Мараñón өзені: Амазонканың бастауы және табиғат құқығы
Marañón River
Мараñón өзені – Амазонканың бастауы. Перудегі жартастардан ағып, табиғат құқықтарымен қорғалады. 2024 ж. сот өзенге экологиялық ағын мен ластанудан қорғау құқығын берді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мараньон өзені (лат. Маранон, ағыл. o maɾaˈɲon) – Амазонка өзенінің басты немесе арналық бастауы. Перудің Лима қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 160 км жерде басталып, 3650 метрлік биіктіктегі жазықтар арқылы солтүстік-батысқа қарай ағады. Тарихи түрде "Мараньон өзені" атауы өзеннің Атлант мұхитына дейінгі бөлігіне қолданылғанмен, қазіргі кезде Мараньон өзені көбінесе Укаяли өзенімен қосылған жерде аяқталады деп саналады. Одан кейін көптеген картографтар осы су жолын Амазонка өзені деп белгілейді. Мараньон өзенінің орта ағысында биік орманды аймақтан өтетініне байланысты, оның бойында жүзуге қолайсыз сарқырамалар мен шаршындар көптеп кездеседі. Мараньон табиғаттың құқықтарына қатысты маңызды сот шешімінің нысаны болды. 2024 жылдың наурыз айында Перу соты өзеннің өзіне негізгі құқықтар бар екенін, соның ішінде экологиялық ағындарға және ластанудан құтылуға құқығы бар екенін қабылдады.
The Marañón River (lang es, ˈri. o maɾaˈɲon) is the principal or mainstem source of the Amazon River, arising about 160 km to the northeast of Lima, Peru, and flowing northwest across plateaus 3,650 m (12,000 feet) high, Although historically, the term "Marañón River" often was applied to the river all the way to the Atlantic Ocean, nowadays the Marañón River is generally thought to end at the confluence with the Ucayali River, after which most cartographers label the ensuing waterway the Amazon River. As the Marañón passes through high jungle in its midcourse, it is marked by a series of unnavigable rapids and falls. The Marañón was the subject of a landmark legal ruling related to the rights of nature. In March 2024, a Peruvian court ruled that the river itself has fundamental rights, including the right to ecological flows and to be free from pollution.
География
Мараньон өзені – Instituto Nacional de Estadística e Informática институтының 2005 жылғы статистикалық басылымына сәйкес, Перудегі екінші ең ұзын өзен.
The Marañón River is Peru's second longest river, according to a 2005 statistical publication by the Instituto Nacional de Estadística e Informática.
Амазонканың басталуы
Мараньон өзені 1707 жылы Padre Samuel Fritz жариялаған картадан бастап Амазонка өзенінің бастауы саналды, ол үлкен өзеннің Хуануко маңындағы Лауриоча көлінің оңтүстік жағалауынан басталатынын көрсеткен. Фриц Мараньон өзенінің Амазонканың барлық салаларынан ең көп су әкелетініне сенді, осылайша оны ең маңызды бастау деп есептеді. 18-19 ғасырлардың көп бөлігінде және 20 ғасырдың басында Мараньон өзені Амазонканың бастауы ретінде жалпы түрде танылды. Кейінгі зерттеулер Амазонканың бастауы ретінде Анд тауларындағы Мараньонның екі саласын – Лаурикоча және Нупе өзендерін ұсынды. Лаурикоча мен Нупе өзендері Рондос ауылының жанында бірігіп, төмен ағысқа қарай Мараньон деп аталатын өзенді құрайды. Апуримак және Мантаро өзендері де Амазонканың бастауы деп есептелгенімен, Мараньон өзені жоғары жылдық су шығынына үлес қосатындықтан Амазонканың "негізгі бастауы" немесе "гидрологиялық бастауы" деген атағын сақтап тұрады.
The Marañón River was considered the source of the Amazon River starting with the 1707 map published by Padre Samuel Fritz, who indicated the great river “has its source on the southern shore of a lake that is called Lauriocha, near Huánuco." Fritz believed that the Marañón contributed the most water of all the Amazon's tributaries, making it the most important headstream. For most of the 18th–19th centuries and into the 20th century, the Marañón River was generally considered the source of the Amazon. Later explorations have proposed two headwaters rivers of the Marañón in the high Andes as sources of the Amazon: the Lauricocha and Nupe Rivers. The Lauricocha and Nupe unite near the village of Rondos to form from their confluence downstream the river that is called the Marañón. Although the Apurimac and Mantaro rivers also have claims to being the source of the Amazon, the Marañón River continues to claim the title of the "mainstem source" or "hydrological source" of the Amazon due to its contribution of the highest annual discharge rates.
