Кіріспе
Lomaloma (; ресми түрде Lomaloma Tikina, ) - Фиджидің Лау архипелагындағы Вануа Балаву аралының оңтүстігіндегі ауыл. Елді мекен Тикина, Ломалома рулы округінің бір бөлігі болып табылады және 9 ауылдан, 13 Явусадан (тайпалардан), 42 Матакалиден (кланнан) және 54 Токатака деп аталатын отбасылық бірліктерден тұрады. Ломалома Тикинаның тоғыз ауылы - Ломалома, Савана, Сусуи, Нарочиво, Намалата, Уруоне, Левукана, Дакуиломалома және Тувука. Ертеректегі жазбалардан, алғаш рет 1881 жылы Туған жерлер мен балық шаруашылығы комиссиясы құжаттаған, Ломалома Тикина үшін үш Turaga i Taukei (Аға басшылар) болды, атап айтқанда, Рату Жессе Вакалекека Turaga na Rasau, Маафу Туи Лау, Роко Туи Лау, Товатаның басшысы және Савананың Явуса Тогасы мен Жаоти Сугасуга Turaga Na Равуниса.
Ауыл және аудан атаулары
Ломалома Тикинадағы басты атақтар: Равуниса, Расау, Туи Натуруку, Туи Уроне, Туи Левукана, Туи Нарочиво, Туи Даку, Туи Сусуи, Туи Маго (Намалата) және Рамаси (Тувака аралы). Савана - Ломаломадағы тағы бір ауыл. Бұл жерде Явуса Тонганың басшысы Туи Лау тұрады. Рату Мара соңғы Туи Лау болды және бұл лауазым Явуса Тонга мен Явуса Лейкба арасындағы позицияның ресмиленуі күтіп тұрған кезде бос болып қала береді. Бұл ауылдардың әрқайсысының және Явусаның өздерінің Түктубу Рараба ни Явуса (Документтелген тайпалық тарихы) бар.
Тарих
Фиджи тарихының басында Ломалома ауылы кішкентай болса да, Фиджидегі алғашқы заманауи қала ретінде саналады. Ол Лау тобы (Лакеба, Наяу, Оната, Оно, Цисия, Фулага, Кабара, Вануавату, Моце, Намука және Огеа), Ясасая Моала тобы (Моала, Матуку және Тотоя) және Сомомо тобы (Вануабалаву, Тувука, Канацеа, Маго, Найтауба және Яката) біріктірген Лау конфедерациясының астанасы ретінде Туи Лау Энеле Маафумен құрылған. Маафу кезінде ол Тонга мен Вити-Леву арасындағы негізгі порт ретінде қызмет етті.
Маафу - Туй Лау
Фиджи тарихында Ломалома Энеле Маафуның Туи Наяудың бақылауымен өзінің жорығын жүргізген базасы ретінде әйгілі болды. Маафу Савана ауылының Ломалома ауылына қоныстанды. 1869 жылы ақпанда Лейкебадағы Туи Лау ретінде орнатылуы және Фиджидегі барлық тонга жерлерін басқаруды қабылдауы Фиджидің басшысы ретінде расталды. Үш айдан кейін 1869 жылы Саванада Какаудров, Буа және Лау басшылары оны Туи Лау және Товата конфедерациясының өмір бойы президенті етіп тағайындағанда оның лауазымы расталды. 1854 жылы Пасхалық жұма күні Маафу Вануа Балавудағы Тонгалық Матайаси Ваведен хабар алған Лейкебадағы резидент-министр, доктор Лит, Сент-Бартоломей күніндегі қазаға ұқсас қазаға он жеті адам қаза тапқандығы туралы хабарға жауап берді. Бұл қастандық Равунисаның Накоро кланы арасындағы қиянатқа байланысты болды. Мотукавону - Матакали Надававуланың балықтарды ет үшін өлтірген жері. Явуса Каланың Матакали Наитасири (осылай-ақ Равуниса тайпасы) туыстары Муалевудегі Яроға барып, Натуруку халқының көмегімен қасіретті өлтіруді жүзеге асырды. Матаиси Ваве, аман қалған Равуниса, Расау және олардың халқы Сусуиде баспана іздеді, ал Матаиси Ваве Лейкебаға көмек сұранысын жіберді. Бұл туралы Р. А. Дерриктің Фиджи тарихында және А. С. Ридтің Товата I & II-де айтылған. Маафу мен Вайниголо Ломалома мен Вануабалавуда "Валу ни Лоту" деп аталатын науқан жүргізді. Олар "жұртшылдарды" жеңіп, 1854 жылы 3 маусымда д. Лайт өзінің күнделігінде былай деп жазды: 1855 жылы Маафу солтүстік Лау үстінен егемендікке ие болды және Туи Какау Туикилакиламен алмасудан кейін Ломаломаны өзінің базасы ретінде құрды. А. С. Рид өзінің "Tovata I & II" кітабында Маафу Вануабалавуды басып алған кезде Ломаломада тұратын адамдар туралы баяндады. А. С. Ридтің "Tukutuku Raraba ni Yavusa" кітабында келтірілгендей, Накоро халқы Фиджидің басқа бөліктерінен көшіп келіп, аралда қоныстанған адамдар екені расталды. Явуса Каланың басшысы Равуниса болды. Ол Нарочиводан әкелінді және олардың басшысы ретінде өздерінің дәстүрлі Туи Ломалома