңдігі шамамен 3 футқа (1 метр) дейін су басады. Мадре-де-Диос және Маморе өзендерінің қосылған жерінен басталып, Абуна өзеніне дейін Мадейра солтүстікке қарай ағып, Боливия мен Бразилия арасындағы шекараны құрайды. Соңғы саласы құйылғаннан кейін өзен ағысы солтүстік-шығыс бағытына бұрылып, Бразилияның Рондония штатының ішкі жағына қарай ағып жатады. Өзеннің шекарадан Порто-Вельгоға дейінгі бөлігі төмендеп, кеме жүруге қолайсыз болды. 2012 жылға дейін мұнда Теотонио және Сан-Антонио шарлаулары болған, олардың ағыны Африкадағы әйгілі Бойома шарлауынан артық және су түсу деңгейі жоғары болған. Қазіргі уақытта бұл тасқындар Санто-Антонио тоғанының су қоймасына батып кеткен. Порто-Вельгодан төмен Мадейра солтүстік-шығысқа қарай Бразилияның солтүстік-батысындағы Рондония және Амазонас штаттары арқылы Амазонкамен қосылғанға дейін иреліп ағады. 2006 жылы құрылған Рио-Мадейра тұрақты даму қорығы өзеннің солтүстік жағалауында, Ново-Арипуан қаласының қарсы жағында орналасқан. Оның сағасында Мадейраның салаларынан құралған кең батпақты аймақ – Илья Тупинамбаранас жатыр.

Навигация

Мадейра өзенінің деңгейі жаңбырлы маусымда көтеріледі, мұхит кемелері Бразилияның Порто-Вельго қаласына жақын Сан-Антонио шатқалына дейін көтеріле алады, бірақ құрғақ айларда, маусымнан қарашаға дейін, шамамен су тартылысы бар кемелер үшін ғана сол қашықтыққа дейін жүзуге болады. Мадейра-Маморе темір жолы Маморе өзеніндегі Гуажара-Миримге дейін жүзбейтін бөлікті айналып өтеді, бірақ ол істен шыққан, Атлантикадан Порто-Вельгоға жүк тасымалдауды шектейді. Бүгінде бұл Амазонка бассейнінің ең белсенді су жолдарының бірі болып табылады және шамамен төрт миллион тонна астықты экспорттауға көмектеседі, ол Порто-Вельгодағы баржаларға тиеледі, онда Cargill және Amaggi компанияларының да тиеу терминалдары бар, содан кейін Мадейра арқылы Мадейраның аузына жақын Итакоатиара портына, Амазонканың сол жағалауындағы ағысқа қарсы немесе Амазонка бойымен төмен қарай, Тапажос өзенінің аузындағы Сантарем портына жеткізіледі. Осы екі порттан Panamax типіндегі кемелер астықты, негізінен соя мен жүгеріні Еуропа мен Азияға экспорттайды. Мадейра су жолы Амазонас штатының астанасы Манаустағы REMAN мұнай өңдеу зауытынан (Petrobras) Porto Velho-ға отын тасымалдау үшін де пайдаланылады, одан Акре, Рондония және Мату-Гросу штаттарының бір бөлігі Манауста тазартылған бензинмен қамтамасыз етіледі. Жүк баржалары Манаус пен Порто-Вельго арасындағы Манаус, Амазонка және Мадейра өзендері арқылы жүретін маршрутты пайдаланады, Манаустың өнеркәсіптік ауданын Бразилияның қалған бөлігімен байланыстырады, себебі Манаус елдің қалған бөлігімен логистикалық тұрғыдан байланыссыз, шикізаттың бір бөлігін әкелу және өнімдерін Сан-Паулу мен Рио-де-Жанейроның ірі тұтыну орталықтарына экспорттау үшін. 2012 жылы тасымал көлемі 287 835 тоннаны құрады.

Экология

Анд тауларында бастау алатын Амазонка өзендеріне сай, Мадейра өзені жоғары мөлшердегі шөгінділерге байланысты лайлы және ақ сулы, бірақ оның кейбір салалары таза сулы (мысалы, Арипуана және Джи-Парана) немесе қара сулы (мысалы, Маникоре). Боливия өзен дельфині, Амазонка өзені дельфинінің кіші түрі немесе жеке түр ретінде қарастырылатын, Мадейра өзені жүйесінің жоғарғы ағысында ғана таралған. Мадейра өзенінің бассейнінде 900-ден астам балық түрі бар екені бағаланды, бұл оны әлемдегі ең түрлі байлыққа ие тұщы су жүйелерінің біріне айналдырады.

Танымал мәдениетте

Өзен – 1993/1999 жылдарғы Филип Гласстың "Агуас да Амазония" альбомындағы бесінші туынды.