Амазонка өзені: қайнар көздері мен сипаттамасы

Кіріспе

Оңтүстік Америкадағы ірі өзен

(Амазонка–Укаяли–Тамбо–Эне–Апуримак)
(Амазонка–Маранон)
| ең кішкентай ені = (Жоғарғы Амазонка); (Итакоатиара, Төменгі Амазонка)
| ең үлкен ені = (Төменгі Амазонка); (сағасы)
| ең кішкентай тереңдігі =
| орташа тереңдігі = (Орта Амазонка); (Төменгі Амазонка)
(Кезең: 1972–2003) (Алаптың көлемі:)
| ең үлкен шығын1 =
| бастауы1 = Апуримак өзені, Мисми шыңы
| бастауы1 орны = Арекипа облысы, Перу
| бастауы1 координаттары =
| бастауы1 биіктігі =
| сағасы = Атлант мұхиты
| сағасы орны = Бразилия
| сағасы координаттары =
| дамуы =
| өзен жүйесі =
| алаптың көлемі =
| сол жақ салалары = Маранон, Нанай, Напо, Ампиасу, Жапура/Какета, Рио-Негро/Гуайния, Путумайо, Бадахос, Манакапуру, Урубу, Уатама, Нхамунда, Тромбетас, Майкуру, Куруа, Пару, Жари
| оң жақ салалары = Укаяли, Жандиатуба, Жавари, Жутай, Журуа, Тефе, Коари, Пурус, Мадейра, Парана-ду-Раймос, Тапажос, Куруа-Уна, Шингу, Пара, Токантинс, Акара, Гуама
| арнайы белгі =
| арнайы дерек =
| қосымша =
| шығын2 =
| шығын2 орны = Амазонка дельтасы (Амазонка/Токантинс/Пара)
| шығын2 орташасы =
(Жыл: 2023)
| шығын3 орташасы = (Кезең: 1971–2000)
| шығын3 ең үлкені = (Кезең: 1998–2023)
(Жыл: 2022)
| шығын4 орны = Обидос (сағасынан 800 км жоғары – Алаптың көлемі:)
| шығын4 орташасы = (Кезең: 1903–2023)
(Кезең: 1971–2000)
(Кезең: 1928–1996)
(Кезең: 01/01/1997–31/12/2015)
| шығын4 ең кішкентайы = (Кезең: 1928–1996)
| шығын4 ең үлкені = (Кезең: 1928–1996)
(Жыл: 1953)
| шығын5 орны = Манакапуру, Солимоэс (Алаптың көлемі:)
| шығын5 орташасы = (Кезең: 01/01/1997–31/12/2015)

Апуримак өзенінің Невадо Мисмидегі бастауы шамамен бір ғасыр бойы Амазонка алабының ең алыс нүктесі деп есептелді, бірақ 2014 жылғы зерттеуде Перудағы Кордильера Руми Круздағы Мантаро өзенінің бастауы одан да алыс екені анықталды. Мантаро және Апуримак өзендері қосылып, басқа салалармен бірге Укаяли өзенін құрайды, ол өз кезегінде Перудегі Икитостан жоғары Маранон өзенімен кездеседі, Бразилиядан басқа елдер Амазонканың негізгі арнасы деп санайды. Бразилиялықтар бұл бөлікті Солимоэс өзені деп атайды, оның Рио-Негромен қосылған жерінен жоғары, бразилиялықтар Амазонканы сулар кездесетін жерде (Encontro das Águas) Манауста, өзендегі ең үлкен қалада құрайды. Амазонка өзенінің орташа шығыны шамамен жылына , келесі жеті ірі тәуелсіз өзеннің жиынтығынан артық. Шығын бойынша ең үлкен 10 өзеннің екеуі Амазонка өзенінің салалары болып табылады. Амазонка мұхиттарға құйылатын жаһандық өзендік шығынның 20%-ын құрайды. Амазонка алабы – әлемдегі ең ірі су ағызу алабы, ауданы шамамен .

Этимология

Алғашында еуропалықтар Амазонка өзенін Мараньон деп атаған, және Перудегі өзеннің бөлігі бүгінге дейін осы атпен белгілі. Кейіннен ол испан және португал тілдерінде Рио Амазонас деп аталды. Аңыз бойынша, Рио Амазонас атауы 16 ғасырда Франсиско де Орельяна экспедициясына шабуыл жасаған жергілікті жауынгерлерден кейін пайда болған. Жауынгерлерді әйелдер басқарды, бұл де Орельянаға грек мифологиясындағы ирандық скифтер мен сарматтарға байланысты әйел-жауынгерлер тайпасы – амазонкаларды еске түсірді. Амазонка сөзі иран тіліндегі *ha maz an ("бірге шайқасушылар") немесе *ha mazan ("жауынгерлер") этнонимінен шыққан болуы мүмкін, бұл сөз тікелей емес, туынды арқылы куәландырылған, Александриялық Гесихийдің "ἁμαζακάραν· πολεμεῖν. Πέρσαι" ("хамазакаран: парсы тілінде 'соғыс жасау'") глоссасында, ол индо-ирандық *kar ("жасау") түбірімен бірге кездеседі (санскрит тіліндегі карма да осыдан шыққан). Басқа ғалымдар бұл атау тупи тіліндегі amassona сөзінен, яғни "кемелерді қиратушы" деген мағынадан шыққан деп санайды.

Геологиялық тарих

Жақында жүргізілген геологиялық зерттеулер Амазонка өзені миллиондаған жылдар бойы шығыстан батысқа қарай аққандығын көрсетеді. Көп ұзағаннан кейін Анд таулары пайда болып, Тынық мұхитына ағысын тосқандықтан, өзен Атлант мұхитындағы қазіргі сағасына қарай бағытын өзгертті.

