Кіріспе

Венгрия эпосы, 1651 жыл (Szigeti veszedelem, Obsidio Szigetiana, ) - он бес бөлімнен тұратын венгриялық эпостық өлең, оны 1647 жылы Миклош Зриний жазды және 1651 жылы жариялады, оның арғы атасы Никола IV Зринскийдің (венгрия тілінде Миклош Зриний) 1566 жылы Осман империясына қарсы соңғы шайқасы туралы. Поэма эпикалық түрде Сзигетвар шайқасын баяндайды, онда саны жағынан хорват-венгер әскері түрік шабуылына қарсы тұруға тырысты. Ұрыс капитан Зринскийдің күштері қатты әлсіреп, атақты шабуылмен қамал қабырғасынан шығып кеткенде аяқталды. Түрік лагеріне шамамен төрт жүз әскер кіріп келді. Эпос Зринскийдің сұлтан Сүлейменді өлтіруімен аяқталады, содан кейін оны янцирлер атып өлтіреді. Эпостық дәстүрге ие болғандықтан, ол әсіресе Илиада мен Иерусалим Либератасына негізделген, ол музаға (бұл жағдайда, Қасиетті Мария) сиынумен ашылады және көбінесе табиғаттан тыс элементтерге ие; Купидон тіпті XII бөлімде пайда болады. Зринский мәтінде бірнеше рет Гектормен салыстырылады. Кеннет Кларктың "Civilization" атты атақты тарихында "Szigeti veszedelem" 17-ғасырдың ең ірі әдеби жетістіктерінің бірі ретінде аталады. Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" атты шығармасы классикалық эпосты қайта тірілткен деп саналады, бірақ ол 1667 жылы, Везделемнен кейін толық он алты жыл өткенде жарық көрді. Автордың ағасы Петар Зринский 1652 жылы эпостың хорват тіліндегі нұсқасын шығарды. Ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасы 2011 жылы жарық көрді.

Атау

Бұл кітап бүгінде өзінің ұзақ уақыт бойына жалғасып келе жатқан мажар тіліндегі Szigeti veszedelem, сөзбе-сөз "Сзигет қаупі" деген атпен танымал. Алайда Зринскийдің латын тіліндегі түпнұсқа атауы Obsidionis Szigetianae, сөзбе-сөз "Сзигет қоршауы" дегенді білдіреді. Бұл айырмашылық 17-ғасырдағы венгр тілінде "қоршау" деген сөздің айқын сөзі болмағандығымен түсіндіріледі: (заманауи венгр сөздіктерінің аздығы, шын мәнінде, Зринский эпостың алғы сөзінде өкініш білдіреді) қазіргі заманғы "остром" ("қоршау") неміс штурмнан кейінірек алынған, бұл кезде "veszedelem" "қауіп" дегенді білдіреді, осылайша атаудың көрнекті мағынасы өзгерді. Ағылшын тіліндегі аудармасы кейіннен мажар тілінен емес, түпнұсқа латын тілінен шыққан The Siege of Sziget деп жарияланды.

Алдын ала сөз

Кітап қысқаша кіріспемен басталады. Автор ең алдымен өз мәтінін Гомер мен Вергилийдің дәстүріне орналастыруды көздейді. Ол өзінің шығармашылығын олардың шығармашылығымен салыстыруға болмайтынын айтса да, олар ең алдымен ақын болған, ал ол әдебиетке арнауға аз ғана бос уақыты бар жауынгер. Сондай-ақ, ол эпосты бірде-бір рет түзетіп оқымағанын айтады. Содан кейін ол шығарманың қысқаша түсіндірмесін жасап, алдымен, аңыз мен тарихын араластырғанын және айырмашылықты байқаушы оқырманға айқын болуы керектігін айтады. Ол Сұлтан Сүлейменнің өлімін қалай зерттеуге болғанын және оның тарихи консенсусқа негізделген, Сұлтан Зринскийдің қолынан қайтыс болғаны туралы пікірін айтады. Оның үстіне, ол романтиканы тақырып ретінде қолдануын қорғап, өзі де бұрын махаббатпен ауырып келгенін және тіпті Марс Венераны аңсағанын айтады.

