Кіріспе

Мараньон өзені (лат. Маранон, ағыл. o maɾaˈɲon) – Амазонка өзенінің басты немесе арналық бастауы. Перудің Лима қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 160 км жерде басталып, 3650 метрлік биіктіктегі жазықтар арқылы солтүстік-батысқа қарай ағады. Тарихи түрде "Мараньон өзені" атауы өзеннің Атлант мұхитына дейінгі бөлігіне қолданылғанмен, қазіргі кезде Мараньон өзені көбінесе Укаяли өзенімен қосылған жерде аяқталады деп саналады. Одан кейін көптеген картографтар осы су жолын Амазонка өзені деп белгілейді. Мараньон өзенінің орта ағысында биік орманды аймақтан өтетініне байланысты, оның бойында жүзуге қолайсыз сарқырамалар мен шаршындар көптеп кездеседі. Мараньон табиғаттың құқықтарына қатысты маңызды сот шешімінің нысаны болды. 2024 жылдың наурыз айында Перу соты өзеннің өзіне негізгі құқықтар бар екенін, соның ішінде экологиялық ағындарға және ластанудан құтылуға құқығы бар екенін қабылдады.

География

Мараньон өзені – Instituto Nacional de Estadística e Informática институтының 2005 жылғы статистикалық басылымына сәйкес, Перудегі екінші ең ұзын өзен.

Амазонканың басталуы

Мараньон өзені 1707 жылы Padre Samuel Fritz жариялаған картадан бастап Амазонка өзенінің бастауы саналды, ол үлкен өзеннің Хуануко маңындағы Лауриоча көлінің оңтүстік жағалауынан басталатынын көрсеткен. Фриц Мараньон өзенінің Амазонканың барлық салаларынан ең көп су әкелетініне сенді, осылайша оны ең маңызды бастау деп есептеді. 18-19 ғасырлардың көп бөлігінде және 20 ғасырдың басында Мараньон өзені Амазонканың бастауы ретінде жалпы түрде танылды. Кейінгі зерттеулер Амазонканың бастауы ретінде Анд тауларындағы Мараньонның екі саласын – Лаурикоча және Нупе өзендерін ұсынды. Лаурикоча мен Нупе өзендері Рондос ауылының жанында бірігіп, төмен ағысқа қарай Мараньон деп аталатын өзенді құрайды. Апуримак және Мантаро өзендері де Амазонканың бастауы деп есептелгенімен, Мараньон өзені жоғары жылдық су шығынына үлес қосатындықтан Амазонканың "негізгі бастауы" немесе "гидрологиялық бастауы" деген атағын сақтап тұрады.

Сипаттама

Мараньонның бастапқы бөлігінде көптеген понголар кездеседі, олар – жартасты алқаптар, көбінесе қиын сарқырамалармен. Мансерише понгосы – Мараньон өзені Амазонка ойпатында орналасқанға дейін жатқан соңғы понго. Ол ұзын және Сантьяго өзені мен Борха ауылы аралығында орналасқан. 1868 жылы кішкентай «Напо» бу кемесімен Мансерише понгосынан өтуге тырысқан капитан Карбахалдың айтуынша, бұл Анд тауларындағы шамамен 600 метр (2000 фут) тереңдіктегі, кейбір жерлерінде ені бар болғаны 30 метр (100 фут) ғана болатын үлкен жарық. Жарлар "жоғарыдан жабылып тұрғандай" көрінеді. Осы каньон арқылы Мараньон кейде сағатына 20 километр жылдамдықпен ағып өтеді. Өзеннің осы бөлігінің көп бөлігі екі жағынан 3000 метрге дейін тереңдікке жетеді – бұл Колорадоның Ұлы каньонынан екі еседен астам. Бұл құрғақ, шөлге ұқсас аймақ, оның көп бөлігіне жылына 250–350 мм жауын-шашын жауады (10–14 дюйм/жыл), мысалы, Балсастан Хаэнге дейінгі аймақ Перудың ең ыстық жері ретінде белгілі. Мараньонның Ұлы каньоны Калемар ауылынан өтеді, осы жерде перулік жазушы Сиро Алегрия өзінің ең маңызды романдарының бірі – «La serpiente de oro» (1935) романын жазған.