Колумбқа дейінгі дәуір

Көптеген археологтар қалыптасу кезеңі деп атаған дәуірде Амазония қоғамы Оңтүстік Американың таулы аграрлық жүйелерінің қалыптасуына белсенді қатысты. Анд тауларының бастауларындағы Анд өркениеттерімен сауда, Муиска және Инка сияқты жоғары биіктіктегі өркениеттердің әлеуметтік және діни дамуына маңызды үлес қосты. Ертедегі адамдардың қоныстары көбінесе төменгі төбелер мен үйінділерде орналасқан. Қабық үйінділері – адамдардың қоныстанғандығының ең ерте дәлелі; олар адамның қалдықтарынан (қоқыстан) құралған үйінділерді көрсетеді және көбінесе б.з.б. 7500–4000 жылдар аралығына жатады. Олар керамикалық дәуір мәдениеттерімен байланысты; археологтар әзірге керамикаға дейінгі қабық үйінділерін тапқан жоқ. Екінші типті үйінділер – тұтас ауылдар үшін жасалған жасанды жер платформалары. Олардың ең жақсы мысалы – Маражоара мәдениеті. Фигуративті үйінділер – ең соңғы қоныс түрлері. Амазонка өзенінің айналасындағы аумақтарда күрделі және кең ауқымды жергілікті қоғамдар, әсіресе қалалар мен кенттерді дамытқан басшылықтар болғанына мол дәлелдер бар. Археологтардың пікірінше, испан конкистадоры Де Орельяна 1541 жылы Амазонка арқылы сапар шеккен кезде, Амазонка аймағында 3 миллионнан астам жергілікті тұрғын өмір сүрген. Осы Колумбияға дейінгі қоныстар жоғары дамыған өркениеттерді құрды. Мысалы, Марахо аралындағы Колумбияға дейінгі жергілікті халық әлеуметтік жіктелуді дамытып, 100 000 адамға дейін қамтамасыз ете алған. Мұндай деңгейге жету үшін Амазония тропикалық ормандарының жергілікті тұрғындары орманның экологиясын таңдап алған егіс және отты пайдалану арқылы өзгертіп келген. Ғалымдар жергілікті халықтың орманды үнемі өртеуі топырақтың қоректік заттарға байып, құнарлы болуына әкелді деп санайды. Бұл "инділердің қара топырағы" деп аталатын терра претаға айналды. Терра претаның арқасында жергілікті қауымдастар жерді құнарлы етуге және осылайша үлкен халқы мен күрделі әлеуметтік құрылымдарын қамтамасыз етуге қажетті кең ауқымды ауыл шаруашылығын жүргізуге мүмкіндік алды. Алдағы зерттеулер бұл практика шамамен 11 000 жыл бұрын басталғанын болжайды. Кейбір ғалымдар оның орман экологиясына және аймақтық климатқа тигізген әсері Амазонка бассейніндегі түсіндіріле алмайтын төмен жауын-шашынның себебін түсіндіреді дейді.

During what many archaeologists called the formative stage, Amazonian societies were deeply involved in the emergence of South America's highland agrarian systems. The trade with Andean civilizations in the terrains of the headwaters in the Andes formed an essential contribution to the social and religious development of higher altitude civilizations like the Muisca and Incas. Early human settlements were typically based on low lying hills or mounds. Shell mounds were the earliest evidence of habitation; they represent piles of human refuse (waste) and are mainly dated between 7500 BC and 4000 BC. They are associated with ceramic age cultures; no preceramic shell mounds have been documented so far by archaeologists. Artificial earth platforms for entire villages are the second type of mounds. They are best represented by the Marajoara culture. Figurative mounds are the most recent types of occupation. There is ample evidence that the areas surrounding the Amazon River were home to complex and large scale indigenous societies, mainly chiefdoms who developed towns and cities. Archaeologists estimate that by the time the Spanish conquistador De Orellana traveled across the Amazon in 1541, more than 3 million indigenous people lived around the Amazon. These pre Columbian settlements created highly developed civilizations. For instance, pre Columbian indigenous people on the island of Marajó may have developed social stratification and supported a population of 100,000 people. To achieve this level of development, the indigenous inhabitants of the Amazon rainforest altered the forest's ecology by selective cultivation and the use of fire. Scientists argue that by burning areas of the forest repeatedly, the indigenous people caused the soil to become richer in nutrients. This created dark soil areas known as terra preta de índio ("Indian dark earth"). Because of the terra preta, indigenous communities were able to make land fertile and thus sustainable for the large scale agriculture needed to support their large populations and complex social structures. Further research has hypothesized that this practice began around 11,000 years ago. Some say that its effects on forest ecology and regional climate explain the otherwise inexplicable band of lower rainfall through the Amazon basin.

Еуропалықтардың келуі

1500 жылдың наурыз айында испан конкистадоры Висенте Яньес Пинсон Амазонка өзенімен жүзіп өткен алғашқы еуропалық болды. Пинсон бұл өзенді Рио Санта Мария дель Мар Дульсе деп атады, кейіннен ол Mar Dulce деп қысқартылды, яғни «тәтті теңіз», себебі оның тұщы суы мұхитқа қарай ағып шықты. Тағы бір испан саяхатшысы, Франсиско де Орельяна, Анд тауларындағы бастауларын алып, өзеннің сағасына дейін саяхат жасаған алғашқы еуропалық болды. Осы саяхаты барысында Орельяна Амазонканың Рио-Негро, Напо және Журуа сияқты салаларын ат қойды. «Амазонка» атауының бұл экспедицияға шабуыл жасаған, көбінесе әйелдерден құралған жергілікті жауынгерлерден алынғаны айтылады, олар Де Орельянаға ежелгі Грекия мәдениетінен таныс мифтік амазонка жауынгерлерін еске түсірді (қ. Атаудың шығу тегі).