атағы болса да, олардың басшысы ретінде орнатылды. Равунисалар Яроның Сенимоли кланынан қуылған, олар кейіннен Муалеву деп аталды. Бұл адамдар Равунисаны өлтіруді жоспарлаған, нәтижесінде "Валу ни Лоту" болды. Явуса Буканың басшысы Расау болды, ол сол кездегі Вунуивалу бастаған қанды төңкерістен кейін Баудан жер аударылды және Вануа Леву, Сомосомо бойымен жүріп, Ломаломаға кездейсоқ қонды. Натуруку халқы оны жылы қарсы алып, баспана және оларға қамқорлық көрсететін адамдармен қамтамасыз етті. Явуса Натуруку өзінің басшысы Туи Натурукумен Вануа Левудан келді және Вануа Балавуның солтүстік бөлігінде Даликониге жақын жерге қонып, оңтүстікке қарай сапар шегіп, Левуканала қоныстанушыларды тастап, ақыр соңында Делайнакоролевуға қоныстанды. Бұл үш явуса Ломаломаның үлкен қонысының ішінде Накоро деп аталатын жаңа ауылға қоныстанды. Олар өздерінің Накоро ауылының ішінде тең дәрежеде болды. Үш Явусаның үшеуі де өздерінің жерлері мен адамдарын Маафуға Муалевуды жаулап алуға итермелеу үшін тапсырған. Маафу қоныстанғаннан кейін Савана деп аталатын өз ауылын құрды, қалған адамдарды қазіргі жеріне көшірді және Накоро, Савана, Нагарадан тұратын Ломалома деп аталатын үлкен елді мекенді құрды, ал солтүстікке қарай отарлаушы үкімет қызметтерін қамтамасыз ету үшін.
In 1855, Ma'afu had acquired sovereignty over northern Lau and established Lomaloma as his base following his exchanges with Tui Cakau Tuikilakila. A. C. Reid, in his book Tovata I & II, accounted for the people that lived in Lomaloma when Ma'afu took control of Vanuabalavu, who had surrendered to him for protection from the raiders of Mualevu. The 'Tukutuku Raraba ni Yavusa', as referenced in Tovata I & II by A. C. Reid, confirmed that the people of Nakoro were migrants and travelers from other parts of Fiji who settled on the island. Yavusa Qala had the Ravunisa as its leader. He was brought from Narocivo and installed as their leader even though they had their own traditional Tui Lomaloma title as their head. The Ravunisa was exiled from the Senimoli clan of Yaro who were later called Mualevu. These were the people that plotted to murder the Ravunisa which resulted in the "Valu ni Lotu". Yavusa Buca had the Rasau as its leader, who was exiled from Bau after a bloody coup led by the then Vunivalu and traveled along Vanua Levu, Somosomo, and accidentally landed at Lomaloma. He was welcomed by the Naturuku people and provided shelter and people to care for and support them. Yavusa Naturuku with the Tui Naturuku as its leader came from Vanua Levu and landed on the northern part of Vanua Balavu near Daliconi and traveled south dropping off settlers at Levukana to where they finally settled at Delainakorolevu. These three Yavusas settled into their new village called Nakoro, short for Delainakorolevu, within the greater settlement of Lomaloma. They were of equal standing within their village of Nakoro. All three Yavusas left no doubt about who was in charge with all three surrendering their land and their people as inducement for Ma'afu to conquer Mualevu. When Ma'afu settled and created his village called Sawana, he relocated the rest of the people to where they are today and formed the greater settlement called Lomaloma made up of Nakoro, Sawana, Nagara, and the settlement to the north to cater for the Colonial government services.
Қызықты орындар
Ломалома Фиджиде әртүрлі жергілікті фиджилік әртістер мен топтар орындаған "Lomaloma na toba vakaloloma" атты танымал әнмен және танымал паб әнмен танымал. Әнді Рату, Давита Улуилакеба, Туи Наяу және Ратуның әкесі сэр Камисесе Мара жазған.
Мемлекеттік мекемелер
Аралдың солтүстік бөлігіндегі мемлекеттік мекемелерге Ади Маопа бастауыш және орта мектептері, Рату Сукунаның бұрынғы үй базасы Делана, дәрігерлер мен медбикелер үшін тиісті бөлмелер бар аурухана, полиция бекеті және пошта бөлімі кіреді.