ІІІ бөлім

Бұл оқиға көктен басталып, мажарлардың сенімінен бас тартқаны үшін Құдайдың ашуын сипаттайды. Ол Архангел Михаилді тозаққа жіберіп, Алектоны оятуды шешті, ол Сулейманның жүрегіне жіберілетін ашу. Алекто сұлтанға түсінде өзінің әкесі ретінде көрініп, оны мажарларға қарсы соғыс бастауға итермелейді. Сүлеймен оянып, бірден өз әскерін және алыстан келген ең жақсы сарбаздарды жинауға кіріседі, соның ішінде сиқыршы Алдеран, өте күшті Демирхам және әйгілі сарацен Делиман. Делиман солтанның қызы Кумиллаға ғашық, бірақ ол басқа біреуге айттырылған. Сол кезде капитан Никола Зринский Құдайдан қартайып, әлсіз болып қалғанша өлім жазасын алып тастауын сұрайды. Алла оның дұғасын естиді, оның тақуалығын көреді және оған тек тілегін қана орындамай, сонымен қатар шейіт болудың ең үлкен сыйына ие болатынын уәде етеді. Алдымен, Құдай Зринскидің адалдыққа деген құлшынысы үшін алдағы шайқаста өлуге лайық екенін белгілейді, бірақ сол сұлтанның өмірін алып тастағаннан кейін ғана.

III-V бөліктер

Түрік басқыншы күштерінің Егерге қарай жорықтап келе жатқанда, Сүлеймен Боснияға баша жібереді. Жолда Зринскийдің адамдары оған тұзақ құрып, жеңіледі. Күтпеген жоғалту солтанды оның орнына Сигетварға қарай бұруға көндіреді. Бұл Құдайдың еркіне сай, өйткені ол Сүлейменге өзінің бастапқы жоспарларын өзгертіп, Құдайдың үлкен жоспарын орындауға түрткі болады. Төртінші бөлімде түнгі уақытта түрік лагерінде болған біршама шатасу Зринскийдің шабуылға түскенін қате түсінуге әкеледі. Екі түрік әскері бір-біріне қарсы соғысып, түрік әскерінің үлкен шығындарына ұшырады. Зринский өз күшін жинап, тағы бір батырлар литаниясына жол ашады. Олардың басты кейіпкері - мажарлармен бірге соғысқан түрік дінге келген Дели Вид. Зринский алдағы шайқаста өледі деп үміттеніп, жас ұлын, ақынның атасын, императордың сарайына жібереді. Енді Сигетвар қоршауды күтеді.

VIXIII бөліктер

Сзигетвар шайқасы шынайы түрде басталады. Түрік экспедициялық күшін Зринский мен оның адамдары, әсіресе Дели Вид қатыгездікпен талқандады. Келесі күні шайқаста Демирхам мен Дели Вид шайқасады, бірақ екеуі де жеңімпаз бола алмайды. Олар келесі күні кездесуге келіседі, бұл тағы да тұрақсыздыққа әкеледі. Бір кезде екі хорват сарбазы түнде жаудың шекарасын бұзып, императорға хабар жеткізуге тырысады. Олар түрік әскеріне ауыр зардаптар келтіреді, соның ішінде сұлтанның бас діни қызметкері Кадилскерді өлтіреді. Олар ақырында анықталып, өлтіріледі. 12-бөлімде Делиман мен Кумилланың заңсыз махаббаты баяндалады. Бұл әнде романтика, эротизм және өлім тақырыбы біріктірілген. Олардың бірнеше байланыстары бар, және екі кейіпкер де жағымсыз жарықта ұсынылады. Соңында Кумилланы кездейсоқ улантып, Делиман бірнеше күн бойы қайғыдан мазасызданып, жүздеген түрікке қастандық жасайды. Бұған қарама-қарсы Дели Вид пен оның ерлі-зайыптысы Барбала. XIII бөлімде Вид түрік әскерімен соғыста тұтқындалғаннан кейін, оның тіпті венгр тілінде сөйлемейтін әйелі оның қаруын киіп, лагерьге барып, оны (жетістікпен) құтқарады. Түрік әскері үнемі ауыр зардап шегеді, ақырында сұлтан қоныстануды шешеді. XIV бөлімде Зринский өз адамдарын тояды, содан кейін ұлына және императорға соңғы қоштасу хаттарын жібереді. Құдай тағы бір рет хатты алып бара жатқан көгершінді ұстап алады да, хат лагерьге құлап түседі. Хаттан қорғанушылардың қиын жағдайларын түсінген сұлтан шайқасты аяқтауды шешеді. Бұл да Алланың еркіне сай, ол сол сұлтанның өлуін де, Зринскидің уәде етілген азапты өлімін де қалайды.