Барлау

Гонсало Писарро 1541 жылы Китоның шығысына, Оңтүстік Американың ішкі аймағына, «алтын қала» Эль-Дорадо мен «даршын аңғары» Ла-Канеланы іздеп сапарға шықты. Оған қосалқы қолбасшы Франсиско де Орельяна еріп жүрді. Кейін Кока өзені Напо өзеніне қосылды (қазіргі Пуэрто-Франсиско де Орельяна деп аталатын жерде); сапарға қатысушылар осы құйылыстан жоғары қарай қайық салу үшін бірнеше апта тоқтады. Олар өзеннің төменгі ағысына қарай, адам тұрмаған аймаққа қарай беттеді, онда тамақ таба алмады. Орельяна ұсыныс жасады және оған Напо өзенін, сол кезде Рио-де-ла-Канела («даршын өзені») деп аталған, бойымен төмен ағып, сапарға қатысушыларға азық-түлік әкелуге бұйрық берілді. Деликола есімді тұтқынға алынған үнді басшысынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, олар солтүстікке қарай басқа өзенге көтеріліп, бірнеше күн ішінде тамақ табады деп күтті. Де Орельяна 57 адаммен, қайықпен және бірнеше каноэмен бірге Писарро әскерлерін 1541 жылдың 26 желтоқсанында тастап кетті. Орельяна адамдарына керек-жарақ іздеп жүргенде Агуарико өзенінің құйылатын жерін жіберіп алды. Ол адамдарымен бірге басқа ауылға жеткенде, олардың көптегені аштықтан ауырып, «улы өсімдіктерді» жеп, өлімге тіреліп қалған еді. Сол ауылда жеті адам қаза тапты. Оның әскерлері экспедиция Писарроға қайта оралуға тырысса, көтеріліс ұйымдастыруы мүмкін деп қорқытты, өйткені сапар 100 лигадан астам төмен ағып кеткен еді. Ол экспедицияның мақсатын Испания королінің атынан жаңа жерлерді ашуға өзгертуге келісті, ал әскерлері өзенмен төмен қарай жүзу үшін үлкен қайық жасады. Напо өзенімен төмен ағып, олар қазіргі Икитос маңындағы үлкен құйылысқа жетті, содан кейін жоғары Амазонканы, қазір Солимоэс деп аталатын, одан әрі Рио-Негромен (қазіргі Манаустың жанында) қосылған жерге дейін жүрді. Олар 1542 жылдың 3 маусымында жетті. Даршын іздеу миссиясы туралы Писарро корольге олар даршын ағаштарын тапқанын, бірақ оларды пайдалы жинап алу мүмкін емес екенін хабарлады. Шынайы даршын (Cinnamomum Verum) Оңтүстік Америкада өспейді. Амазонканың сол бөлігінде даршынға ұқсас басқа да өсімдіктер (Lauraceae тұқымдасына жататын) кең таралған, сондықтан Писарро олардың кейбіреулерін көрген болуы мүмкін. Экспедиция 1542 жылдың 24 тамызында Амазонканың аузына жетіп, Ұлы өзеннің кеме жүзуге қолайлы екенін көрсетті. 1560 жылы тағы бір испан конкистадоры Лопе де Агирре Амазонкамен екінші рет төмен ағып өтті. Тарихшылар оның төмен аққан өзені Амазонка ма, әлде солтүстікке қарай Амазонкаға параллель ағып жатқан Ориноко өзені ме екеніне сенімді емес. Португалиялық саяхатшы Педро Тейшейра өзеннің бойымен жүзіп шыққан алғашқы еуропалық болды. Ол 1637 жылы Китоға келді және сол жолмен қайтып оралды. 1648-1652 жылдары португалдық бразилиялық бандейранте Антонио Рапозо Таварес Сан-Паулудан Амазонканың аузына экспедиция ұйымдастырды, оның көптеген салаларын, соның ішінде Рио-Негроны зерттеді және қазіргі Бразилия, Эквадор, Боливия, Колумбия, Перу және Венесуэла елдерінде сауда, құлдық және дін тарату үшін негізгі өзендер мен салаларының жағалауында бірнеше отарлаушылық және діни елді мекендер құрылды. 1600 жылдардың соңында чех иезуиті әкесі Самуэль Фриц, Омагус елшісі, қырыққа жуық миссионерлік ауылдар құрды. Фриц Мараньон өзенінің Амазонканың бастауы болуы керек деп болжады, ол 1707 жылғы картасында Мараньонның «Уанукоға жақын Лаурикоча көлінің оңтүстік жағалауынан басталатынын» көрсетті. Фриц Мараньон өзенінің ағыс бағытымен жоғары қарай жүргенде кездесетін ең үлкен саласы екенін және Амазонканың басқа салаларына қарағанда батысқа қарай орналасқандығын түсіндірді. 18-19 ғасырлардың көп бөлігінде және 20 ғасырдың басында Мараньон Амазонканың бастауы деп есептелді.

Gonzalo Pizarro set off in 1541 to explore east of Quito into the South American interior in search of El Dorado, the "city of gold" and La Canela, the "valley of cinnamon". He was accompanied by his second in command Francisco de Orellana. After , the Coca River joined the Napo River (at a point now known as Puerto Francisco de Orellana); the party stopped for a few weeks to build a boat just upriver from this confluence. They continued downriver through an uninhabited area, where they could not find food. Orellana offered and was ordered to follow the Napo River, then known as Río de la Canela ("Cinnamon River"), and return with food for the party. Based on intelligence received from a captive native chief named Delicola, they expected to find food within a few days downriver by ascending another river to the north. De Orellana took about 57 men, the boat, and some canoes and left Pizarro's troops on 26 December 1541. However, De Orellana missed the confluence (probably with the Aguarico) where he was searching supplies for his men. By the time he and his men reached another village, many of them were sick from hunger and eating "noxious plants", and near death. Seven men died in that village. His men threatened to mutiny if the expedition turned back to attempt to rejoin Pizarro, the party being over 100 leagues downstream at this point. He accepted to change the purpose of the expedition to discover new lands in the name of the king of Spain, and the men built a larger boat in which to navigate downstream. After a journey of down the Napo River, they reached a further major confluence, at a point near modern Iquitos, and then followed the upper Amazon, now known as the Solimões, for a further to its confluence with the Rio Negro (near modern Manaus), which they reached on 3 June 1542. Regarding the initial mission of finding cinnamon, Pizarro reported to the king that they had found cinnamon trees, but that they could not be profitably harvested. True cinnamon (Cinnamomum Verum) is not native to South America. Other related cinnamon containing plants (of the family Lauraceae) are fairly common in that part of the Amazon and Pizarro probably saw some of these. The expedition reached the mouth of the Amazon on 24 August 1542, demonstrating the practical navigability of the Great River. In 1560, another Spanish conquistador, Lope de Aguirre, may have made the second descent of the Amazon. Historians are uncertain whether the river he descended was the Amazon or the Orinoco River, which runs more or less parallel to the Amazon further north. Portuguese explorer Pedro Teixeira was the first European to travel up the entire river. He arrived in Quito in 1637, and returned via the same route. From 1648 to 1652, Portuguese Brazilian bandeirante António Raposo Tavares led an expedition from São Paulo overland to the mouth of the Amazon, investigating many of its tributaries, including the Rio Negro, and covering a distance of over
In what is currently in Brazil, Ecuador, Bolivia, Colombia, Peru, and Venezuela, several colonial and religious settlements were established along the banks of primary rivers and tributaries for trade, slaving, and evangelization among the indigenous peoples of the vast rainforest, such as the Urarina. In the late 1600s, Czech Jesuit Father Samuel Fritz, an apostle of the Omagus established some forty mission villages. Fritz proposed that the Marañón River must be the source of the Amazon, noting on his 1707 map that the Marañón "has its source on the southern shore of a lake that is called Lauricocha, near Huánuco." Fritz reasoned that the Marañón is the largest river branch one encounters when journeying upstream, and lies farther to the west than any other tributary of the Amazon. For most of the 18th–19th centuries and into the 20th century, the Marañón was generally considered the source of the Amazon.