Ла Кондамин, 1743 жыл

Мараньон өзенінің алғашқы танымал төмен ағысына 1743 жылы француз Чарльз Мари де Ла Кондамин Чинчипе қосылысынан Атлант мұхитына дейін саяхат жасағанда қол жеткізілді. Ла Кондамин понголардың кедергісінен Мараньонның бастапқы бөлігін қайықпен түсіре алмады. Чиракао қосылысынан қайықпен түсуін бастағаннан кейін де Ла Кондаминге Понго де Уаракайо (немесе Гуаракайо) және Понго де Мансерише сияқты бірнеше понголармен күресуге тура келді.

Амазонканың Үлкен каньоны

Мараньон өзенінің жоғарғы ағысында бірнеше экспедициялар өткен. 1936 жылы Герберт Риттлингер өзенді қайықпен жүзуге тырысты. Себастьян Сноу – Нинакоча көліне жақын орналасқан Чириако өзенінің бастауынан бастап, өзеннің көп бөлігін жаяу аралап өтіп, саяхат жасаған оқиғашыл. 1976 және/немесе 1977 жылдары Ласло Берти Чагуальдан джунглиге дейінгі бөлікті салмен түсірді. 1977 жылы Том Фишер, Стив Гаскилл, Эллен Толл және Джон Уассоннан құралған топ каяк пен салмен Рондостан Назаретке дейін өзен бойымен бір айдан астам уақыт бойы саяхаттады. 2004 жылы Тим Биггс және оның серіктері Нупе өзенінен Икитосқа дейін бүкіл өзенді каякпен басып өтті. 2012 жылы Рокки Контос түрлі серіктерімен бірге өзеннің барлық бөлігін түсірді.

Су электр бөгеттері

Мараньон өзені Анд тауларында жоспарланған 20 гидроэлектрлік стансаны қамтамасыз етуі мүмкін, ал қуатының көп бөлігі Бразилияға, Чилиге немесе Эквадорға экспортталуы мүмкін деп есептеледі. Бөгеттерді зерттеу бригадалары құрылыс жобаларын дайындады, ал Веракрус бөгетінің экологиялық әсері туралы мәлімдемелер 2009 жылдың қарашасынан бері, ал Чадин2 бөгеті үшін 2011 жылдың қарашасынан бері қолжетімді. 2011 жылғы заңда гидроэлектр энергиясына деген "ұлттық қажеттілік" көрсетілген, ал 2013 жылы Перу президенті Оланта Умала бұл энергияны кен өндірумен байланыстырды; энергия Кахамарка, Ла-Либертад, Анкаш және Пиура аймақтарындағы кендерді қамтамасыз етуге бағытталған. Шагла ауданында 406 МВт қуаттылығы бар бөгеттің құрылысы 2012 жылы басталды.

Қауіпті жағдайлар

Қарсылық туындады, себебі бөгеттер Амазонканың басты көзін бұзуы, төменгі ағысқа қалыпты шөгінді жиналуын өзгертуі, балықтар мен басқа да су өмірінің мекендеу ортасы мен көші-қон жолдарына нұқсан келтіруі, өзен бойындағы мыңдаған тұрғынды қоныстандыруы және "кем дегенде АҚШ-тағы Гранд-Каньондай" ұлттық құндылыққа зиян тигізуі күтілуде. Тұрғындар SierraRios және International Rivers сияқты табиғатты қорғау ұйымдарымен бірлесіп, өзендегі бөгеттерді тоқтатуға бағытталған күш-жігерді қолға алды. Алдағы 20 жылда Амазонканың алты маңызды Анд тармағының бесеуінде салынатын 2 МВт-тан жоғары қуатты 151 жаңа бөгеттің болуынан туындайтын экологиялық зиянның жоғары болуы күтілуде, оның ішінде Анд тауларының бастаулары мен Амазонканың жазық аймақтары арасындағы байланыстың алғашқы үзілуі және инфрақұрылымдық құрылыстарға байланысты орманды кесу де осының ішінде.

Судың ластануы

Мараньон өзені өз алабындағы мұнай құбырлары мен кен өндіру қызметінен ластанған. 1970 жылдан 2019 жылға дейін Норперуано мұнай құбырынан 60-тан астам төгілу дерегі тіркелді. Заңсыз кен өндіруден сынап және басқа да зиянды химиялық заттар шығарылған.