XIV-XV бөліктер

Алдеранның көрнекілігі соңғы шабуылды жоспарлауға байланысты. Ол бірнеше тұтқынға алынған венгр жастарын орманға алып кетеді, онда оларды сойып, қандарымен құпия шеңберлерді бояйды. Ол тозаққа кіретін қақпаны ашып, жын-шайтан әскерін шақырып, Сигетварға шабуыл жасайды. Жындар келуден тартынса да, Алдеран Мәсіхтің атын атап қорқытқаннан кейін оларға үстемдік етеді. Грекия мифологиясынан алынған, тозақ әскерлерін ұзақ сипаттағаннан кейін, ең соңғы келген Али, Олдеранға Мұхаммедтің семсері сынғанын және ол да, Мұхаммед те тозақта мәңгі азап шегетінін айтады. Әли кейін Алдеранды өзіне көмек үшін тозаққа сүйреп кетеді. Құдай көктен бұл шайқастың өршуін көріп, жын-перілерге қарсы күресу үшін періштелердің әскерімен бірге бас періште Жәбірейілді жібереді. Табиғаттан тыс шайқас жүріп жатқанда Зрински өз адамдарына бекіністен соңғы шабуыл жасауын тапсырады. Артқа шегіну жолын қорғауға мұқтаж болмағандықтан, шағын батальон түрік күштеріне үлкен залал келтіреді. Сөйлесу кезінде Зрински Сүлейменді көріп, оның басын шапқан. Демирхам мен Дели Вид соңғы рет кездесіп, бірін-бірі өлтіреді. Венгриялықтарға жақындауға батылы бармай, янцирлер оқ атып, Зринский мен оның батырлар тобы атып өлтіріледі, бұл пайғамбарлықты аяқтады. Әр жанды періште көкке көтереді, Габриэль Зринскиді жеке алып жүреді.

Эпилог

Бес жолдық эпилог бар, бұл шығарманың төрт жолды қалыпты бұзатын жалғыз бөлімі. Бұл Құдайға қысқаша дұға, Зринскидің адалдық пен шейіт болуын қайталап, ақсақал Зринскидің қасиеті бойынша ақынның атынан рақым сұрайды.

Табыс пен аудармалар

Зринский өзінің прологында Гомерді, әсіресе "Илиаданы" еліктегенін мойындады. Италияның барокколық ақындары Торквато Тассо мен Джанбатиста Марино да оның үлкен илхам көзі болды. Хорват ақыны Брне Карнарутич Задардан Vazetje Sigeta grada ("Сзигет қаласын жаулап алу") 1573 жылға дейін жазды, бірақ ол 1584-те өлгеннен кейін жарияланды. Бұл ұлттық тарихқа арналған алғашқы хорват эпосы, ол Маруличтің Джудитасынан шықты, Зрински өз эпосында қолданды. Алайда, эпос "қазіргі уақытта да түпнұсқа және венгр тілінде сақталған". Неміс және итальян тілдеріндегі аудармалар 1800 жылдардың аяғында және 1908 жылы шығарылды. 1944 жылы Будапештте неміс тілінде жаңа аударма жарық көрді. Аудармашы Арпад Гильом Венгрияның әскери қызметшісі болған. Ағылшын тіліндегі аудармасын 2011 жылы Вашингтон қаласында Ласло Кёросси баспадан шығарды. 2015 жылы Жан Луи Валлиннің толық поэмасының француз тіліне аударылуы, венгр метрі француз александрин тіліне аударылды.

Мұра

Британ энциклопедиясының онлайн-дауысында бұл "мажар әдебиетіндегі алғашқы эпикалық өлең" және "мажар әдебиетінің басты шығармаларының бірі" деп жазылған. Венгер әдебиетінде ерекше және маңызды әдеби шығарма болып табылатын венгр поэмасымен салыстырғанда, хорват вариациясы хорват әдебиетінің дәстүріне сәйкес келеді және ол оның ең жақсы туындыларының бірі емес. Кеннет Кларктың "Civilization" атты атақты тарихында "Szigeti veszedelem" 17-ғасырдың ең ірі әдеби жетістіктерінің бірі ретінде аталады. Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" атты шығармасы классикалық эпосты қайта тірілткен деп саналады, бірақ ол 1667 жылы, Везделемнен кейін толық он алты жыл өткенде жарық көрді.