Колониядан кейінгі пайдалану және қоныстану

Кабанагем көтерілісі (1835–1840) ақ үстемдікке қарсы бағытталған. Гран-Пара халқының 30-40 пайызы, шамамен 100 000 адам қаза тапқан деп есептеледі. 1850 жылы Бразилиялық Амазонка бассейнінде 300 000-ға жуық адам тұрды, оның 175 000-ы еуропалықтар, ал 25 000-ы құлдар болды. Бразилиялық Амазонканың маңызды сауда қаласы Пара (қазіргі Белем) құлдарды қоса алғанда, 10 000-12 000 тұрғынға ие болды. Рио-Негро өзенінің сағасында орналасқан Манаос (қазіргі Манаус) қаласында 1000-1500 адам тұрды. Перудің Бразилия шекарасындағы Табатингаға дейінгі барлық қалған елді мекендер салыстырмалы түрде кішкентай болды. 1850 жылдың 6 қыркүйегінде Бразилия императоры Педро II Амазонкада бу кемелерімен жүзуге рұқсат беретін заңға қол қойды және оны іске асыруды Мауа виконтына (Иринеу Эвангелиста де Суза) тапсырды. Ол 1852 жылы Рио-де-Жанейрода "Companhia de Navegação e Comércio do Amazonas" компаниясын құрды; келесі жылы ол төрт кішкентай бу кемесімен жұмыс істей бастады: "Монарка", "Камета", "Марахо" және "Рио-Негро". Бастапқыда кеме қатынасы негізінен өзеннің бағытына шектелді; тіпті 1857 жылы үкіметтік келісімшартты өзгерту компанияны Пара мен Манаус арасында ай сайын, 200 тонна жүк сыйымдылығы бар бу кемелерімен қызмет көрсетуге міндеттеді, екінші бағыт Манаус пен Табатинга арасында жылына алты рет сапар жасауға, ал үшіншісі Пара мен Камета арасында айына екі рет сапар жасауға міндетті болды. Бұл – кең аумақты ішкі аймақты ашудың алғашқы қадамы болды. Бұл жобаның табысы Амазонканың экономикалық игеру мүмкіндіктеріне назар аударды, ал екінші компания көп ұзамай Мадейра, Пурус және Негро өзендерінде сауда-саттыққа жол ашты; үшіншісі Пара мен Манаус арасында бағыт құрды, ал төртіншісі кішкентай өзендердің кейбіреулерін жүзуді тиімді деп тапты. Сол кезеңде "Амазонас" компаниясы өз флотын кеңейтті. Осы уақытта жеке тұлғалар өздерінің кішкентай бу кемелерін салып, оларды өзенде және оның көптеген салаларында жүргізді. 1867 жылдың 31 шілдесінде Бразилия үкіметі, теңіз державаларының және Амазонканың жоғарғы бассейнін қоршап тұрған елдердің, әсіресе Перудің үнемі қысымымен, Амазонканы барлық елдерге ашуға бұйырды, бірақ оны белгілі бір нақты нүктелермен шектеді: Табатинга – Амазонкада; Камета – Токантинсте; Сантарем – Тапажос өзенінде; Борба – Мадейрада және Манаус – Рио-Негрода. Бразилиялық жарлық 1867 жылдың 7 қыркүйегінде күшіне енді. Пар кемелерімен жүзуге байланысты сауда-саттықтың дамуына және табиғи резеңкеге халықаралық сұранысқа байланысты Перудегі Икитос қаласы гүлденген, көпұлтты сауда орталығына айналды. Икитосқа шетелдік компаниялар келіп, резеңке өндіруді басқарды. 1851 жылы Икитоста 200 адам тұрды, ал 1900 жылы оның халқы 20 000-ға жетті. 1860 жылдары жыл сайын шамамен 3000 тонна резеңке экспортталды, ал 1911 жылы жылдық экспорт 44 000 тоннаға дейін өсті, бұл Перу экспортының 9,3% құрады. Резеңке өсімі кезінде иммигранттар әкелген тиф және безгек сияқты аурулар Амазонканың 40 000 түпкілікті тұрғынын өлтірді деп есептеледі. Манаусқа тікелей сыртқы сауда 1874 жылдары басталды. Өзен бойындағы жергілікті сауданы "Амазонас" компаниясының ағылшын мұрагерлері – "Amazon Steam Navigation Company", сондай-ақ резеңке саудасымен айналысатын компаниялар мен фирмаларға тиесілі көптеген кішкентай бу кемелері жүргізді. Олар Негро, Мадейра, Пурус және басқа да көптеген салаларда, мысалы Мараньонға, Перудегі Наута сияқты алыс порттарға дейін жүзіп кетті. XX ғасырдың басында Амазонка бассейнінің экспорты – Индия резеңкесі, какао бұршағы, Бразилия жаңғағы және басқа да аз маңызды өнімдер, мысалы, тері және экзотикалық орман өнімдері (тұш, қабық, тоқылған аспалар, құстардың бағалы қауырсындары, тірі жануарлар) және ағаш пен алтын сияқты өндірілген тауарлар.