Сипаттама
Мараньонның бастапқы бөлігінде көптеген понголар кездеседі, олар – жартасты алқаптар, көбінесе қиын сарқырамалармен. Мансерише понгосы – Мараньон өзені Амазонка ойпатында орналасқанға дейін жатқан соңғы понго. Ол ұзын және Сантьяго өзені мен Борха ауылы аралығында орналасқан. 1868 жылы кішкентай «Напо» бу кемесімен Мансерише понгосынан өтуге тырысқан капитан Карбахалдың айтуынша, бұл Анд тауларындағы шамамен 600 метр (2000 фут) тереңдіктегі, кейбір жерлерінде ені бар болғаны 30 метр (100 фут) ғана болатын үлкен жарық. Жарлар "жоғарыдан жабылып тұрғандай" көрінеді. Осы каньон арқылы Мараньон кейде сағатына 20 километр жылдамдықпен ағып өтеді. Өзеннің осы бөлігінің көп бөлігі екі жағынан 3000 метрге дейін тереңдікке жетеді – бұл Колорадоның Ұлы каньонынан екі еседен астам. Бұл құрғақ, шөлге ұқсас аймақ, оның көп бөлігіне жылына 250–350 мм жауын-шашын жауады (10–14 дюйм/жыл), мысалы, Балсастан Хаэнге дейінгі аймақ Перудың ең ыстық жері ретінде белгілі. Мараньонның Ұлы каньоны Калемар ауылынан өтеді, осы жерде перулік жазушы Сиро Алегрия өзінің ең маңызды романдарының бірі – «La serpiente de oro» (1935) романын жазған.
The initial section of the Marañón contains a plethora of pongos, which are gorges in the jungle areas often with difficult rapids. The Pongo de Manseriche is the final pongo on the Marañón located just before the river enters the flat Amazon basin. It is long and located between the confluence with the Rio Santiago and the village of Borja. According to Captain Carbajal, who attempted ascent through the Pongo de Manseriche in the little steamer Napo, in 1868, it is a vast rent in the Andes about 600 m (2000 ft) deep, narrowing in places to a width of only 30 m (100 ft), the precipices "seeming to close in at the top." Through this canyon, the Marañón leaps along, at times, at the rate of 20 km/h (12 mi/h). Most of this section of the river is in a canyon that is up to 3000 m deep on both sides – over twice the depth of the Colorado's Grand Canyon. It is in dry, desert like terrain, much of which receives only 250–350 mm/rain per year (10–14 in/yr) with parts such as from Balsas to Jaén known as the hottest infierno area of Peru. The Marañón Grand Canyon section flows by the village of Calemar, where Peruvian writer Ciro Alegría based one of his most important novels, La serpiente de oro (1935).
Ла Кондамин, 1743 жыл
Мараньон өзенінің алғашқы танымал төмен ағысына 1743 жылы француз Чарльз Мари де Ла Кондамин Чинчипе қосылысынан Атлант мұхитына дейін саяхат жасағанда қол жеткізілді. Ла Кондамин понголардың кедергісінен Мараньонның бастапқы бөлігін қайықпен түсіре алмады. Чиракао қосылысынан қайықпен түсуін бастағаннан кейін де Ла Кондаминге Понго де Уаракайо (немесе Гуаракайо) және Понго де Мансерише сияқты бірнеше понголармен күресуге тура келді.
One of the first popular descents of the Marañón River occurred in 1743, when Frenchman Charles Marie de La Condamine journeyed from the Chinchipe confluence all the way to the Atlantic Ocean. La Condamine did not descend the initial section of the Marañón by boat due to the pongos. From where he began his boating descent at the Chiriaco confluence, La Condamine still had to confront several pongos, including the Pongo de Huaracayo (or Guaracayo) and the Pongo de Manseriche.
Амазонканың Үлкен каньоны
Мараньон өзенінің жоғарғы ағысында бірнеше экспедициялар өткен. 1936 жылы Герберт Риттлингер өзенді қайықпен жүзуге тырысты. Себастьян Сноу – Нинакоча көліне жақын орналасқан Чириако өзенінің бастауынан бастап, өзеннің көп бөлігін жаяу аралап өтіп, саяхат жасаған оқиғашыл. 1976 және/немесе 1977 жылдары Ласло Берти Чагуальдан джунглиге дейінгі бөлікті салмен түсірді. 1977 жылы Том Фишер, Стив Гаскилл, Эллен Толл және Джон Уассоннан құралған топ каяк пен салмен Рондостан Назаретке дейін өзен бойымен бір айдан астам уақыт бойы саяхаттады. 2004 жылы Тим Биггс және оның серіктері Нупе өзенінен Икитосқа дейін бүкіл өзенді каякпен басып өтті. 2012 жылы Рокки Контос түрлі серіктерімен бірге өзеннің барлық бөлігін түсірді.
The upper Marañón River has seen a number of descents. An attempt to paddle the river was made by Herbert Rittlinger in 1936. Sebastian Snow was an adventurer who journeyed down most of the river by trekking to Chiriaco River starting at the source near Lake Niñacocha. In 1976 and/or 1977, Laszlo Berty descended the section from Chagual to the jungle in raft. In 1977, a group composed of Tom Fisher, Steve Gaskill, Ellen Toll, and John Wasson spent over a month descending the river from Rondos to Nazareth with kayaks and a raft. In 2004, Tim Biggs and companions kayaked the entire river from the Nupe River to Iquitos. In 2012, Rocky Contos descended the entire river with various companions along the way.
Су электр бөгеттері
Мараньон өзені Анд тауларында жоспарланған 20 гидроэлектрлік стансаны қамтамасыз етуі мүмкін, ал қуатының көп бөлігі Бразилияға, Чилиге немесе Эквадорға экспортталуы мүмкін деп есептеледі. Бөгеттерді зерттеу бригадалары құрылыс жобаларын дайындады, ал Веракрус бөгетінің экологиялық әсері туралы мәлімдемелер 2009 жылдың қарашасынан бері, ал Чадин2 бөгеті үшін 2011 жылдың қарашасынан бері қолжетімді. 2011 жылғы заңда гидроэлектр энергиясына деген "ұлттық қажеттілік" көрсетілген, ал 2013 жылы Перу президенті Оланта Умала бұл энергияны кен өндірумен байланыстырды; энергия Кахамарка, Ла-Либертад, Анкаш және Пиура аймақтарындағы кендерді қамтамасыз етуге бағытталған. Шагла ауданында 406 МВт қуаттылығы бар бөгеттің құрылысы 2012 жылы басталды.
The Marañón River may supply 20 hydroelectric megadams planned in the Andes, and most of the power is thought to be destined for export to Brazil, Chile, or Ecuador. Dam survey crews have drafted construction blueprints, and the environmental impact statements have been available since November 2009 for the Veracruz dam, and since November 2011, the Chadin2 dam. A 2011 law stated "national demand" for the hydroelectric energy, while in 2013, Peruvian President Ollanta Humala explicitly made a connection with mining; the energy is to supply mines in the Cajamarca Region, La Libertad, Ancash Region, and Piura Region. Construction of the 406 MW dam in Chaglla District started in 2012.
Қауіпті жағдайлар
Қарсылық туындады, себебі бөгеттер Амазонканың басты көзін бұзуы, төменгі ағысқа қалыпты шөгінді жиналуын өзгертуі, балықтар мен басқа да су өмірінің мекендеу ортасы мен көші-қон жолдарына нұқсан келтіруі, өзен бойындағы мыңдаған тұрғынды қоныстандыруы және "кем дегенде АҚШ-тағы Гранд-Каньондай" ұлттық құндылыққа зиян тигізуі күтілуде. Тұрғындар SierraRios және International Rivers сияқты табиғатты қорғау ұйымдарымен бірлесіп, өзендегі бөгеттерді тоқтатуға бағытталған күш-жігерді қолға алды. Алдағы 20 жылда Амазонканың алты маңызды Анд тармағының бесеуінде салынатын 2 МВт-тан жоғары қуатты 151 жаңа бөгеттің болуынан туындайтын экологиялық зиянның жоғары болуы күтілуде, оның ішінде Анд тауларының бастаулары мен Амазонканың жазық аймақтары арасындағы байланыстың алғашқы үзілуі және инфрақұрылымдық құрылыстарға байланысты орманды кесу де осының ішінде.
Opposition arose because the dams are expected to disrupt the major source of the Amazon, alter normal silt deposition into the lower river, damage habitat and migration patterns for fish and other aquatic life, displace thousands of residents along the river, and damage a national treasure "at least as nice as the Grand Canyon in the USA". Residents have launched efforts to halt the dams along the river with conservation groups such as SierraRios and International Rivers. Potential ecological impacts of 151 new dams greater than 2 MW on five of the six major Andean tributaries of the Amazon over the next 20 years are estimated to be high, including the first major break in connectivity between Andean headwaters and lowland Amazon and deforestation due to infrastructure.
Судың ластануы
Мараньон өзені өз алабындағы мұнай құбырлары мен кен өндіру қызметінен ластанған. 1970 жылдан 2019 жылға дейін Норперуано мұнай құбырынан 60-тан астам төгілу дерегі тіркелді. Заңсыз кен өндіруден сынап және басқа да зиянды химиялық заттар шығарылған.
The Marañón River has been polluted by oil pipelines and mining activities in its watershed. Between 1970 and 2019, over 60 spills have been documented from the Norperuano oil pipeline. Mercury and other toxic chemicals have been released from illegal mining.