The Cabanagem revolt (1835–1840) was directed against the white ruling class. It is estimated that from 30% to 40% of the population of Grão Pará, estimated at 100,000 people, died. The population of the Brazilian portion of the Amazon basin in 1850 was perhaps 300,000, of whom about 175,000 were Europeans and 25,000 were slaves. The Brazilian Amazon's principal commercial city, Pará (now Belém), had from 10,000 to 12,000 inhabitants, including slaves. The town of Manáos, now Manaus, at the mouth of the Rio Negro, had a population between 1,000 and 1,500. All the remaining villages, as far up as Tabatinga, on the Brazilian frontier of Peru, were relatively small. On 6 September 1850, Emperor Pedro II of Brazil sanctioned a law authorizing steam navigation on the Amazon and gave the Viscount of Mauá (Irineu Evangelista de Sousa) the task of putting it into effect. He organised the "Companhia de Navegação e Comércio do Amazonas" in Rio de Janeiro in 1852; in the following year it commenced operations with four small steamers, the Monarca ('Monarch'), the Cametá, the Marajó and the Rio Negro. At first, navigation was principally confined to the main river; and even in 1857 a modification of the government contract only obliged the company to a monthly service between Pará and Manaus, with steamers of 200 tons cargo capacity, a second line to make six round voyages a year between Manaus and Tabatinga, and a third, two trips a month between Pará and Cametá. This was the first step in opening up the vast interior. The success of the venture called attention to the opportunities for economic exploitation of the Amazon, and a second company soon opened commerce on the Madeira, Purús, and Negro; a third established a line between Pará and Manaus, and a fourth found it profitable to navigate some of the smaller streams. In that same period, the Amazonas Company was increasing its fleet. Meanwhile, private individuals were building and running small steam craft of their own on the main river as well as on many of its tributaries. On 31 July 1867, the government of Brazil, constantly pressed by the maritime powers and by the countries encircling the upper Amazon basin, especially Peru, decreed the opening of the Amazon to all countries, but they limited this to certain defined points: Tabatinga – on the Amazon; Cametá – on the Tocantins; Santarém – on the Tapajós; Borba – on the Madeira, and Manaus – on the Rio Negro. The Brazilian decree took effect on 7 September 1867. Thanks in part to the mercantile development associated with steamboat navigation coupled with the internationally driven demand for natural rubber, the Peruvian city of Iquitos became a thriving, cosmopolitan center of commerce. Foreign companies settled in Iquitos, from where they controlled the extraction of rubber. In 1851 Iquitos had a population of 200, and by 1900 its population reached 20,000. In the 1860s, approximately 3,000 tons of rubber were being exported annually, and by 1911 annual exports had grown to 44,000 tons, representing 9.3% of Peru's exports. During the rubber boom it is estimated that diseases brought by immigrants, such as typhus and malaria, killed 40,000 native Amazonians. The first direct foreign trade with Manaus commenced around 1874. Local trade along the river was carried on by the English successors to the Amazonas Company—the Amazon Steam Navigation Company—as well as numerous small steamboats, belonging to companies and firms engaged in the rubber trade, navigating the Negro, Madeira, Purús, and many other tributaries, such as the Marañón, to ports as distant as Nauta, Peru. By the turn of the 20th century, the exports of the Amazon basin were India rubber, cacao beans, Brazil nuts and a few other products of minor importance, such as pelts and exotic forest produce (resins, barks, woven hammocks, prized bird feathers, live animals) and extracted goods, such as lumber and gold.

ХХ ғасырдағы даму

Колониялық дәуірден бері Амазонка бассейнінің португал бөлігі ауыл шаруашылығымен толыққанды дамымаған және еуропалық аурулардан аман қалған жергілікті халықтардың мекендеген жері болып келді. Еуропалықтар Амазонка өзенін ашқаннан кейін өткен төрт ғасырдың ішінде, оның бассейніндегі жалпы өңделген жер көлемі 500 мың гектардан кем болды, тек қана шеткі бастауындағы таулы аймақтардағы шектеулі және жайлы егістіктерді есепке алмасқа болса. Бұл жағдай 20-шы ғасырда күрт өзгерді. 1940 жылдары бразилиялық үкімет елдің байлықтарын шетелдіктердің қолдарына түсуінен сақтанып, теңіз жағалауындағы, шетелдіктерге тиесілі кең аумақтардан алыс, ішкі аймақтарды дамытуға кірісті. Бұл кеңеюдің бастамашысы президент Гетулио Варгас болды, ал Екінші дүниежүзілік соғыста одақтас күштердің резеңкеге деген қажеттілігі осы мақсатқа қаржы жинауға мүмкіндік берді. 1960 жылдары Амазонка бассейнін экономикалық тұрғыдан пайдалану сол кездегі «экономикалық кереметті» күшейтудің бір жолы ретінде қарастырылды. Осының нәтижесінде «Амазонка операциясы» атты экономикалық даму жобасы іске асырылды, ол Амазонияға кең ауқымды ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын әкелді. Бұл несиелік және салық жеңілдіктері арқылы іске асырылды. Алайда, 1970 жылдары үкімет «Ұлттық интеграция бағдарламасы» (ҰИБ) арқылы жаңа тәсілге көшті. Бразилияның солтүстік-шығыс аймақтарынан келген отбасылар Амазонка бассейніндегі «адам қоныстанбаған жерлерге» қоныстандырылды. Бұл, негізінен, Трансамазон тас жолы (Transamazônica) сияқты инфрақұрылымдық жобалармен бірге жүзеге асырылды. 2014 жылы халқы 1,9 миллион адамды құрайтын Манаус Амазонкадағы ең ірі қала болып табылады. Манаус қаласының өзі Бразилияның ең ірі штаты Амазонас халқының шамамен 50% құрайды. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамында 64% пардо (мулаттар мен метистер) және 32% ақ нәсілділер бар. Амазонка өзенінде бөгеттер салынбаса да, оның салаларында шамамен 412 бөгет жұмыс істеп тұр. Осы 412 бөгеттің 151-і Амазонкаға құятын алты негізгі сала өзендерінің үстінде салынған. Бразилия сияқты елдерде Амазонканың гидроэнергетикалық әлеуетінің тек 4% ғана пайдаланылғандықтан, жаңа бөгеттерді салу жобалары жалғастырылуда және тағы да жүздеген жоба жоспарланған. Янцзы өзеніндегі Үш сарқырама бөгетінің қоршаған ортаға тигізген зиянды әсерлерін – қоршаған ортаның нашарлауын, шөгінділердің жиналуын, кеме қатынасы мен су тасқынын бақылаудағы қиындықтарды көрген ғалымдар Амазонкадағы бөгеттердің құрылысының да осыған ұқсас салдарға әкелуінен қынжылады, олар «балықтардың шағылысу жолдарын бөгеп, маңызды мұнайлық қоректік заттардың ағынын азайтып, орманды кесу арқылы» биоәртүрлілікке зиян келтіруі мүмкін. 2001, 2007 және 2008 жылдары әртүрлі авторлар Титикака көлінің батысында және Лимадан оңтүстік-шығыста орналасқан Невадо Мисми шыңын өзеннің ең алыс бастауы ретінде анықтады. Осы нүктеден Квебрада Каруасанта Невадо Мисмиден басталып, Квебрада Апачетаға қосылып, жақын арада Рио Льокетаға айналады, ол Рио Хорнильосқа қосылып, ақырында Рио Апуримакқа құяды. Алайда, 2014 жылы америкалық Джеймс Контос пен Николас Трипцевичтің Корольдік географиялық қоғамның сарапшылар қараған «Area» журналында жарияланған зерттеуі Амазонканың ең алыс бастауының Рио Мантаро су алабында екенін көрсетті. Шамамен 2000 км жол жүргеннен кейін Апуримак Рио Мантароға қосылып, Ене өзенін құрайды, ол Перенеге қосылып Тамбо өзенін құрайды, ол Урубамба өзенімен бірігіп Укаяли өзенін құрайды. Апуримак пен Укаялидің қосылған жерінен өзен Анд тауларынан шығып, су тасқынына бейім жазықтармен қоршалған. Осы нүктеден Укаяли мен Мараньонның қосылған жеріне дейін, шамамен 1600 км қашықтықта, орманды жағалаулар су деңгейінен жоғары орналасқан және өзеннің ең жоғары деңгейіне жетпей тұрып суға батып қалады. Өзеннің төменгі жағалауларында тек бірнеше төбелер ғана кездеседі, ал өзен Амазонканың алып тропикалық ормандарына кіреді.

Since colonial times, the Portuguese portion of the Amazon basin has remained a land largely undeveloped by agriculture and occupied by indigenous people who survived the arrival of European diseases. Four centuries after the European discovery of the Amazon river, the total cultivated area in its basin was probably less than , excluding the limited and crudely cultivated areas among the mountains at its extreme headwaters. This situation changed dramatically during the 20th century. Wary of foreign exploitation of the nation's resources, Brazilian governments in the 1940s set out to develop the interior, away from the seaboard where foreigners owned large tracts of land. The original architect of this expansion was president Getúlio Vargas, with the demand for rubber from the Allied forces in World War II providing funding for the drive. In the 1960s, economic exploitation of the Amazon basin was seen as a way to fuel the "economic miracle" occurring at the time. This resulted in the development of "Operation Amazon", an economic development project that brought large scale agriculture and ranching to Amazonia. This was done through a combination of credit and fiscal incentives. However, in the 1970s the government took a new approach with the National Integration Program (PIN). A large scale colonization program saw families from northeastern Brazil relocated to the "land without people" in the Amazon Basin. This was done in conjunction with infrastructure projects mainly the Trans Amazonian Highway (Transamazônica). With a population of 1.9 million people in 2014, Manaus is the largest city on the Amazon. Manaus alone makes up approximately 50% of the population of the largest Brazilian state of Amazonas. The racial makeup of the city is 64% pardo (mulatto and mestizo) and 32% white. Although the Amazon river remains undammed, around 412 dams are in operation in the Amazon's tributary rivers. Of these 412 dams, 151 are constructed over six of the main tributary rivers that drain into the Amazon. Since only 4% of the Amazon's hydropower potential has been developed in countries like Brazil, more damming projects are underway and hundreds more are planned. After witnessing the negative effects of environmental degradation, sedimentation, navigation and flood control caused by the Three Gorges Dam in the Yangtze River, scientists are worried that constructing more dams in the Amazon will harm its biodiversity in the same way by "blocking fish spawning runs, reducing the flows of vital oil nutrients and clearing forests". 2001, 2007, and 2008, where various authors identified the snowcapped Nevado Mismi peak, located roughly west of Lake Titicaca and southeast of Lima, as the most distant source of the river. From that point, Quebrada Carhuasanta emerges from Nevado Mismi, joins Quebrada Apacheta and soon forms Río Lloqueta which becomes Río Hornillos and eventually joins the Río Apurímac. A 2014 study by Americans James Contos and Nicolas Tripcevich in Area, a peer reviewed journal of the Royal Geographical Society, however, identifies the most distant source of the Amazon as actually being in the Río Mantaro drainage. After about , the Apurímac then joins Río Mantaro to form the Ene, which joins the Perene to form the Tambo, which joins the Urubamba River to form the Ucayali. After the confluence of Apurímac and Ucayali, the river leaves Andean terrain and is surrounded by floodplain. From this point to the confluence of the Ucayali and the Marañón, some , the forested banks are just above the water and are inundated long before the river attains its maximum flood stage. The low river banks are interrupted by only a few hills, and the river enters the enormous Amazon rainforest.

Жоғарғы Амазонка немесе Солимонес

Укайали–Мараньон қосылысы көптеген географиялық сарапшылардың Амазонка өзенінің нағыз басталуы деп санайтын нүкте болғанымен, Бразилияда бұл жерде өзен Солимоэс-дас-Агуас деп аталады. Бразилия, Перу, Эквадор, Колумбия және Венесуэладағы өзен жүйелері мен су тасқынына ұшырайтын алқаптардың сулары Солимоэс пен оның салаларына құйып, олар "Жоғарғы Амазонка" деп аталады. Амазонка өзенінің өзі көбінесе Бразилия мен Перу арқылы ағып өтеді және Колумбия мен Перу арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды. Оның Колумбия, Эквадор және Перуда көптеген ірі салалары бар, олардың кейбіреулері Мараньон мен Укайалиге, ал қалғандары тікелей Амазонкаға құяды. Олардың ішінде Путумайо, Какета, Ваупес, Гуаиния, Морона, Пастаса, Нукурай, Уритуяку, Чамбира, Тигре, Нанай, Напо және Уальяга өзендері бар. Кейбір жерлерде өзен көптеген, көбінесе ұзын, ішкі және жақын арналарға бөлінеді, олардың барлығы күрделі табиғи каналдар жүйесімен байланысты. Бұл жүйе төменгі, жазық игапо жерлерін, су деңгейі көтерілгенде ешқашан су астында қалмайтын жерлерді көптеген аралдарға бөледі. Амазонканың үлкен иілісіндегі Канария қаласынан Негро өзеніне дейін су тасқанда кең аумақтар суға батып, қараңғы ормандардың ағаштарының жоғарғы бөлігі ғана көрінеді. Рио-Негроның құйылысынан Серпаға дейін, Мадейра өзеніне қарама-қарсы жағында Амазонканың жағалауы төмен жатыр, ал Манауска жақындағанда олар төбелі-қырлы болып көтеріледі.

Төменгі Амазонка

Төменгі Амазонка Рио Негроның қара түсті сулары құмды түсті Рио Солимонеспен (жоғарғы Амазонка) кездесетін жерден басталады, және осы сулар араласпай қатар ағып жатыр. Обидос қаласында өзен үстіндегі жардың ар жағында аласа төбелер орналасқан. Амазонканың төменгі ағысы бұрын Атлант мұхитының шығанағы болған сияқты, оның сулары Обидос маңындағы жартастарды шайып кеткен. Амазонка суының барлық көлемінің шамамен 10% ғана Обидостан төмен ағып түседі, оның өте аз бөлігі аңғардың солтүстік беткейінен келеді. Обидос қаласынан жоғары Амазонка бассейнінің су жинау алабы шамамен , ал төменде шамамен (шамамен 20%), Токантинс бассейнінің алабын есептемегенде. Токантинс өзені Амазонка дельтасының оңтүстік бөлігіне құяды. Өзеннің төменгі ағысында солтүстік жағалауы Шыңгудың сағасына қарсы Монте-Алегреге дейін созылған тік, үстел тәрізді төбелерден тұрады. Бұл төбелер олар мен өзен арасындағы терасқа ұқсайды. Оңтүстік жағалауда, Шыңгудан жоғары, су тасқыны алабымен шектесетін аласа жарлар сызығы Сантаремге дейін ирек-шаңқақ жолмен созылады, содан кейін оңтүстік-батысқа бұрылып, төменгі Тапажосқа тіреліп, Тапажос өзенінің алқабының терас шетін құрайтын жарларға қосылады.

Ауыз

Белем – Атлант мұхитына құятын өзен сағасындағы ірі қала және порт. Амазонканың аузының нақты қай жерде орналасқаны және оның ені қанша екендігі туралы мәселе аймақтың ерекше географиялық ерекшеліктеріне байланысты даулы. Пара және Амазонка өзендері Бревес қаласының жанындағы "фурос" деп аталатын өзен арналарының бірнешесі арқылы байланысқан; олардың арасында әлемдегі ең ірі өзен-теңіз аралы – Маражо орналасқан. Егер Пара өзені мен Маражо аралының теңіз жағасын ескерсек, Амазонканың сағасы өте кең болады. Бұл өзеннің көп бөлігі көпір салуға тым кең болғандықтан емес; оның көп бөлігінде инженерлер өзеннен оңай көпір сала алады. Өзен ағысының көп бөлігі Амазонка тропикалық орманынан өтеді, онда жолдар мен қалалар өте сирек кездеседі. Көбінесе, өткелді пароммен жүзеге асыруға болады. Манаус және Ирандуба қалаларын байланыстыратын Манаус-Ирандуба көпірі Амазонканың екінші ірі саласы – Рио-Негро өзенінің құйылысына дейін созылады.

Су тасқыны

Амазонканың барлық салалары бір мезгілде суға толуы мүмкін емес. Көптеген салалары қараша айында суға батып, маусымға дейін көтерілуі мүмкін. Рио-Негроның деңгейі ақпан немесе наурыз айларында көтеріле бастап, маусымда төмендеуге бастайды. Мадейра өзені Амазонканың көп бөлігінен екі ай бұрын көтеріліп, кейін төмендейді. Амазонканың Манакапуру мен Обидос арасындағы тереңдігі есептелді. Манакапуруда Амазонканың су деңгейі орташа теңіз деңгейінен шамамен жоғары. Амазонканың жартысынан астамы Манакапурудан төменгі ағыста теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Өзеннің ең төменгі бөлігінде тереңдігі орташа есеппен , ал кейбір жерлерде шамамен жетеді. Үлкен мұхит кемелері Манаусқа дейін, теңізден бастап өзенге қарай жүзе алады. 9000 тоннадан аспайтын және сусыру тереңдігі аз кемелер теңізден Икитосқа, Перуге дейін жете алады. Ал кішкентай өзен кемелері Ачуал нүктесіне дейін, тіпті одан да жоғары, Ачуал нүктесінен жоғары орналасқан Мансеричеге дейін көтеріле алады. Жылдық су тасқыны солтүстік ендіктегі қыс айларының соңында, Атлантика мұхитының сулары Амазонка дельтасына құйылып, толқын тудырған кезде пайда болады. Бұл құбылыс поророка деп аталады, оның алдыңғы толқыны 7,62 метрге дейін биіктікке жете алады және құрлыққа дейін көтеріледі.

Геология

Амазонка өзені 11,8 және 11,3 миллион жыл бұрын миоцен дәуірінде құрлыстарды кесіп өтетін өзен ретінде пайда болды және қазіргі түрі шамамен 2,4 миллион жыл бұрын ерте плейстоценде қалыптасты. Бор дәуіріндегі Амазонканың бастапқы нұсқасы батысқа қарай ағып, қазіргі Африканың ішкі аймағынан Амазонка-Конго өзендері жүйесінің бастапқы нұсқасы ретінде ағып, континенттер біріккен кезде Батыс Гондвананы құрады. 80 миллион жыл бұрын екі құрлық бөлініп кетті. Он бес миллион жыл бұрын Анд тау тізбегінің негізгі тектоникалық көтерілу фазасы басталды. Бұл тектоникалық қозғалыс Наска тақтасының Оңтүстік Америка тақтасының астына сығаруынан туындайды. Анд тауларының көтерілуі және Бразилия мен Гайананың тау жыныстары қалқандарының бірігуі өзенді тосып, Амазонка бассейнінің үлкен ішкі теңізге айналуына себеп болды. Бірте-бірте бұл теңіз ірі батпақты, тұщы сулы көлге айналып, теңіз тұрғындары тұщы су ортасына бейімделді. Он бір-он миллион жыл бұрын батыстан құмтас арқылы су ағып өтіп, Амазонка шығысқа қарай ағып, Амазонка тропикалық орманының пайда болуына әкелді. Мұз дәуірлерінде теңіз деңгейі төмендеп, Амазонка көлі жылдам құрғап, өзенге айналды, ол әлемдегі ең ұзын өзен деп есептеледі және планетадағы ең кең аумақты жаңбырлы ормандарды сумен қамтамасыз етеді. Амазонка өзенімен қатар, 2011 жылдың тамыз айында ашылған және Хамза өзені деп аталған үлкен су жинағышы бар.

Фауна

Әлемдегі белгілі түрлердің үштен астамы Амазонка тропикалық орманында мекендейді. Бұл әлемдегі биологиялық әртүрлілігі ең жоғары тропикалық орман. Өзенде мыңдаған балық түрінен басқа, шаяндар, балдырлар және тасбақалар да тіршілік етеді.

Сүтқоректілер

Оринокомен бірге Амазонка – ботоның, сонымен қатар Амазонка өзенінің дельфінінің (Inia geoffrensis) негізгі мекендерінің бірі. Бұл өзен дельфиндерінің ең ірі түрі, оның ұзындығы 2,5 метрге жетеді. Оның терісінің түсі жасына қарай өзгереді: жас жануарлар сұр, бірақ есейгенде қызғылт, содан кейін ақ түске айналады. Дельфиндер өзеннің қиын тереңдіктерінде бағдарлану және аң аулау үшін эхолокацияны пайдаланады. Бото туралы бразилиялық аңыз бар, онда дельфин еркекке айналып, өзен жағасындағы қыздарды сүйікті етеді. Тукукси (Sotalia fluviatilis), дельфин түрі, Амазонка бассейнінің өзендерінде де, Оңтүстік Американың жағалау суларында да кездеседі. Амазонка манаты (Trichechus inunguis), сонымен қатар «теңіз сиыры» деп те аталады, Амазонканың солтүстік бөлігінде және оның салаларында таралған. Ол сүтқоректі және шөпқоректі жануар. Оның популяциясы тек тұщы су мекендеу орындарымен шектеледі және басқа манаттардан айырмашылығы, тұзды суға өтпейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны қауіпті түрлерге жатқызады. Амазонка және оның салалары алып сусарлардың (Pteronura brasiliensis) негізгі мекені болып табылады. Кейде «өзен қасқыры» деп те аталатын ол Оңтүстік Американың ірі хищниктерінің бірі. Мекендеу ортасының жойылғандығы және аң аулау салдарынан олардың саны күрт азайды. Қазіргі уақытта ол жойылып бара жатқан жануарлар түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенцияның (CITES) I тізіміне енгізілген, бұл халықаралық сауданы тиімді түрде тыйымдайды.

Жыртқыш жануарлар

Анаконда Амазонка алабындағы сай суларда кездеседі. Әлемдегі ең ірі жылан түрлерінің бірі – анаконда өмірінің көп бөлігін суда өткізеді, тек мұрын тесіктері ғана су бетінен көрінеді. Аллигаторлар мен басқа да крокодилдер туысқандары каймандар, түрлі тасбақалар да Амазонкада қоныстанады.

Балық

Амазонкадағы балық фаунасы неоторпикалық балықтардың әртүрлілігінің орталығы болып табылады, олардың кейбіреулері аквариумдарда кең таралған, мысалы, неон тетрасы және тұщы су періште балығы. 2011 жылы 5600-нан астам түр белгілі болды және жыл сайын шамамен елу жаңа түр ашылады. Арапаима, Бразилияда пираруку деп аталады, Оңтүстік Американың тропикалық тұщы су балығы, әлемдегі ең үлкен тұщы су балықтарының бірі, ұзындығы 5 метрге дейін жетеді. Амазонкадағы тағы бір тұщы су балығы – аравана (немесе португал тілінде аруана), мысалы күміс аравана (Osteoglossum bicirrhosum), ол жыртқыш және арапаимаға өте ұқсас, бірақ ұзындығы 3 метрге жетеді. Көптеген жерде белгілі пиранья – ірі топтарда жиналатын және малға шабуылдай алатын, барлық нәрсені жейтін балық. Пираньяның 30-60 түрі бар. Амазонка өзеніне тән кандиру, Trichomycteridae тұқымдасына жататын паразиттік тұщы су балығы, Амазонка бассейніндегі 1200-ден астам балық түрінің бірі. Басқа балықтар қарынды қанаттары арқылы құрлықта "жүре" алады, ал кумакума (Brachyplatystoma filamentosum), сондай-ақ пирайба немесе "голиат балығы" деп те аталады, ұзындығы 3 метрге, ал салмағы 200 килограмға жете алады. Электр балығы (Electrophorus electricus) және 100-ден астам электр балықтарының (Gymnotiformes) түрлері Амазонка бассейнінде мекендейді. Өзен шағалақтары (Potamotrygonidae) да белгілі. Акула-буль (Carcharhinus leucas) Перудегі Икитос қаласына дейін Амазонка өзені бойымен жүзгені туралы хабарлар бар.

Микробиота

Тұщы су микроорганизмдері көбінесе жақсы зерттелмеген, тіпті Амазонка сияқты таза экожүйеде де олар туралы мәлімет аз. Соңғы кезде метагеномика өзенде қандай микроорганизмдер мекен ететіні туралы жауап берді. Амазонка өзеніндегі ең маңызды микроорганизмдер – актиномицеттер, альфапротеобактериялар, бетапротеобактериялар, гаммапротеобактериялар және термопротеоталар.

Қиындықтар

Амазонка өзені 47 миллионнан астам адам үшін маңызды тірек және оның бассейніндегі экожүйесі мен оның ресурстарына тәуелді жергілікті қауымдастықтарға қауіп төндіретін көптеген мәселелерге тап болып отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесінің (БҰҰ АҚК) мәліметінше, шамамен 29 000 адамнан тұратын яномами тайпасы, заңсыз алтын іздеушілердің енуі, нашар тамақтану және малярия салдарынан жерлерін, мәдениетін және дәстүрлі өмір салтын сақтап қалу үшін күресіп жатыр. Ал 2022 жылы аймақтағы суасты құрғақшылығы су температурасының 39,1 градусқа дейін өсуіне алып келді, нәтижесінде Амазонка өзенінде 125 дельфин трагикалық түрде қырылды. Бұл қайғылы оқиға қоршаған ортаның нашарлауын көрсететін айқын белгі және өзеннің экожүйесінің арттыра сезімталдығын көрсетеді. Соңғы жылдары Амазонка өзеніндегі су деңгейі соңғы бір ғасырдан астам уақыттың ішіндегі ең төменгі деңгейге жетті. Бразилия, осы құнды табиғи ресурстың басты қамқоршысы ретінде, осы құрғақшылықтың қауымдастықтар мен экожүйелерге тигізетін әсерін азайту мәселесімен күресіп, экологиялық тұрақты басқару мен қорғаудың маңыздылығын тағы да бір рет қадағалап отыр.